یاسر نوروزی
yassernoruzi@gmail.com

فرخنده آقایی متولد 1335 و اهل تهران است. او با نخستین آثارش خود را به عنوان یک منتقد اجتماعی مطرح کرد. «راز کوچک»، «تپه های سبز» و «جنسیت گمشده» همگی به مشکلات زنان در جامعه می پردازند و آخرین اثر او، رمان «از شیطان آموخت و سوزاند» نیز به نوعی معضلات زنان در جامعه را به نقد می کشد. این رمان توسط مولف به چاپ رسیده است و به تازگی از سوی کتاب سال منتقدان مطبوعات به عنوان رمان برتر سال معرفی شد. درست است که «از شیطان...» باز هم در هیئت یک نقد اجتماعی ظاهر می شود اما برخی مولفه ها سبب شده به نیش و گزندی گذرا محدود نماند. گرچه او به عنوان یک نویسنده دوست ندارد راجع به قابلیت های استعاری رمانش صحبت کند اما شخصیت خاص رمان، محرومیت او از محبت پدرانه و جذبه یی که نسبت به پسرش دارد، رمان را در ذهن به رفتاری نوگرا می خواند. رفتاری که شاید نویسنده هرگز توقع آن را نداشته باشد و نامی که با آن گفت وگو را آغاز کرده ایم شاید تعجبش را برانگیزد.



اولین نکته یی که به عنوان یک مخاطب در این رمان با آن مواجه شدم فرم کار بود. مقصودم یادداشت های روزانه است. از این نمونه در ادبیات دنیا فراوان است. چه شد که این فرم را برای کار خود در نظر گرفتید؟

فرم کار به تدریج خودش را نشان داد. من این کار را قبلاً به شکل داستان کوتاهی به نام «ولگا» در مجموعه «یک زن، یک عشق» نوشته بودم و با شخصیت آن کاملاً در ارتباط بودم. آشنایی ام با این شخصیت نزدیک بود و در جریان زندگی اش قرار گرفته بودم. ابتدا قصد نداشتم رمان را به صورت دفترچه خاطرات و یادداشت روزانه عرضه کنم ولی با گذشت زمان بعد از اینکه چند فرم را امتحان کردم این فرم به نظرم بهتر آمد. البته این اولین بار بود که روزانه نویسی را امتحان می کردم و در واقع برای خودم هم یک تجربه بود.

این فرم یک سری محدودیت هایی ایجاد می کند؛ چیزی که ما در یادداشت های روزانه هر کس دیگری هم ممکن است ببینیم. در این میان ناچار به تکرار شده بودید. به عنوان مثال تکرار مایحتاج زندگی طرف یا مسائلی از این قبیل. این تکرار، حجم رمان را بسیار زیاد کرده بود. در حقیقت می خواهم بگویم حجم رمان شما بیشتر از آن چیزی بود که باید بود.

در کارهایی از این قبیل مثل «دفترچه ممنوع»، «آلبا دسس پدس» یا نمونه های دیگری که به فارسی هم ترجمه شده اند اکثراً خاطره نویسی در جهت پیشبرد داستان است یعنی نویسنده قصد دارد داستان را جلو ببرد و حالا از یک فرمی تحت عنوان دفترچه خاطرات استفاده می کند و در درون آن خاطرات گذشته اش را یادآوری می کند. در این کتاب هم به نوعی می شود گفت که تکرارهایی مثل جای خواب ها، غذاها، نوع غذا خوردن ها و... یک نوع تکنیک بود و تعریفی که از این کار ارائه می دهم به تعبیری یک نوع ترفند است. من فکر می کنم هر نویسنده یی ترفندهایی در کارش دارد؛ یکی با فلاش بک ها یکی با زاویه دیدها و انواع و اقسام این تکنیک ها. من هم از این قضیه مستثنی نیستم. من آگاه بودم ممکن است برای مخاطب عذاب آور باشد و برخی تکرارها کار را کسالت بار کند ولی از طرفی روی این مساله اصرار داشتم برای اینکه این هم یک نوع ترفند من در این کار بود. بله کتاب می توانست خلاصه تر باشد ولی در واقع این تکرارها پس زمینه داستان من بود. به نوعی می دانستم که این خواننده را اذیت می کند ولی از یک جهت هم امیدوار بودم که خواننده وقتی به تکرارها یا مسائل کسالت آور می رسد ورق بزند؛ کاری که خودم می کنم. من موقع خواندن یک کتاب هر کجا که احساس کنم موضوعی دارد تکرار می شود یا با آن ارتباط برقرار نمی کنم ورق می زنم و جلو می روم حتی اگر آن کتاب را دوست داشته باشم. این پیشنهادی است که برای خواننده در مورد این کتاب خاص دارم و اینکه فکر می کنم انسان کتاب می خواند که لذت ببرد نه رنج. اگر فکر می کند که جایی کسالت آور است باید ورق بزند.

