( 53 ) سوره فاطر این سوره در مكه نازل شده و 45 آیه است

 

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 160

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 161

محتواى سوره فاطر :

این سوره كه گاه سوره فاطر و گاه سوره ملائكه نامیده شده ( به خاطر سر آغاز آن كه با عنوان فاطر و ملائكه شروع مى شود ) از سوره هاى مكى است ، هر چند بعضى دو آیه آنرا استثنا كرده و مدنى شمرده اند ( آیات 29 و 32 ) ولى هیچ دلیل روشنى بر این استثناء در دست نیست .

و از آنجا كه این سوره مكى است محتواى عمومى سوره هاى مكى یعنى سخن از مبداء و معاد و مبارزه با شرك ، و دعوت رسالت انبیا ، و ذكر نعمتهاى پروردگار و سرنوشت مجرمان در روز جزا در آن كاملا منعكس است .

آیات این سوره را در پنج بخش مى توان خلاصه كرد .

1 - بخش مهمى از آیات این سوره پیرامون نشانه هاى عظمت خداوند در عالم هستى و دلائل توحید سخن مى گوید .

2 - بخش دیگرى از آن از ربوبیت پروردگار و تدبیر او نسبت به عموم جهان و خصوص انسان و خالقیت و رازقیت او و آفرینش انسان از خاك و مراحل تكامل او بحث مى كند .

3 - بخش دیگر پیرامون معاد و نتائج اعمال در آخرت ، و رحمت گسترده الهى در این جهان ، و سنت تخلف ناپذیر او در باره مستكبران است .

4 - قسمتى از آیات آن نیز اشاره به مساله رهبرى انبیا و مبارزه پى گیر و مستمرشان با دشمنان لجوج و سرسخت و دلدارى پیامبر اسلام (صلى الله علیهوآلهوسلّم) در این زمینه مى باشد .

 

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 162

5 - سرانجام بخشى از آن بیان مواعظ و اندرزهاى الهى در زمینه هاى مختلف است كه مكمل بحثهاى گذشته مى باشد .

بعضى از مفسران تمام این سوره را در یك حلقه خلاصه كرده اند و آن مساله قاهریت خداوند در تمام زمینه هاست .

این سخن گرچه با توجه به قسمت قابل توجهى از آیات سوره متناسب به نظر مى رسد ، ولى در عین حال وجود بخشهاى مختلف دیگر را در این سوره نمى توان انكار كرد .

 

فضیلت این سوره :

در حدیثى از پیامبر (صلى الله علیهوآلهوسلّم) آمده است : من قراء سورة الملائكه دعته یوم القیامة ثلاثه ابواب من الجنة ان ادخل من اى الابواب شئت ! : هر كس سوره فاطر را بخواند در روز قیامت سه در از درهاى بهشت او را به سوى خود دعوت مى كند كه از هر كدام مى خواهى وارد شو ! .

با توجه به اینكه مى دانیم درهاى بهشت همان عقائد و اعمال صالحى است كه سبب وصول به بهشت مى شود ، همانگونه كه در بعضى از روایات درى به عنوان باب المجاهدین یا مانند آن ذكر شده ممكن است این روایت اشاره به ابواب سه گانه اعتقاد به توحید ، معاد و رسالت پیامبر (صلى الله علیهوآلهوسلّم) باشد .

در حدیث دیگرى از امام صادق (علیه السلام) مى خوانیم : دو سوره در قرآن مجید ( پشت سر هم قرار دارد ) سوره سبا و سوره فاطر كه با الحمد لله آغاز مى شود ، هر كسى آنها را در شب بخواند خدا او را در كنف حمایت خود حفظ مى كند ،

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 163

و هر كس در روز بخواند ناراحتى به او نمى رسد ، و آنقدر خدا خیر دنیا و آخرت به او مى بخشد كه بر قلب كسى خطور نكرده ، و آرزوى كسى به آن نرسیده است .

چنانكه قبلا هم گفته ایم قرآن برنامه عمل است ، و تلاوت آن سر آغازى است براى تفكر و ایمان ، و آن نیز وسیله اى است براى عمل به محتواى آن و این همه پاداشهاى عظیم نیز از همینجا و با همین شرائط تحقق مى یابد ( دقت كنید ) .

