بسمه العلیم

این مطالب جزوه ای 50 صفحه ای از دکتر جواد نوربخش است که ابقلاب چاپ شده و در حد وسع و توان آن را تا پایان برای دوستان ارائه خواهم کرد

1 . راه صوفی

هر یك از ارباب ملل و نحل به راهی گام می نهند و می روند تا چیزی شوند یا چیزی بیابند یا به جایی رسند . صوفی راهی را می رود تا نباشد و خود را گم كند و در دوست فنا شود . خوجه عبد الله انصاری فرماید : « الهی نیستی ، همه را مصیبت است و مرا غنیمت . »
پس آنكه در طریق عشق قدم می گذارد كه به مقام هایی نائل آید اولین گام را كج نهاده است . مولوی حكایتی زیبا دارد كه می فرماید :
« عاشقی در خانه معشوق را بزد . معشوق پرسید كیستی ؟ گفت منم عاشق تو . معشوق گفت برو كه عاشق نه ای . سالی چند بگذشت دیگر باره عاشق آمد و در خانه معشوق بكوفت و معشوق گفت : كه ای ؟
عاشق گفت : تویی . معشوق جواب داد : اكنون در آی كه درست آمده ای .

پس صوفی می رود كه نباشد


2 . سفر صوفی
عوام در پی دنیا از یان سوی به آن سوی سفر كنند ، زاهد به طمع بهشت از دنیا به آخرت رخت كشاند ، صوفی ترك سفر كند و در طلب حق از خود مهاجرت گزیند .

من ترك سفر كردم با یار شدم ساكن یا رب چه سعادت ها كز این سفرم آمد

عارف در خود سفر سفر می كند و صوفی از خود .
عارف می گوید خود را بشناس تا خدا را بشناسی . صوفی می گوید خود را مبین كه رستی .
خلق در عالم هستی سفر دارند و صوفی در عالم نیستی . این است كه در دنیای مادی همه در فرارند و بی قرار ، در حالی كه صوفی آرامش دارد و قرار .

پس صوفی از خود به حق سفر می كند


3 . كار صوفی
صوفی نیروی خود را در راه معشوق صرف می كند زیرا می داند اگر نیروی خود را نه در طریق حق بكار اندازد بی شك در راه باطل هدر خواهد رفت .
بنابراین كار صوفی در جهت سازندگی و كارهای مفید اجتماعی است و بدینوسیله بر عطای حق ارج می نهد و ناسپاسی نمی كند .
صوفی هر كاری را كه در اجتماع عهده دار باشد در كمال صداقت و بهتر و بیشتر از دیگران انجام می دهد ، زیرا در كارش رضایت حق را در نظر دارد نه منافع فردی را . بهمین دلیل بیشتر مشایخ طریق در زمان خود عهده دار كاری بوده اند .
صوفی معتقد است كسی كه از دسترنج دیگران زندگی می كند نمی تواند حق پرست باشد ، زیرا رسول خدا ( ص ) فرموده است :
" لا دین لمن لا معاش له – هر كه معاش ندارد دین ندارد "

پس انسان بیكاره صوفی نیست


4 . خدمت صوفی
صوفی عاشق حق است و می خواهد كه او را خدمت كند بهترین راه خدمت به حق خدمت به خلق است . او می كوشد كه برای اثبات ارادت خود به حق خدمتگزار خلق باشد و بدون توجه به پاداش معنوی یا مادی این خدمت را به جان و دل بی تظاهر و ریا می پذیرد و می داند كه :

عبادت به جز خدمت خلق نیست به تسبیح و سجاده و دلق نیست

پاره ای از صوفیان در انتخاب خدمت به خلق دشوارترین مشاغل را متحمل می شدند تا از این راه خدمتی بسزا در جامعه انجام دهند . عده ای با افراد بد خلق و مهاجم طرح دوستی می ریختند و با تحمل رنج مصاحبتشان علاوه بر ارشاد آنان جامعه را از گزندشان محفوظ می داشتند . جمعی از صوفیان با زنان ناقص و زشت ازدواج میكردند تا بدین وسیله بیشتر بتوانند مخلوقی را خدمت كنند و گوی شایستگی خدمت را از میدان حریفان بربایند .