دیدگاهی که بورخس راجع به «در جست وجو...» دارد. او جاهایی از این رمان قطور را به اندازه زندگی ملال آور می داند.

این دیدگاهی است که من نه تنها در این مورد بلکه در مورد کتاب خواندن دارم چرا که به نوع متعارف کتاب نمی خوانم.

مگر شما چطور رمان می خوانید؟

من همیشه داستان را از آخر به اول می خوانم؛ هر کتابی را. در مورد مجلات هم همین کار را می کنم یعنی از آخر به اول می خوانم و خیلی هم برایم لذت بخش است. اول، آخر داستان را می خوانم. بعد برمی گردم تکه های میانی اش را می خوانم. دست آخر اگر احساس کردم با کتاب ارتباط برقرار می کنم شروع می کنم به خواندن. با هر کتابی این کار را می کنم و حتی با مجلات. سرمقاله تقریباً آخرین بخش از یک مجله است که می خوانم.

تعلیق کار از بین نمی رود؟

به نظرم لذتش بیشتر است برای اینکه خودم را وارد یک بازی می کنم در موقع خواندن یک کتاب. من اینطور کتاب می خوانم و برای داستان نوشتنم هم همینطور می نویسم. یعنی فکر می کنم که وقتی انتهای یک داستان را بدانیم با آرامش بیشتری داستان را می خوانیم. تنها داستان پلیسی ممکن است جذابیتش را از دست بدهد ولی در این مورد هم اگر انتهای آن را بدانیم با آرامش بیشتری می خوانیم. این شیوه داستان خواندن من است. در این رمان هم خواننده من می تواند از آخر کتاب را بخواند بعد اگر دوست داشت اواسط آن را ورق بزند و بعد مثل کار خود من موقع خواندن، از اول بیاید و همینطور جلو عقب برود.

ولی فکر می کنم اگر یک مقدار از آخر و کمی از اواسط رمان شما خوانده شود، تمام جذابیتش را از دست خواهد داد. چیزی که مخاطب را در داستان شما به همراه می کشد این است که بداند نهایت کار این زن به کجا می رسد و با کمی دانستن اول و آخر کار، همه چیز روشن می شود و داستان جذابیتش را از دست می دهد.

در حقیقت به مخاطبم حق می دهم کاری که من در خلوت خودم با کتاب دیگران انجام می دهم همان رفتار را با کتاب من داشته باشد حتی اگر منجر به مساله یی شود که شما اشاره می کنید.

غیر از تکرار که تعبیر شما از آن نوعی ترفند است محدودیت های دیگری هم وجود دارد. یکی از این محدودیت ها به تعبیری خودسانسوری است؛ راوی خودش را حق به جانب معرفی می کند و از بازگو کردن برخی مطالب سر باز می زند. حتی ممکن است برخی اتفاقات مهم را حذف کند چراکه نمی خواهد بعدها که خاطراتش را مرور می کند دچار عذاب وجدان شود. این در مورد شخصیت شما هم صدق می کرد. از اواسط داستان، یکی از چیزهایی که ذهن مرا درگیر کرد این بود که شخصیت شما آنقدرها هم مظلوم نیست و شاید به لحاظ روانی دارد برخی بدرفتاری های گذشته اش را پنهان می کند.