 

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 164

سورة فاطر

بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ الحَْمْدُ للَّهِ فَاطِرِ السمَوَتِ وَ الأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَئكَةِ رُسلاً أُولى أَجْنِحَة مَّثْنى وَ ثُلَث وَ رُبَعَ یَزِیدُ فى الخَْلْقِ مَا یَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كلِّ شىْء قَدِیرٌ(1) مَّا یَفْتَح اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَة فَلا مُمْسِك لَهَا وَ مَا یُمْسِك فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِن بَعْدِهِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الحَْكِیمُ(2) یَأَیهَا النَّاس اذْكُرُوا نِعْمَت اللَّهِ عَلَیْكمْ هَلْ مِنْ خَلِق غَیرُ اللَّهِ یَرْزُقُكُم مِّنَ السمَاءِ وَ الأَرْضِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ فَأَنى تُؤْفَكُونَ(3)

ترجمه :

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 - ستایش مخصوص خداوندى است كه آفریننده آسمانها و زمین است ، خداوندى كه فرشتگان را رسولانى قرار داد كه صاحب بالهاى دو گانه و سه گانه و چهار گانه اند او هر چه بخواهد در آفرینش مى افزاید ، او بر هر چیزى قادر است .

2 - خداوند هر رحمتى را به روى مردم بگشاید كسى نمى تواند جلو آن را بگیرد ، و هر چه

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 165

را امساك كند كسى غیر از او قادر به فرستادن آن نیست ، و او عزیز و حكیم است .

3 - اى مردم ! به یاد آورید نعمت خدا را بر شما ، آیا خالقى غیر از خدا وجود دارد كه شما را از آسمان و زمین روزى دهد ؟ هیچ معبودى جز او نیست ، با این حال چگونه به سوى باطل منحرف مى شوید .

 

تفسیر :

 

گشاینده درهاى بسته او است !

آغاز این سوره - مانند سوره هاى حمد و سبا و كهف - با حمد پروردگار شروع مى شود ، حمد و ستایش او به خاطر آفرینش جهان پهناور هستى مى فرماید : حمد مخصوص خداوندى است كه خالق آسمانها و زمین است ، و همه نعمتها و مواهب هستى از وجود ذیجود او سرچشمه مى گیرد ( الحمد لله فاطر السموات و الارض ) .

فاطر از ماده فطور در اصل به معنى شكافتن است ، و از آنجا كه آفرینش موجودات همانند شكافته شدن ظلمت عدم ، و بیرون آمدن نور هستى است ، این تعبیر در مورد خلقت و آفرینش به كار مى رود ، مخصوصا با توجه به علوم روز كه مى گوید مجموعه عالم هستى در آغاز توده واحدى بوده كه تدریجا شكافته شده ، و بخشهائى از آن جدا گردیده ، اطلاق كلمه فاطر بر ذات پاك خداوند مفهوم تازه تر و روشنترى به خود مى گیرد .

آرى او را به خاطر خالقیتش حمد و سپاس مى گوئیم ، چرا كه هر چه هست از ناحیه اوست و هیچكس جز او چیزى از خود ندارد .

و از آنجا كه تدبیر این عالم از سوى پروردگار - به حكم اینكه عالم ، عالم اسباب است - بر عهده فرشتگان گذارده شده ، بلافاصله از آفرینش آنها و قدرتهاى عظیمى كه پروردگار در اختیارشان گذارده سخن مى گوید .

خداوندى كه فرشتگان را رسولانى قرار داد كه داراى بالهاى دو گانه و سه گانه

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 166

و چهار گانه اند ( جاعل الملائكة رسلا اولى اجنحة مثنى و ثلاث و رباع ) .

سپس مى افزاید : خداوند هر چه بخواهد در آفرینش مى افزاید چرا كه او بر هر چیزى قادر و توانا است ( یزید فى الخلق ما یشاء ان الله على كل شىء قدیر ) .

