معلومه که وجود داره اگه نداره پس کی ماها رو آفریده

خدا خالق همه ی ماست

بدبختی باید وجود داشته باشه تا ما آدم ها آزمایش بشیم

خدا هم وجود داره که بعد از هر شکست یه پیروزی نصیب ما کنه

ب . خواه و شرور ، وجودی باشند و خواه عدمی ، آیا خیرات و شرور ، تفكیك پذیرند و یا تفكیك ناپذیر ؟ و بر فرض دوم كه تفكیك ناپذیرند آیا مجموع جهان با همه نیكیها و بدیها خیر است یا شر ؟ یعنی آیا خیرات بر شرور فزونی دارند و یا شرور جهان بر خیرات آن فزونی دارند ؟

و یا هیچكدام بر دیگری فزونی ندارد بلكه متساویند ؟

ج . خواه شرور ، وجودی باشند و خواه عدمی ، و نیز خواه از خیرات ، تفكیك پذیر باشند و خواه تفكیك ناپذیر ، آیا آنچه شر است واقعا شر است و جنبه خیریت در آن نیست ، یعنی لااقل پایه و مقدمه یك یا چند خیر نیست ؟ یا اینكه در درون هر شری خیر و بلكه خیراتی مستتر است ، هر شری مولد یك یا چند خیر است ؟ در قسمت اول ، پاسخ " ثنویه " كه برای هستی ، دو نوع مبدأ قائل شده اند داده می شود ، و با افزودن قسمت دوم ، ایراد ماتریالیستها كه شرور را اشكالی بر حكمت الهی دانسته اند ، و هم ایراد كسانی كه با اشكال شرور ، عدل الهی را مورد خرده گیری قرار داده اند جواب داده می شود . قسمت سوم بحث ، نظام زیبا و بدیع جهان هستی را جلوه گر می سازد و می توان آن را پاسخی مستقل ، ولی اقناعی ، یا مكملی مفید برای پاسخ اول دانست .

سبك و روش ما :

ما با استفاده از همان مطالبی كه حكمای اسلام در این بحث آورده اند ، با سبك و طرحی نو به پاسخگویی شبهه شرور پرداخته ایم . جوابی كه در این كتاب عرضه می كنیم شامل همان عناصری است كه در كتب فلسفه اسلامی - مخصوصا كتابهای صدر المتألهین - در پاسخ اشكال شرور ذكر گردیده است و هر دو پاسخ از لحاظ ماهیت یكی است .

تفاوت پاسخ ما و پاسخ آنان ، در شیوه خاصی است كه ما اتخاذ كرده ایم و این از آن جهت است كه ما مسأله " شرور " را از نظر " عدل الهی " مورد مطالعه قرار داده ایم ، در حالی كه معمول حكماء اسلام این بوده كه این مسأله را در بحث توحید و رد شبهه ثنویه و یا در مسأله " عنایت و علم الهی " و اینكه نحوه تعلق قضاء الهی به شرور چگونه است مطرح كنند ،و چون از این دیدگاه مخصوص ، آن را مورد مطالعه قرار داده اند پاسخ آنها بطور مستقیم متوجه رد شبهه " دوگانگی مبدأ " و یا نحوه تعلق قضاء الهی به شرور است ، فقط بطور غیر مستقیم می توان از آن در بحث " عدل الهی " نیز استفاده كرد .

مسأله دوگانگی هستی :

اساس شبهه " ثنویه " و طرفداران آنها - چنانكه قبلا هم بدان اشاره شد - این است كه چون هستیها در ذات خود دو گونه اند : هستیهای خوب و هستیهای بد ، ناچار باید از دو گونه مبدأ صدور یافته باشند تا هر یك از بدیها و خوبیها به آفریننده ای جداگانه تعلق داشته باشد . در واقع ثنویه خواسته اند خدا را از بدی تبرئه كنند ، او را به شریك داشتن متهم كرده اند . در نظر ثنویه ، كه جهان را به دو قسمت نیك و بد تقسیم كرده اند و وجود بدیها را زائد بلكه زیانبار می دانند و قهرا آنها را نه از خدا بلكه از قدرتی در مقابل خدا می دانند ، خداوند همچون آدم با حسن نیت ولی زبون و ناتوانی است كه از وضع موجود رنج می برد و به آن رضایت نمی دهد ولی در برابر رقیب شریر و بدخواهی قرار دارد كه بر خلاف میل او فسادها و تباهیها ایجاد می كند . " ثنویه " نتواسته اند اعتقاد به قدرت نامتناهی و اراده مسلط خدا و قضا و قدر بی رقیب او را توأم با اعتقاد به حكیم بودن و عادل بودن و خیر بودن خدا حفظ كنند .