پس صوفی خدمتگزار خلق است



5 . ذكر صوفی
صوفی عاشق حق است . همچنانكه در عشق مجازی عاشق همیشه بیاد معشوق خود است صوفی هم در عشق حقیقی دلش پیوسته متوجه حق است و در این كار معتقد است كه ؛

یك چشم زدن غافل از آن ماه نباشی شاید كه نگاهی كند آگاه نباشی

در حقیقت ذكر به منزله جاروبی است ، كه بهمت پیر طریق ، غیر حق را از دل صوفی دور سازد ، تا به حدی كه سر انجام غبار هستی او را نیز بر می اندازد و می گوید :

زبس كردم خیال تو ، تو گشتم پای تا سر من تو آمد خورده خورده ، من رفت آهسته آهسته

پس صوفی پیوسته بیاد حق است


6 . دعای صوفی
دعای خلق برای جلب محبت و لطف حق است . دعا برای آنست كه حق از روی لطف با بنده عمل كند نه از روی قهر . صوفی عاشق لطف و قهر حق است چه دعایی بكند ؟
دعا اظهار لطف هستی در برابر هست مطلق است و اظهار هستی در قبال حق برای صوفی كفر است و صوفی چگونه كافر شود ؟
بایزید فرمود : از اولین قدم كه در دایره عشق نهادم شرمم شد كه از حق چیزی جز حق بخواهم حتی در قنوت نمازها می خواندم :
" الهی انت تعلم ما نرید – خدایا تو می دانی كه با یزید چه می خواهد . "
مولوی می فرماید :
من گروهی را شناسم ز اولیا كه دهانشان بسته باشد از دعا


پس صوفی كامل چگونه دعا كند ؟


7 . توبه صوفی
توبه عوام از گذشته است ، توبه زاهد از دنیا و توبه صوفی از دنیا و آخرت . عوام به قصد آینده بهتر از گذشته توبه می كنند ، زاهد به امید بهشت از دنیا توبه می كند و صوفی به عشق حق از ماسوی الله .
مردم بیاد اینكه كسی هستند از گذشته اظهار ندامت می كنند ، صوفی بعنوان هیچ كس توبه ای ندارد توبه ای ندارد و چون اظهار توبه دلیل بر كس بودن است صوفی از توبه توبه كند . بزبان دیگر می توان گفت زاهد به طمع بهشت از دنیا و مافیها توبه می كند و صوفی برای رسیدن به حق از خود توبه می كند و در توبه زاهد آثار خودپرستی است پس صوفی از این توبه ، توبه می كند .
این است معنی گفتار رسول ( ص )
" وجودك ذنب لا یتاس به ذنب – وجود تو گناهی است كه هیچ گناهی را با آن قابل قیاس نیست "

گویند حلاج به ابراهیم خاص فرمود : برادر ابراهیم در چه مقامی ؟ ابراهیم گفت : در مقام توكل . منصور اظهار تأسف كرد و گفت : خود را گم كن كه توكل نخواهی .


پس صوفی از جز حق توبه كرده است .


8 . زهد صوفی
زاهد از دنیا اعراض كند و به آخرت روی آورد ، صوفی از دنیا و آخرت روی بگرداند و به حق گراید . زاهد به طمع آخرت از دنیا كناره گیرد ، صوفی به عشق حق از خود چشم پوشد .
زاهد بیاد حور و قصور یاد دنیا نكند ، صوفی بیاد حق خود را فراموش كند . زاهد از لذت آتی بهشت خود پرستی آغاز كند و صوفی از مستی آنی دیدار حق ترك هستی . گویند با یزید قدس سره فرمود :
" مدت زاهدی بایزید سه روز بود : روز اول دنیا و مافیها ، روز دوم از آخرت ما فیها و روز سوم از ماسوی الله تعالی ."


پس زهد صوفی ترك ما سوی حق است .