در اینجا سه سؤال مطرح است نخست اینكه رسالت ملائكه و فرشتگان كه در آیه فوق آمده در چه چیز است ؟ آیا رسالت تشریعى است ؟ ، یعنى همان پیام آوردن از سوى خدا براى انبیا ، یا رسالت تكوینى است ؟ یعنى به عهده گرفتن ماموریتهاى مختلف در جهان آفرینش ، چنانكه در بحث نكات به آن اشاره خواهد شد ، و یا هر دو جهت است ؟ با توجه به اینكه در جمله قبل سخن از آفرینش آسمانها و زمین بود ، و در جمله مورد بحث سخن از بالهاى متعدد فرشتگان است كه نشانه هاى قدرت آنهاست ، و نیز با توجه به اینكه عنوان رسالت را براى همه فرشتگان قائل شده ( توجه داشته باشید كه الملائكه جمعى است كه با الف و لام همراه است و معنى عموم مى دهد ) چنین به نظر مى رسد كه رسالت در اینجا در معنى وسیع و گسترده اى به كار رفته كه هم رسالت تشریعى را شامل مى شود و هم رسالت تكوینى را .

اطلاق رسالت بر رسالت تشریعى و آوردن پیام وحى به انبیاء در قرآن فراوان است ، ولى اطلاق آن بر رسالت تكوینى نیز كم نیست .

در آیه 21 سوره یونس مى خوانیم : ان ارسلنا یكتبون ما تمكرون : رسولان ما ( فرشتگان ما ) مكرهاى شما را مى نویسند .

و در آیه 61 انعام مى خوانیم : حتى اذا جاء احدكم الموت توفته رسلنا : تا زمانى كه مرگ یكى از شما فرا رسد رسولان ما قبض روح او مى كنند .

در آیه 31 سوره عنكبوت در مورد فرشتگانى كه مامور در هم كوبیدن سرزمین قوم لوط بودند آمده است : و لما جائت رسلنا ابراهیم بالبشرى

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 167

قالوا انا مهلكوا اهل هذه القریة ان اهلها كانوا ظالمین : هنگامى كه رسولان ما نزد ابراهیم آمدند گفتند ما اهل این آبادى را هلاك خواهیم كرد چرا كه مردمى ستمگرند .

در آیات دیگر قرآن نیز مى بینیم ماموریتهاى مختلفى بر عهده فرشتگان گذاشته شده كه رسالتهاى آنها محسوب مى شود بنا بر این رسالت مفهوم وسیعى دارد .

دیگر اینكه منظور از بالهاى فرشتگان آن هم بالهاى دو گانه و سه گانه و چهار گانه چیست ؟ بعید نیست منظور از بال و پر در اینجا قدرت جولان و توانائى بر فعالیت بوده باشد كه بعضى از آنها نسبت به بعضى برتر و داراى توانائى بیشترند .

و لذا براى آنها سلسله مراتب در بالها قائل شده كه بعضى داراى چهار بال ( مثنى - دو دو ) و بعضى داراى شش بال و بعضى داراى هشت بالند .

اجنحه جمع جناح ( بر وزن جمال ) به معنى بال پرندگان است كه همانند دست براى انسان مى باشد ، و از آنجا كه بال وسیله نقل و انتقال پرندگان و حركت و فعالیت آنها است گاهى این كلمه در فارسى یا در عربى به عنوان كنایه از وسیله حركت و اعمال قدرت و توانائى به كار مى رود ، مثلا گفته مى شود فلان كس بال و پرش سوخته شد كنایه از اینكه نیروى حركت و توانائى از او سلب گردید ، یا فلان كس را زیر بال و پر خود گرفت ، یا انسان باید با دو بال علم و عمل پرواز كند ، و امثال این تعبیرات كه همگى بیانگر معنى كنائى این كلمه است .

در موارد دیگر نیز تعبیراتى مانند عرش و كرسى و لوح و قلم دیده مى شود كه معمولا توجه به مفاهیم معنوى آنها است نه جسم مادى آن .

البته بدون قرینه نمى توان الفاظ قرآنى را بر غیر معانى ظاهرى آنها حمل كرد ، اما در آنجا كه پاى قرائن روشن در كار است مشكلى ایجاد نمى شود .