ولی اسلام در عین اینكه خدا را مبدأ هر وجود و دارای رحمت پایان ناپذیر و حكمت بالغه می داند ، به اراده توانا و قدرت مقاومت ناپذیر او نیز خدشه وارد نمی كند ، همه چیز را مستند به او می كند ، حتی شیطان و اغوای او را . از نظر اسلام ، مسأله شرور به شكل دیگری حل می گردد و آن این است كه می گوید با اینكه در یك حساب ، امور جهان به دو دسته نیكیها و بدیها تقسیم می گردد ولی در یك حساب دیگر ، هیچگونه بدی در نظام آفرینش وجود ندارد ، آنچه هست خیر است و نظام موجود نظام احسن است ، و زیباتر از آنچه هست امكان ندارد .

اینگونه پاسخگوئی به مسأله " شرور " از لحاظ عقلی ، متكی به فلسفه خاصی است كه در آن ، مسائل وجود و عدم بطور عمیقی مورد دقت قرار می گیرد . پاسخی كه این فلسفه به " ثنویه " می دهد این است كه " شرور " موجودهای واقعی و اصیلی نیستند تا به آفریننده و مبدأی نیازمند باشند .

این مطلب را به دو بیان می توان تقریر كرد : عدمی بودن شر ، نسبی بودن شر . با توضیح این دو مطلب ، شبهه دوگانگی هستی بكلی رفع می شود .

شر ، عدمی است :

یك تحلیل ساده نشان می دهد كه ماهیت " شرور " ، عدم است ، یعنی بدیها همه از نوع نیستی و عدمند . این مطلب ، سابقه زیادی دارد . ریشه این فكر از یونان قدیم است . در كتب فلسفه ، این فكر را به یونانیان قدیم و خصوصا افلاطون نسبت می دهند ، ولی متأخران آن را بیشتر و بهتر تجزیه و تحلیل كرده اند ، و ما چون این مطلب را صحیح و اساسی می دانیم در اینجا در حدودی كه متناسب با این كتاب است طرح می كنیم و مقدمه از خوانندگان محترم ضمن پوزشخواهی از سنگینی مطلب ، درخواست می كنیم اندكی شكیبایی به خرج دهند و كوشش كنند كه مقصود را دریابند .

فكر می كنیم مطلب ارزش دارد كه مورد دقت قرار گیرد ، و البته سعی خواهیم كرد كه حتی الامكان بیان مطلب ساده تر باشد . مقصود كسانی كه می گویند " شر عدمی است " این نیست كه آنچه به نام " شر " شناخته می شود وجود ندارد ، تا گفته شود این خلاف ضرورت است ، بالحس و العیان می بینیم كه كوری و كری و بیماری و ظلم و ستم و جهل و ناتوانی و مرگ و زلزله و غیره وجود دارد ، نه می توان منكر وجود اینها شد و نه منكر شر بودنشان ، و هم این نیست كه چون شر ، عدمی است پس شر وجود ندارد ، و چون شری وجود ندارد پس انسان وظیفه ای ندارد زیرا وظیفه انسان مبارزه با بدیها و بدها و تحصیل خوبیها و تأیید خوبها است ، و چون هر وضعی خوب است و بد نیست ، پس باید به وضع موجود همیشه رضا داد و بلكه آن را بهترین وضع ممكن دانست .

در قضاوت عجله نكنید ، نه می خواهیم منكر وجود كوری و كری و ستم و فقر و بیماری و غیره بشویم و نه می خواهیم منكر شریت آنها بشویم و نه می خواهیم سلب مسؤولیت از انسانها بكنیم و نقش انسان را در تغییر جهان و تكمیل اجتماع نادیده بگیریم .

تكاملی بودن جهان - و بالخصوص انسان - و رسالت انسان در سامان دادن آنچه بر عهده اش گذاشته شده است جزئی از نظام زیبای جهان است . پس سخن در اینها نیست ، سخن در این است كه همه اینها از نوع " عدمیات " و " فقدانات " می باشند و وجود اینها از نوع وجود " كمبودها " و " خلاها " است و از این جهت شر هستند كه خود ، نابودی و نیستی و یا كمبودی و خلا هستند ، و یا منشأ نابودی و نیستی و كمبودی و خلاند ، نقش انسان در نظام تكاملی ضروری جهان ، جبران كمبودها و پر كردن خلاها و ریشه كن كردن ریشه های این خلاها و كمبودهاست . این تحلیل اگر مورد قبول واقع شود ، قدم اول و مرحله اول است ، اثرش این است كه این فكر را از مغز ما خارج می كند كه شرور را كی آفریده است ؟ چرا بعضی وجودات خیرند و بعضی شر ؟ روشن می كند كه آنچه شر است از نوع هستی نیست بلكه از نوع خلا و نیستی است ، و زمینه فكر ثنویت را كه مدعی است هستی ، دو شاخه ای و بلكه دو ریشه ای است از میان می برد . اما از نظر عدل الهی و حكمت بالغه ، هنوز مراحل دیگری داریم كه بعد از طی این مرحله باید آنها را طی كنیم .