این فرم همین نقطه ضعف ها را دارد یعنی اینکه راوی طبعاً نمی تواند از خودش تعریف و تمجید کند. به عنوان مثال نمی تواند از زیبایی خودش حرف بزند یا بگوید من زنی هستم بسیار پرکار، جذاب که همه عاشق من هستند و.... این درست است ولی تا حدی با عکس العمل های دیگران می توان آن را کمرنگ کرد.

یعنی شخصیت های دیگر جزء ارکان اصلی شخصیت پردازی شخصیت اول هستند، به خصوص که شما تعدد شخصیت هم داشتید و از واکنش های آنهاست که مخاطب می تواند به یک داوری برسد.

من معتقد به داوری نیستم. راوی نوعی روان پریشی دارد و به همین لحاظ عکس العمل هایی که دارد همه اغراق شده اند. عکس العمل های دیگران در مورد خودش را هم اغراق شده می بیند و این هیچ عیبی ندارد.

تعبیر من از داوری چیزی است که من از شخصیت برداشت می کنم.

من اصلاً کاری نداشتم که این خانم چه شخصیتی دارد. اصلاً نمی خواستم که راجع به او داوری کنم و هنوز هم نسبت به او شناخت کاملی ندارم. من داشتم جامعه را نقد می کردم و اصلاً نقد من نقد فرد نبود یعنی من به عمل او کاری نداشتم. من به عکس العمل ها کار داشتم. بحث من جامعه است نه فرد، چون یک فرد یا خوب است یا بد، یا خوشبخت است یا بدبخت. ولی این جامعه است که فرد در مقابل آن شکل می گیرد یعنی عکس العمل هایی که نسبت به زن نشان داده می شد، آینه یی بود از جامعه یی که قصد داشتم نشان بدهم.

جامعه یی که شما برای من تصویر می کنید بسیار زننده است. جامعه یی پر از سیاهی که در نهایت همه چیز در آن به تباهی برمی گردد. آیا این ارتباطی به اقلیت بودن قهرمان اصلی داستان شما دارد؟ اصلاً چطور شد که زن داستان را یک زن اقلیت تعریف کردید؟

من از اقلیت ها در داستان های دیگرم هم استفاده کرده ام. به لحاظ اینکه آنها هم بخشی از جامعه ما هستند. در داستان «لاله زار» در مجموعه «یک زن یک عشق» شخصیت اول داستان و راوی، یک مرد ارمنی است. ارمنی یا مسلمان بودن یک آدم خیلی برایم مهم نیست. یعنی روی این حرفی ندارم و علت خاصی نمی بینم. این زن می توانست مسلمان باشد.

یعنی اگر بگویم شخصیت داستانتان تشخص مذهبی نداشت، موافقید؟ به اعتقاد من اگر مسلمان هم بود اتفاق خاصی نمی افتاد و ما می توانستیم اسامی داستان را با اسامی دیگری تعویض کنیم و هیچ مشکلی هم به وجود نیاید.

یک زن عادی اگر در موقعیتی مثل شخصیت این داستان قرار بگیرد گزینه های زیادی ندارد. یا باید سریع ازدواج کند یا در جایی چون شغلی پیدا نمی کند به عنوان کلفت کار کند. ولی به نظرم اقلیت بودن این آدم که به نوعی اتفاقی بوده و بر اساس انتخاب دیگران شکل گرفت کمک کرد که کنش او کنشی فراتر باشد. من در اینجا منظورم نه مسلمان است نه ارمنی، مقصودم انسان است؛ انسانی که زن است و در آن وجه انسانی خودش حالا با جامعه یک تقابل دارد.

تقابلی که دائماً ما را با صحنه های عذاب آور و سیاه مواجه می کند.