 

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 168

در بعضى از روایات آمده است : جبرئیل ( پیك وحى خداوند ) ششصد بال دارد ! و هنگامى كه با این حالت پیامبر اسلام (صلى الله علیهوآلهوسلّم) را ملاقات كرد ما بین زمین و آسمان را پر كرده بود ! .

یا اینكه خداوند فرشته اى دارد كه ما بین نرمى گوش او تا چشمش به اندازه پانصد سال راه به وسیله پرنده اى ( تیز پرواز ) است ! .

یا اینكه در نهج البلاغه هنگامى كه سخن از عظمت فرشتگان پروردگار در میان است ، مى فرماید : و منهم الثابتة فى الارضین السفلى اقدامهم ، و المارقة من السماء العلیا اعناقهم ، و الخارجة من الاقطار اركانهم ، و المناسبة لقوائم العرش اكتافهم : بعضى از فرشتگان چنان عظمت دارند كه پاهایشان در طبقات پائین زمین ثابت است و گردنشان از آسمان برین برتر ، اركان وجودشان از اقطار جهان بیرون رفته و شانه هایشان براى حمل عرش پروردگار متناسب است ! .

پیدا است كه این گونه تعبیرات را بر جنبه هاى جسمانى مادى نمى توان حمل كرد ، بلكه بیانگر عظمت معنوى و ابعاد قدرت آنها است .

اصولا مى دانیم بال تنها براى حركت در جو زمین به كار مى خورد ، چرا كه اطراف كره زمین را هواى فشرده گرفته ، و پرندگان به وسیله بالشان روى امواج هوا قرار مى گیرند ، و مى توانند بالا و پائین بروند ، ولى از محیط جو زمین كه خارج شویم در آنجا كه هوا نیست بال كوچكترین تاثیرى براى حركت ندارد ، و از این نظیر درست مانند سائر اعضاء مى باشد .

از این گذشته فرشته اى كه پاهاى او در اعماق زمین و سر او از برترین آسمان بالاتر است نیازى به پرواز جسمانى ندارد !

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 169

بحث در اینكه فرشته جسم لطیف است یا از مجردات بحث دیگرى است كه در نكات به خواست خدا به آن اشاره خواهد شد ، فعلا منظور آن است كه بدانیم بال و پر آنها وسیله فعالیت و حركت و قدرت است كه قرائن فوق براى این هدف به قدر كافى گویا است ، همانگونه كه در بحث عرش و كرسى گفتیم این دو كلمه گرچه به معنى تختهاى پایه بلند و پایه كوتاه است اما مسلما منظور از آن قدرت پروردگار در ابعاد مختلف جهان مى باشد .

در حدیثى از امام صادق (علیه السلام) آمده است : الملائكه لا یاكلون و لا یشربون و لا ینكحون ، و انما یعیشون بنسیم العرش : فرشتگان نه غذا مى خورند و نه آب مى نوشند و نه ازدواج مى كنند ، آنها تنها با نسیم عرش زنده اند ! ؟ و ( 2 ) .

سومین سؤال این است كه آیا جمله یزید فى الخلق ما یشاء : هر چه بخواهد بر آفرینش خود مى افزاید اشاره به افزایش بال و پر فرشتگان است ، آنگونه كه بعضى از مفسران گفته اند ؟ و یا معنى وسیعى دارد كه هم آن را شامل مى شود و هم سایر افزایشهائى كه در آفرینش موجودات صورت مى گیرد ؟ مطلق بودن جمله از یكسو ، و بعضى از روایات اسلامى كه در تفسیر آیات فوق وارد شده از سوى دیگر نشان مى دهد كه معنى دوم مناسبتر است .

از جمله در حدیثى از پیامبر گرامى اسلام (صلى الله علیهوآلهوسلّم) آمده است كه در تفسیر این جمله فرمود : هو الوجه الحسن ، و الصوت الحسن ، و الشعر الحسن : منظور صورت زیبا ، و صداى زیبا ، و موى زیبا است ! .