خوبیها و بدیها در جهان ، دو دسته متمایز و جدا از یكدیگر نیستند آنطوری كه مثلا جمادات از نباتات ، و نباتات از حیوانات جدا هستند و صفهای خاصی را بوجود می آورند . این خطا است كه گمان كنیم بدیها یك رده معینی از اشیاء هستند كه ماهیت آنها را بدی تشكیل داده و هیچگونه خوبی در آنها نیست ، و خوبیها نیز به نوبه خود ، دسته ای دیگرند جدا و متمایز از بدیها . خوبی و بدی آمیخته بهمند ، تفكیك ناپذیر و جدا ناشدنی هستند . در طبیعت ، آنجا كه بدی هست خوبی هم هست ، و آنجا كه خوبی هست همانجا بدی نیز وجود دارد . در طبیعت ، خوب و بد چنان با هم سرشته و آمیخته اند كه گویی با یكدیگر تركیب شده اند اما نه تركیبی شیمیایی ، بلكه تركیبی عمیق تر و لطیف تر ، تركیبی از نوع تركیب وجود و عدم . وجود و عدم در خارج دو گروه جداگانه را تشكیل نمی دهند .

عدم ، هیچ و پوچ است و نمی تواند در مقابل هستی ، جای خاصی برای خود داشته باشد ، ولی در جهان طبیعت كه جهان قوه و فعل ، و حركت و تكامل ، و تضاد و تزاحم است همانجا كه وجودها هستند عدمها نیز صدق می كنند .

وقتی از " نابینایی " سخن می گوییم نباید چنین انگاریم كه " نابینایی " شی ء خاص و واقعیت ملموسی است كه در چشم نابینا وجود دارد . نه ، " نابینایی " همان فقدان و نداشتن " بینایی " است و خود ، واقعیت مخصوصی ندارد .

خوبی و بدی نیز همچون هستی و نیستی است ، بلكه اساسا خوبی عین هستی ، و بدی عین نیستی است . هر جا كه سخن از بدی می رود حتما پای یك نیستی و فقدان در كار است . " بدی " یا خودش از نوع نیستی است و یا هستیی است كه مستلزم نوعی نیستی است ، یعنی موجودی است كه خودش از آن جهت كه خودش است خوب است و از آن جهت بد است كه مستلزم یك نیستی است ، و تنها از آن جهت كه مستلزم نیستی است بد است نه از جهت دیگر . ما ، نادانی ، فقر و مرگ را بد می دانیم .

اینها ذاتا نیستی و عدمند . گزندگان ، درندگان ، میكروبها و آفتها را بد می دانیم . اینها ذاتا نیستی نیستند ، بلكه هستیهایی هستند كه مستلزم نیستی و عدمند . " نادانی " فقدان و نبودن علم است . علم ، یك واقعیت و كمال حقیقی است ، ولی جهل و نادانی ، واقعیت نیست . وقتی می گوییم : " نادان ، فاقد علم است " چنین معنی نمی دهد كه وی صفت خاصی به نام " فقدان علم " دارد و دانشمندان آن صفت را ندارند . دانشمندان قبل از اینكه دانش بیاموزند ، جاهلند ، زمانی كه تحصیل علم می كنند چیزی از دست نمی دهند ، بلكه منحصرا چیزی بدست می آورند . اگر نادانی ، یك واقعیت حقیقی بود ، تحصیل علم چون همراه با از دست دادن نادانی است صرفا تبدیل یك صفت به صفت دیگر می بود ، درست مانند آنكه جسمی ، شكل و كیفیتی را از دست می دهد و شكل و كیفیت دیگری پیدا می كند . " فقر " نیز بی چیزی و ناداری است نه دارایی و موجودی . آنكه فقیر است چیزی را به نام ثروت فاقد است نه آنكه او هم به نوبه خود چیزی دارد و آن فقر است و فقیر هم مانند غنی از یك نوع دارایی بهره مند است ، چیزی كه هست غنی دارای ثروت است و فقیر دارای فقر . " مرگ " هم از دست دادن است نه بدست آوردن .