من داستان اجتماعی می نویسم و در داستان هایم سعی دارم مسائل و مشکلات زنان را مطرح کنم تا کمک کنم که یک قدم به سمت حل این مسائل پیش برویم. مثلاً در «جنسیت گمشده» با مطرح کردن برخی مسائل نشان دادم که مشکلاتی وجود دارد و این کمک کرد جامعه بپذیرد این مشکلات وجود دارد و معتقدم همین مطرح کردن مشکلات است که کمک می کند به سمت حل آنها پیش برویم. در این مورد هم همینطور است. من راه حل و چه باید کرد عرضه نمی کنم بلکه آیینه یی در مقابل مشکلات می گذارم و آنها را به شما نشان می دهم؛ مشکل زنان بی سرپرست، زنان بی خانمان و... طبعاً یک جامعه آگاه از مطرح کردن این مشکلات استقبال می کند. من امیدوارم این کتاب هم کمکی باشد برای نشان دادن مشکلات. وجه ادبی آن به جای خودش اما اگر این کتاب حتی یک قدم در جهت مطرح شدن و حل مشکلاتی که مطرح کردم پیش برود من فکر می کنم که اجر خود را از بابت نوشتن این کتاب گرفته ام.

یکی از اساسی ترین این مشکلات فقر است که آن را یکی از موفقیت های این رمان می دانم. تکراری هم که در اول داستان اشاره داشتم اگر دقت کنیم تکرار همین مفهوم است. جایی نیست که فقر این زن به رخ مخاطب کشیده نشود. هر روز این آدم با تکرارهای شما مثل پتک در سر من کوبیده می شود. این مفهوم به نظر من در کار شما درونی شده و این یکی از موفقیت های کار بود.

بله ولی انتخاب های دیگری هم وجود داشت. شما یک مقدار پول دارید. می توانید خوراک اولیه زندگی را بخرید ولی این زن پولی را که به مایحتاج اولیه اختصاص می دهد بسیار کمتر از چیزی است که به لوازم بهداشتی اختصاص می دهد. اینجاست که ظاهراً برخی از نویسنده عصبانی هستند ولی من در عنوان این مساله اصرار داشتم چون واقعاً گاهی اوقات یک عطر یا لوازم آرایش کار همه آن مایحتاج اولیه را انجام می دهد و نوعی ارضای روحی محسوب می شود.

پایان کار با تمام سیاهی ها و ناامیدی ها نوعی امید را القا می کند. درست است که این زن بعد از زجرهای فراوان تازه به صفر رسیده اما همین هم نوعی پیشرفت بوده. به نظرم نمی خواستید مخاطب را مایوس رها کنید.

همه هدف زندگی ما در یک جامعه این است که یک سرپناه داشته باشیم. این سرپناه می تواند یک تختخواب، یک اتاق یا یک جای مجلل باشد. محل خواب زیاد مهم نیست. بحث بر سر امنیت روانی ماست. یعنی هرکسی همانطور که یک وطن دارد و نمی تواند بدون وطن باشد و بدون آن کمبودی در خودش احساس می کند در مورد مساله خانه هم همینطور است. این زن از صفر شروع می کند و به یک اتاق می رسد و بعد برای این اتاقش پرده می خرد یا برای آشپزخانه اش به خرید وسایل اولیه فکر می کند و به نظر من زندگی همین است. ممکن است خانه شما بسیار مجلل باشد یا در محروم ترین نقطه شهر باشید. من نمی خواستم به خواننده امید بدهم. می خواستم بگویم همه زندگی بشر در این خواسته های هر چند کوچک، خلاصه می شود. من در مورد حداقل ها حرف می زنم. حرف بزرگی در این داستان زده نمی شود. من دارم از بدوی ترین احتیاجات آدمی صحبت می کنم. از امنیت صحبت می کنم، از خوراک صحبت می کنم، از سرپناه صحبت می کنم.

و از حس دوست داشته شدن توسط دیگران...