 

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 170

در حدیث دیگرى از پیامبر (صلى الله علیهوآلهوسلّم) مى خوانیم : حسنوا القرآن باصواتكم فان الصوت الحسن یزید القرآن حسنا ، و قرأ یزید فى الخلق ما یشاء : قرآن را با صداى زیبا زینت بخشید ، چرا كه صداى خوب بر زیبائى قرآن مى افزاید ، سپس این آیه را تلاوت فرمود یزید فى الخلق ما یشاء .

بعد از بیان خالقیت پروردگار و رسالت فرشتگان كه واسطه فیض اند سخن از رحمت او به میان مى آورد كه زیربناى تمام عالم هستى است ، مى فرماید : آنچه را خداوند از رحمت براى مردم بگشاید كسى نمى تواند جلو آن را بگیرد ( ما یفتح الله للناس من رحمة فلا ممسك لها ) .

و آنچه را باز دارد و امساك كند كسى بعد از او قادر به فرستادن آن نیست ( و ما یمسك فلا مرسل له من بعده ) .

چرا كه او قدرتمندى است شكست ناپذیر و در عین حال حكیم و آگاه ( و هو العزیز الحكیم ) .

خلاصه اینكه تمام خزائن رحمت نزد او است و هر كس را لایق ببیند مشمول آن مى سازد ، و هر كجا حكمتش اقتضا كند درهاى آن را مى گشاید ، و اگر جمله جهانیان دست به دست هم بدهند تا درى را كه او گشوده است ببندند ، یا درى را كه او بسته بگشایند ، هرگز قادر نخواهند بود ، و این در حقیقت شاخه مهمى از توحید است كه منشاء شاخه هاى دیگرى مى باشد ( دقت كنید ) .

شبیه این معنى در سایر آیات قرآن نیز آمده است ، آنجا كه مى گوید : و ان یمسك الله بضر فلا كاشف له الا هو و ان یردك بخیر فلا راد لفضله یصیب به من یشاء من عباده و هو الغفور الرحیم : اگر خداوند ( براى امتحان یا كیفر خطا ) زیانى به تو رساند هیچكس جز او آن را بر طرف نخواهد كرد ، و اگر اراده خیرى براى تو كند هیچكس

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 171

مانع فضل او نخواهد شد ، او به هر كس از بندگانش بخواهد فضل خود را مى رساند و او غفور و رحیم است ( یونس - 107 ) .

 

در اینجا به چند امر باید توجه كرد :

1 - تعبیر به یفتح كه از ماده فتح به معنى گشودن است اشاره به وجود خزائن رحمت الهى است كه در آیات دیگر قرآن نیز به آن اشاره شده است و جالب اینكه این خزائن چنانند كه به محض گشوده شدن بر خلایق جارى مى شوند و نیاز به چیز دیگرى نیست ، و هیچكس مانع از آن نتواند شد .

مقدم داشتن گشایش رحمت بر امساك آن به خاطر این است كه همیشه خداوند رحمتش بر غضبش پیشى دارد .

2 - تعبیر به رحمت معنى بسیار وسیع و گسترده اى دارد كه تمام مواهب جهان را شامل مى شود ، گاه جنبه معنوى دارد ، و گاه جنبه مادى ، به همین دلیل گاه كه انسان تمام درهاى ظاهرى را به روى خود بسته مى بیند احساس مى كند رحمت الهى بر قلب و جان او روان است ، لذا شاد و خرسند است ، آرام و مطمئن ، هر چند در تنگناى زندان گرفتار باشد .

اما به عكس گاه انسان تمام درهاى ظاهرى را به روى خود گشوده مى بیند ، اما گوئى در رحمت الهى در جان او بسته شده ، چنان خود را در تنگنا و فشار احساس مى كند كه دنیا با تمام وسعتش براى او یك زندان تاریك و وحشتناك مى شود ، و این چیزى است كه براى بسیارى از مردم محسوس و ملموس است .

3 - تعبیر به دو وصف عزیز و حكیم بیانگر قدرت او بر ارسال و امساك رحمت است ، و در عین حال اشاره به این حقیقت مى باشد كه این گشودن و بستن در همه جا بر اساس حكمت است چرا كه قدرت او با حكمتش آمیخته است .