لذا جسمی كه صفت حیات را از دست می دهد و به جمادی تبدیل می شود تنزل یافته است نه ترقی . اما گزندگان ، درندگان ، میكروبها ، سیلها ، زلزله ها و آفتها از آن جهت بد هستند كه موجب مرگ یا از دست دادن عضوی یا نیرویی می شوند یا مانع و سد رسیدن استعدادها به كمال می گردند .

اگر گزندگان ، موجب مرگ و بیماری نمی شدند بد نبودند ، اگر آفتهای نباتی موجب نابودی درختان یا میوه آنها نمی شدند بد نبودند ، اگر سیلها و زلزله ها تلفات جانی و مالی ببار نمی آوردند بد نبودند . بدی در همان تلفات و از دست رفتن ها است .

اگر درنده را بد می نامیم نه به آن جهت است كه ماهیت خاص آن ، ماهیت بدی است بلكه از آن جهت است كه موجب مرگ و سلب حیات از دیگری است . در حقیقت ، آنچه ذاتا بد است همان فقدان حیات است . اگر درنده وجود داشته باشد و درندگی نكند ، یعنی موجب فقدان حیات كسی نشود ، بد نیست ، و اگر وجود داشته باشد و فقدان حیات تحقق یابد بد است . از نظر رابطه علت و معلولی ، غالبا همان فقدانات واقعی ، یعنی فقر و جهل ، سبب اموری مانند میكروب و سیل و زلزله و جنگ و غیره می شوند كه از نوع بدیهای قسم دوم می باشند ، یعنی موجوداتی هستند كه از آن جهت بدند كه منشأ فقدانات و نیستیها می شوند . ما در مبارزه با این نوع از بدیها باید اول با بدیهای نوع اول مبارزه كنیم و خلاهایی از قبیل جهل و عجز و فقر را پر كنیم تا بدیهای نوع دوم راه پیدا نكند .

در مورد كارهای اخلاقی و صفات زشت نیز جریان از همین قرار است . ظلم ، بد است زیرا " حق " مظلوم را پایمال می كند . حق ، چیزی است كه یك موجود استحقاق آن را دارد و باید آن را دریافت كند . مثلا علم برای انسان یك كمال است كه استعداد انسانی ، آن را می طلبد و به سوی آن رهسپار است و به همین دلیل استحقاق آن را دارد .

اگر حق آموزش را از كسی سلب كنند و به او اجازه تعلیم ندهند ظلم است و بد است ، زیرا مانع كمال و موجب فقدان شده است . همچنین ظلم برای خود ظالم نیز بد است از آن جهت كه با استعدادهای عالی او مزاحمت دارد ، اگر ظالم ، غیر از قوه غضبیه ، قوه ای مافوق آن نداشت ، ظلم برای او بد نبود بلكه ظلم برای او مفهوم نداشت .

اكنون كه دانسته شد بدیها همه از نوع نیستی هستند . پاسخ " ثنویه " روشن می گردد . شبهه ثنویه این بود كه چون در جهان دو نوع موجود هست ، ناچار دو نوع مبدأ و خالق برای جهان وجود دارد . پاسخ این است كه در جهان یك نوع موجود بیش نیست و آن خوبیها است ، بدیها همه از نوع نیستی است و نیستی مخلوق نیست .

نیستی از " خلق نكردن " است نه از " خلق كردن " . نمی توان گفت جهان دو خالق دارد ، یكی خالق هستیها و دیگر خالق نیستیها . مثل هستی و نیستی مثل آفتاب و سایه است . وقتی شاخصی را در آفتاب نصب می كنیم قسمتی را كه به سبب شاخص تاریك مانده و از نور آفتاب روشن نشده است " سایه " می نامیم .

سایه چیست ؟ " سایه " ظلمت است ، و ظلمت چیزی جز نبودن نور نیست . وقتی می گوییم نور از كانون جهان افروز خورشید تشعشع یافته است نباید پرسید كه سایه از كجا تشعشع كرده و كانون ظلمت چیست ؟ سایه و ظلمت از چیزی تشعشع نكرده و از خود ، مبدأ و كانون مستقلی ندارد . این است معنی سخن حكما كه می گویند : " شرور " مجعول بالذات نیستند ، مجعول بالتبع و بالعرض اند .

شر ، نسبی است :

آن صحیح باشد ، و همچنین بسیار صفتهای دیگر ، و از آنجمله است كمیت و مقدار . ولی كوچكی یا بزرگی ، صفتی نسبی است . وقتی یك جسم را می گوییم كوچك است باید ببینیم با مقایسه با چه چیز و یا نسبت به چه چیز آن را كوچك می خوانیم .