بله ولی می خواهم بگویم که وقتی آن چیزها وجود نداشته باشد حتی اگر کسی هم شما را دوست داشته باشد بی فایده است. اول باید زیر پایتان سفت باشد بعد برسید به اینکه دوست داشته باشید یا بخواهید دوستتان داشته باشند. به نظرم عشق بعداً به وجود می آید. در مراحلی جایی برای عشق نیست و در این رمان هم جای عشق خالی بود و هیچ اشکالی هم ندارد. ضروری ترین چیزها اول باید وجود داشته باشد بعد به عشق برسید. وقتی به اولین چیزهای زندگی محتاج باشید یا خیلی مشغول باشید...

آن وقت می شود گفت «گاهی دلم برای خودم تنگ می شود...»

به اعتقاد من عشق در فراغت اتفاق می افتد. جای عشق در این کار من خالی بود و امیدوارم روزی بتوانم داستانی عاشقانه بنویسم. هنوز دارم از نیازهای اولیه می نویسم. هنوز به عشق نرسیده ام ولیکن امیدوارم روزی یک داستان عاشقانه بنویسم.

معتقدم گاهی اوقات وقتی شما از حاشیه صحبت می کنید ناخودآگاه یا خودآگاه می خواهید ذهن مخاطبتان را به متن معطوف کنید. وقتی اصرار بر این داشته باشید که از یک چیز صحبت نکنید ذهن من را تحریک می کنید تا به آن چیز فکر کنم. نمی خواهم کار شما را یک کار عاشقانه بنامم اما فقدان این مساله و نپرداختن به آن به خاطر ضروریات دیگر، خود به نوعی صحبت کردن راجع به آن قضیه است. چیزی که فقدان آن در رمان شما احساس می شود گذشته این زن است. چیز زیادی از گذشته اش بروز نمی دهید. دلیل این امر چه بود؟

یک چیزهایی فرمول است. در کلاس های داستان نویسی می گویند شخصیت شما باید گذشته داشته باشد. پردازش داشته باشد و از این قبیل بایدها ولی اگر شما داستان را خواندید و احساس کمبود نکردید دیگر دلیلی برای اجرای این فرمول ها وجود ندارد. درست است که زمان حال هر انسانی نتیجه تسویه حساب ها و رفتارهایی است که در گذشته داشته است اما واقعیت این است که گذشته را نمی توان تغییر داد. فکر می کنم با اینکه از گذشته صحبت نمی شود حالا این زن یک ارتباط مستقیم با گذشته اش دارد اما باز هم معتقدم اگر مخاطب حین خواندن احتیاجی به گذشته شخصیت در خود نبیند مشکلی وجود ندارد.

این رمان قابلیت نقد به لحاظ دیدگاه های استعاری را هم دارد.

استعاری به چه جهت؟

زنی که در اقلیت است، زجری که این زن متحمل می شود، پناه آوردن او به مسیح، از پدر او هیچ چیز نمی دانیم، پسری که دور از او زندگی می کند و زن برای زندگی کردن با او حاضر است از همه چیزش بگذرد، جامعه یی که او را از خود می راند و انواع و اقسام مولفه هایی که قابلیت نگاه استعاری دارند.

من دوست ندارم که چیزی بیرون از داستان به آن القا بکنم و این را هم نمی گویم که رمان قابلیت نگاه استعاری ندارد. می گویم که این کار به جهت وجه استعاری نوشته نشده است اما معتقدم که بسیاری از زنانی که در حال حاضر در جامعه ما زندگی می کنند شیوه زندگی شان شباهت بسیاری به یک قدیس دارد. پاکیزگی زندگی شان قدیس وار است و رنجی که می برند. معتقدم رنج چیزی است که می تواند شخص را به طرف تقدسی ناخواسته پیش ببرد. برای قدیس شدن باید از رفاه صرف نظر بکنید ولی وقتی که ناخواسته در یک فضای رنج آور قرار دارید عملاً نوعی تقدس به همراه دارد و اگرچه من نقد اجتماعی را مطرح می کنم ولی می خواهم بگویم ما در جامعه یی زندگی می کنیم که می توانیم انسان هایی را ببینیم که نمونه واقعی تقدس هستند.

http://www.etemaad.com/Released/85-11-15/126.htm#11146