 

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 172

به هر حال توجه به محتواى این آیه چنان آرامشى به انسان مؤمن مى دهد كه در برابر تمام حوادث مقاوم مى شود از هیچ مشكلى نمى ترسد و از هیچ پیروزى مغرور نمى گردد .

در آیه بعد به مساله توحید عبادت بر اساس توحید خالقیت و رازقیت اشاره كرده مى فرماید : اى مردم نعمت خداوند را بر خودتان به یاد آورید ( یا ایها الناس اذكروا نعمة الله علیكم ) .

درست فكر كنید : این همه مواهب و بركات ، و این همه امكانات حیاتى كه در اختیار شما قرار گرفته و در آن غوطهورید منشاء اصلى و سرچشمه آنها كیست ؟ ! آیا خالقى غیر از خدا ، از آسمان و زمین به شما روزى مى دهد ؟ ( هل من خالق غیر الله یرزقكم من السماء و الارض ) .

چه كسى نور حیاتبخش آفتاب ، و قطرات زنده كننده باران ، و امواج روحپرور نسیم را از آسمان به سوى شما مى فرستد ؟ و چه كسى معادن و ذخائر زمین و مواد غذائى و انواع گیاهان و میوه ها و بركات دیگر را از این زمین براى شما خارج مى كند ؟ اكنون كه مى دانید سرچشمه همه این بركات اوست ، پس بدانید معبودى جز او وجود ندارد و عبادت و پرستش تنها شایسته ذات پاك اوست ( لا اله الا هو ) .

با اینحال چگونه از طریق حق به سوى باطل منحرف مى شوید ؟ و به

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 173

جاى الله در برابر بتها سجده مى كنید ؟ ( فانى تؤفكون ) .

توفكون از ماده افك ( بر وزن فكر ) چنانكه قبلا نیز گفته ایم به هر چیزى گفته مى شود كه از حالت اصلیش دگرگون گردد ، لذا به هر سخنى كه از حق انحراف پیدا كند افك مى گویند ، و اینكه مى بینیم به معنى دروغ و تهمت به كار مى رود از همین نظر است ، منتهى بعضى معتقدند این كلمه بیانگر دروغ و تهمتهاى بزرگ است .

 

نكته : ملائكه در قرآن مجید

در قرآن مجید از ملائكه فراوان یاد شده است .

آیات زیادى از قرآن در باره صفات ، ویژگیها ، ماموریتها و وظائف فرشتگان سخن مى گوید ، حتى قرآن ، ایمان به ملائكه را در ردیف ایمان به خدا و انبیاء و كتب آسمانى قرار داده است ، و این دلیل بر اهمیت بنیادى این مساله است : آمن الرسول بما انزل الیه من ربه و المؤمنون كل آمن بالله و ملائكته و كتبه و رسله : پیامبر اسلام به آنچه از سوى پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده ، و مؤمنان نیز به خدا و فرشتگان او و كتابها و رسولانش همگى ایمان دارند ( بقره - 285 ) .

بدون شك وجود فرشتگان از امور غیبیه اى است كه براى اثبات آن با این صفات و ویژگیها راهى جز ادله نقلیه نیست ، و به حكم ایمان به غیب آنها را باید پذیرفت .

قرآن مجید رویهمرفته ویژگیهاى آنها را چنین مى شمرد :

1 - فرشتگان موجوداتى عاقل و با شعورند و بندگان گرامى خدا هستند

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 174

( بل عباد مكرمون ) ( انبیاء 26 ) .

2 - آنها سر بر فرمان خدا دارند و هرگز معصیت او نمى كنند ( لا یسبقونه بالقول و هم بامره یعملون ) ( انبیاء 27 ) .

3 - آنها وظائف مهم و بسیار متنوعى از سوى خداوند بر عهده دارند : گروهى حاملان عرشند ( حاقه - 17 ) .

و گروهى مدبرات امرند ( نازعات - 5 ) .

گروهى فرشتگان قبض ارواحند ( اعراف - 37 ) .

و گروهى مراقبان اعمال بشرند ( سوره انفطار - 10 تا 13 ) .

گروهى حافظان انسان از خطرات و حوادثند ( انعام - 61 ) .