هر چیزی ممكن است هم كوچك باشد و هم بزرگ ، بستگی دارد به اینكه چه چیز را معیار و مقیاس قرار داده باشیم . مثلا یك سیب یا گلابی را می گوییم كوچك است ، و یك سیب یا گلابی دیگر را می گوییم بزرگ است .

در اینجا مقیاس و معیار ، حجم سیبها و گلابیهای دیگر است ، یعنی سیب یا گلابی مورد نظر ، نسبت به سایر سیبها یا گلابیها كه می شناسیم دارای حجمی كمتر و یا بیشتر است . یك هندوانه خاص را نیز می گوییم كوچك است . این نیز به مقیاس سایر هندوانه ها است .

همین هندوانه ای كه ما آن را خیلی كوچك می بینیم و می خوانیم ، از آن سیب بزرگ بزرگتر است ، اما چون آن را با مقایسه با هندوانه ها می سنجیم نه با سیبها ، می گوییم كوچك است . حجم یك مورچه بسیار بزرگ كه از بزرگی آن انگشت حیرت به لب گرفته اید و حجم یك شتر بسیار كوچك را كه از كوچكی آن در شگفتید در نظر بگیرید ، می بینید شتر بسیار كوچك میلیونها برابر مورچه بسیار بزرگ است . چطور است كه " بسیار كوچك " از " بسیار بزرگ " بزرگتر است ؟ آیا این تناقض است ؟ خیر ، تناقض نیست . آن بسیار كوچك ، بسیار كوچك شترهاست و با مقیاس و قالبی كه ذهن به حسب سابقه از شتر ساخته است بسیار كوچك است ، و آن بسیار بزرگ ، بسیار بزرگ مورچه هاست و با مقیاس و قالبی كه ذهن به حسب سابقه از مورچه ساخته است بسیار بزرگ است . این است معنی اینكه می گوییم : " بزرگی و كوچكی ، دو مفهوم نسبی اند " ولی خود كمیت یعنی عدد و مقدار - همانطور كه اشاره شد - امور حقیقی هستند .

اگر یك عده سیب داریم و فی المثل عدد آنها " صد " است ، این صد بودن ، یك صفت حقیقی است نه یك صفت مقایسه ای ، و همچنین اگر حجم آنها مثلا نیم متر مكعب است . عدد و مقدار از مقوله كم ، و كوچكی و بزرگی از مقوله اضافه اند . یك ، یا دو ، یا سه ، یا چهار . . . بودن اموری حقیقی هستند ، اما اول ، یا دوم ، یا سوم و یا چهارم . . . بودن اموری اضافی اند . خوب بودن یك قانون اجتماعی به این است كه مصلحت افراد و مصلحت اجتماع را توأما در نظر بگیرد و حق جمع را بر حق فرد مقدم بدارد و آزادیهای فرد را تا بحث درباره نسبیت شریت وجوداتی است كه شرور ذاتی یعنی اعدام از آنها ناشی می شود ، مقصود نسبی بودن در مقابل حقیقی بودن است نه نسبی بودن در مقابل مطلق بودن كه بسیاری از خیرات هم به این معنی نسبی می باشند .

اكنون باید دید آیا بدی بدها یك صفت حقیقی است یا یك صفت نسبی ؟ قبلا گفتیم بدها دو نوعند : بدهایی كه خود اموری عدمی اند ، و بدهایی كه اموری وجودی اند اما از آن جهت بد هستند كه منشأ یك سلسله امور عدمی می گردند شروری كه خود عدمی هستند مانند جهل و عجز و فقر ، صفاتی حقیقی ( غیر نسبی ) ولی عدمی هستند ، اما شروری كه وجودی هستند و از آن جهت بدند كه منشأ امور عدمی هستند ، مانند سیل و زلزله و گزنده و درنده و میكروب بیماری ، بدون شك بدی اینها نسبی است .

از اینگونه امور ، آنچه بد است ، نسبت به شی ء یا اشیاء معینی بد است . زهر مار ، برای مار بد نیست ، برای انسان و سایر موجوداتی كه از آن آسیب می بینند بد است . گرگ برای گوسفند بد است ولی برای خودش و برای گیاه بد نیست ، همچنانكه گوسفند هم نسبت به گیاهی كه آن را می خورد و نابود می كند بد است ولی نسبت به خودش یا انسان یا گرگ بد نیست . مولوی می گوید :

دلیل اثبات وجود خدا چیست؟