9 . سیر و سلوك صوفی
طی طریق صوفی را سیر و سلوك نامیده اند و این بدان سبب است كه سیر معنوی به تنهایی برای كمال انسانی كافی نیست ، لذا درویش باید از حیث ظاهر هم سلوك خود را تكمیل سازد تا بتوانند با همه مردم اعم از نیك و بد از در سازش در آید .
صوفی باید به تمامیت بسوی كمال رود : در باطن از طریق سیر حقی و در ظاهر از راه سلوك خلقی . عده ای سلوك ظاهر را مهمتر از سیر معنوی دانسته اند .
این است كه مولوی می خواهد كمال خود را به استاد طریق خود شمس تبریزی نشان دهد دانش و بینش معنوی خود را عرضه نمی كند ف بلكه می گوید :
ای پادشاه عاشقان چون من موافق دیده ای با زندگانت زنده ام با مردگانت مرده ام


پس صوفی به نهان در سوزش و به آشكارا در سازش است


10 . خلوت در انجمن صوفی
صوفی ظاهرش با خلق است و باطنش با حق . تن و جانش با مردم است و دلش از آنان گم . به ظاهر با همه آشناست و در باطن از همه بیگانه . در آشكارا همه را می پذیرد اما در نهان جر با محبت حق قرار نمی گیرد . صوفی در حالی كه در جكع است تنهاست و می گوید :
هرگز وجود حاضر و غایب شنیده ای من در میان جمع و دلم در جای دیگر است

پس صوفی به ظاهر با خلق و در باطن با حق است .


11 . گوشه نشینی و ریاضت صوفی
گوشه نشینی و ریاضت در تصوف دستور كلی نیست .
در حال جذبه : گاهی صوفی به علت غذای عشق از غذای جسم غافل می شود و از حق به خلق نمی پردازد . جذبه معشوقی او را چنان به خود می كشاند كه جنبه عاشقی را فراموش كند . در این حال صوفی ممكن است غذا نخورد و از خاق به یكسو شود . در این مقام صوفی از خود اراده ای ندارد كه بخود چنین كاری كرده باشد .
در حال سلوك : زمانی كه صوفی كوشش خود را می بیند چنان چابك و تیز تك قدم بر می دارد كه تعادل بین دل و جانش به هم می خورد . در آن حال به دستور پیر از مردم برای تأمین آرامش كناره می گیرد و به قوت الهی بیش از قوت غذایی توجه می كند تا سلامت روان را باز یابد و به جمع بپیوندد . گوشه نشینی و ریاضت دستوری است جزئی از پیر به بعضی از سالكان كه بنا بر تشخیص وی دوری آنها از جمع موجب جمعیت خاطر و تأمل آنها در مقامات است و برای دیگر صوفیان گوشه گیری از خلق در آئین تصوف نیست .


پس صوفی مرتاض نیست .


12 . كشف و كرامات
توجه به كشف و كرامات در اصطلاح صوفیان حیض الرجال است . واین بدان معنی است كه زنی حیض باشد پاك نیست و نماز كه اقرار به توحید است از وی ساقط می گردد . هم چنین هر صوفی كه ادعای كشف و كرامت كند بطور ضمنی داعیه هستی دارد و مردی كه در دایره توحید ادعای هستی كند در این حال حیض است و نا پاك و دعوی توحید از وی ساقط می شود .
مغربی گوید :
با ما سخن از كشف و كرامات نگویید چون ما زسر كشف و كرامات گذشتیم
دیدیم كه اینها همگی خواب و خیال است مردانه از این خواب و خیالات گذشتیم


پس صوفی از كشف و كرامات بیگانه است .

13 . ادب صوفی
ادب صوفی ترك خود پرستی و خود بینی است و این معنی در دل صوفی باید رعایت شود تا بتدریج در ظاهر او نیز اثر بگذارد . اما اگر بدون رعایت این معنی در باطن ، بظاهر وانمود كند كه مردی مؤدب و افتاده است ، سودی ندارد . این است كه مولوی می گوید : پیش اهل دل ادب بر باطن است .
زیرا بزرگان طریقت از لابلای حركات ظاهر كیفیت حال باطن را تمییز می دهند و فریب ظاهر را نمی خورند .
گویند در ویشی پیش شیخ به حرمت ایستاده بود چنانكه در نمار ایستند . شیخ گفت : نیكو ایستاده ای اما بهتر از این آن باشد كه تو نباشی . چه بسا فروتنی و ادب بی حد ظاهر كه نماینده خود بینی و خود پرستی زیاد باطن باشد .