و گروهى مامور عذاب و مجازات اقوام سركشند ( هود - 77 ) .

گروهى امدادگران الهى نسبت به مؤمنان در جنگها هستند ( احزاب - 9 ) .

و بالاخره گروهى مبلغان وحى و آورندگان كتب آسمانى براى انبیاء مى باشند ( نحل - 2 ) كه اگر بخواهیم یك یك از وظائف و ماموریتهاى آنها را بر شمریم بحث به درازا مى كشد .

4 - آنها پیوسته مشغول تسبیح و تقدیس خداوند هستند ، چنانكه در آیه 5 سوره شورى مى خوانیم : و الملائكه یسبحون بحمد ربهم و یستغفرون لمن فى الارض : فرشتگان تسبیح و حمد پروردگار خود را بجا مى آورند و براى كسانى كه در زمین هستند استغفار مى كنند .

5 - با این حال انسان به حسب استعداد تكامل از آنها برتر و والاتر است تا آنجا كه همه فرشتگان بدون استثناء بخاطر آفرینش آدم به سجده افتادند و آدم معلم آنها گشت ( آیات 30 - 34 سوره بقره ) .

6 - آنها گاه به صورت انسان در مى آیند ، و بر انبیاء و حتى غیر انبیاء ظاهر مى شوند ، چنانكه در سوره مریم مى خوانیم : فرشته بزرگ الهى به صورت

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 175

انسان موزون بر مریم ظاهر شد : فارسلنا الیها روحنا فتمثل لها بشرا سویا : ( مریم - 17 ) .

در جاى دیگر به صورت انسانهائى بر ابراهیم و بر لوط ظاهر شدند ( هود - 69 و 77 ) .

حتى از ذیل این آیات استفاده مى شود كه قوم لوط نیز آنها را در همان اشكال موزون انسانى دیدند ( هود - 78 ) .

آیا ظهور در چهره انسان ، یك واقعیت عینى است ؟ یا به صورت تمثل و تصرف در قوه ادراك ؟ ظاهر آیات قرآن معنى اول است ، هر چند بعضى از مفسران بزرگ معنى دوم را برگزیده اند .

7 - از روایات اسلامى استفاده مى شود كه تعداد آنها بقدرى زیاد است كه بهیچوجه قابل مقایسه با انسان نیست ، چنانكه در روایتى از امام صادق (علیه السلام) مى خوانیم : هنگامى كه از آن حضرت پرسیدند آیا عدد فرشتگان بیشترند یا انسانها ؟ فرمود : سوگند به خدائى كه جانم به دست او است فرشتگان خدا در آسمانها بیشترند از عدد ذرات خاكهاى زمین ، و در آسمان جاى پائى نیست مگر اینكه در آنجا فرشته اى تسبیح و تقدیس خدا مى كند .

8 - آنها نه غذا مى خورند و نه آب مى نوشند ، و نه ازدواج دارند ، چنانكه در حدیثى از امام صادق (علیه السلام) مى خوانیم : ان الملائكة لا یاكلون و لا یشربون و لا ینكحون و انما یعیشون بنسیم العرش : فرشتگان غذا نمى خورند و آب نمى نوشند و ازدواج نمى كنند بلكه با نسیم عرش الهى زنده اند ! .

9 - آنها نه خواب دارند نه سستى و غفلت چنانكه على (علیه السلام) در حدیثى چنین .

 

تفسیر نمونه ج : 18 ص : 176

مى گوید : لیس فیهم فترة ، و لا عندهم غفلة ، و لا فیهم معصیة ... لا یغشاهم نوم العیون و لا سهوا العقول ، و لا فترة الابدان ، لم یسكنوا الاصلاب و لم تضمهم الارحام : در آنها نه سستى است ، و نه غفلت ، و نه عصیان ... خواب بر آنها چیره نمى گردد و عقل آنها گرفتار سهو و نسیان نمى شود ، بدن آنها به سستى نمى گراید ، و در صلب پدران و رحم مادران قرار نمى گیرند .

10 - آنها مقامات مختلف و مراتب متفاوت دارند ، بعضى همیشه در ركوعند و بعضى همیشه در سجودند .

ما منا الا له مقا