پس صوفی در ظاهر و باطن مؤدب است .


14 . حال صوفی
صوفی در اول قدم كه تسلیم حق می شود به جان اعتقاد دارد كه محول الاحوال اوست ، خود حالی است و قدر حال را باید دانست .
یكی از مشایخ شاه در ماهان بود . مدتی بدیدار شاه نرفت . چون ماهی چند بگذشت و به خدمت آمد شاه نعمت الله از حالش جویا شد و علت نیامدنش را پرسید . جواب داد : حالی بد داشتم نخواستم كه به حضور آیم مبادا كه دیگران از من ناراحت شوند . شاه پرسید چگونه بودی ؟ گفت افسرده بودم ، و از همه چیز و همه كس نا امید و بیزار . فرمود : ذكر الممیت را به مظهریت فرا می گرفتی و این حالی خوش بود . منظور جناب شاه این بود كه در آن حال مرده ای بودی در دست اراده حق و این خود نیكو حالی بود .

پس صوفی را به هر تقدیر حالی است .


15 . تحمل صوفی
من یا به زبانی نفس از محیط خارج متأثر می شود و این انفعال به صورت خشم یا رنجش و غیره ظاهر می گردد و صوفی اهل من و ما نیست پس نه می رنجاند و نه می رنجد .
امتیاز انسانهای خوب این است كه كسی را نمی رنجانند اما ممكن است برنجند . صوفی نه سودای رنجاندن دارد و نه مایه رنجیدن و او اهل تحمل است و بدون اینكه تأثیری نشان دهد همه خلق خدا را چه نیك و چه بد می پذیرد .
هر كه برنجد كسی است و هر كس كسی باشد صوفی نیست ، بلكه دو بین و كافر است و صوفی مؤمن و موحد . این است كه حافظ می گوید :
وفا كنیم و ملامت كشیم و خوش باشیم كه در طریقت ما كافری است رنجیدن


پس صوفی نمی رنجد .


16 . خواست صوفی
صوفی را میل ، میل معشوق لست . از آنجا كه به مصداق حدیث الاسلام هو التسلیم ، بتمامیت تسلیم اراده حق شده است اگر خدا خواست و اراده ای از خود داشته باشد صوفی نیست .
بزبانی دیگر صوفی مدعی است كه هیچ كس است و همه اوست [ خداوند ] . هیچ را خواستی نباشد ، پس صوفی را تمنایی نیست . گویند درویشی را گفتند چه می خواهی ؟ گفت آنكه دلم هیچ نخواهد .

پس صوفی كسی است كه نخواهد .


17 . بیگانگی و آشنایی صوفی
بیگانگی های مردم در اثر تضاد خواست ها و تمایلات و منافع آنان است . صوفی كه نه در فكر توانگری و نه در یاد سروری است و نه در سر هوای بلند پروازی دارد با كسی نمی تواند بیگانه باشد .
بگفته سعدی :
آن كز توانگری و یزرگی و خوجگی بیگانه شد ، بهر كه رسید آشنای اوست
بزبانی دیگر هر كه در دل از غیر حق بیگانه ابشد بظاهر با همه آشناست . زیرا جز حق نمی بیند . مردم از آنجا كه خود را می بینند با دیگران بیگانه اند و هر چه این خود بینی بیشتر باشد بیگانگی زیاد تر خواهد بود . صوفی بعكس از خود بیگانه است و با مردم آشنا .


پس صوفی با همه آشناست .


18 . سینه بی كینه صوفی
در دلی كه عشق خداست كینه و نفرت راه ندارد . بعبارت دیگر دلی كه كینه و نفرت دارد نمی تواند ...


ادامه دارد.........