جنگ جهانی اول در تاریخ تمدن بشری عطفی محسوب می گردد كه در طی آن بسیاری از نظامهای كهنه سیاسی،اجتماعی به نظامهای نوین تبدیل شد. امپراتورهای بزرگ به ممالكی كوچك تبدیل گردید و حكومتهای ملّی در سطح جهان بوجود آمد.
آذربایجان نیز گرچه از میدان اصلی جنگ یعنی اروپا به دور بود ولی به دلیل موقعیت ژئوپولتیكی آن از همان ابتدای جنگ صحنه تاخت و تاز قوای روس و عثمانی گردید و به سبب عوامل مختلفی از جمله اشتراكات فرهنگی جزو هواداران عثمانی قرار گرفت.
گرچه تركان آذربایجان كه اكثریت قریب به اتفاق اهالی آذربایجان را تشكیل می دادند و می دهند در ردیف هواداران عثمانی ها قرارگرفتند ساكنین مسیحی آذربایجان درصف مقابل همشهریانشان در ردیف متفقین دول روس و انگلیس و آمریكا قرار گرفتند. اینان كه همان ساكنان ترك مسیحی آذربایجان بودند از اوایل قرن نوزدهم بر اثر تلاشهای میسیونرهای غربی به آموزش زبان ارمنی پرداخته و بسیاری نیز از مذهب قدیمیشان_گریگوری_ كه مذهب شرقی بود دست كشیده بر حسب آموزش میسیونرهای كاتولیك, پروتستان یا ارتدوكس گردیدند. وجه دیگر تبلیغات میسیونرها ,سوق دادن مسیحیان آذربایجان به طرف قدرتهای روس و انگلیس و فرانسه بود كه این وجه در حین جنگ جهانی اول از طرف مسیحیان آذربایجان به منصه ظهور درآمد .

اعیاد ملی و مذهبی

تا قبل از ورود مسیحیت به ارمنستان، ارمنیان دارای اعیاد مختلفی بودند که مهمترین آن عید آغاز سال باستانی بود که ناواسارد (Navasard) نام داشت. اعیاد دیگری نیز در این زمان مرسوم بود که عمدتا به پرستش الهه ها و بت ها اختصاص داشت و از معروفترین آنها می توان به وارتاوار (Vartavar) یا جشن آب پاشان اشاره کرد که در اوایل تابستان برگزار می گردید و با وجود گذشت قرن ها و گرویدن ارمنیان به دین مسیح هنوز در میان این ملت رواج دارد و ارمنیان این عید را با پاشیدن آب به روی یکدیگر گرامی می دارند. با ورود مسیحیت به ارمنستان اعیاد دینی جانشین اعیاد قبلی شدند. مهمترین عید ارمنیان همچون سایر مسیحیان جهان عید تولد عیسی مسیح است که ارمنیان آن را در 6 ژانویه برگزار می کنند، در حالی که مسیحیان كاتولیك و پروتستان آنرا در روز 25 دسامبر برگزار می کنند. دومین عید مهم مسیحی که نزد ارمنیان بسیار مهم می باشد، عید پاک است که سالروز رستاخیز عیسی مسیح از مردگان است و طبق تقویم مسیحی در اولین یكشنبه پس از ماه كامل بهار برگزار می شود. از اعیاد دیگر می توان از هامبارتسوم (Hambartsum) که سالروز عروج عیسی مسیح به آسمان است اشاره کرد.

از اعیاد ملی در ارمنستان عید وارتانانک (Vartanank) و عید روز فرهنگ از مهمترین آنهاست. عید وارتانانک سالروز قیام ملی ارمنیان به رهبری وارتان مامیکونیان و عید فرهنگ، گرامیداشت سالروز ابداع الفبا و خط ارمنی توسط مسروپ ماشتوس و شاگردان وی می باشد.

از دیگر اعیاد ملی ارمنستان در حال حاضر می توان به گرامیداشت روز 21 سپتامبر که روز ملی ارمنستان می باشد اشاره کرد. در این روز مردم ارمنستان با شرکت در انتخاباتی به یادماندنی به استقلال ارمنستان از اتحاد جماهیر شوروی و تشكیل جمهوری سوم ارمنستان رای دادند.

روز مهم دیگر در میان ارمنیان 28 می است. در این روز در 1918 ارمنیان پس از قرن ها توانستند استقلال خود را باز یابند و جمهوری اول ارمنستان را تشكیل دهند.

زبان و خط ارمنی

ارمنیان معتقدند که نقش زبان ارمنی در بقای فرهنگ و هویت ملی ارمنیان بسیار بیشتر از یک زبان معمولی بوده است. به عقیده آنان طی قرن ها فقدان حاکمیت ملی تنها نقش کلیسا زبان و فرهنگ ارمنی بوده که بقای ملیت ارمنی را تضمین کرده و باعث گشته که این ملت بتواند تاریخ پر فراز و نشیب و سخت خود را پشت سر بگذارد.

پارویر سواک (Paruyr Sevak) شاعر معاصر ارمنی، در شعر بسیار معروف زبان مادری می نویسد: طی قرن ها مبارزه برای بقا زبان ارمنی پناهگاهی بود که اندیشه و احساسات ملی ارمنیان در آن محافظت شده است. طبق نوشته موسس خورناتسی (Movses Khorenatsi) یا موسی خورنی مورخ معروف ارمنی قرن 5 میلادی، پیش از ابداع الفبا و خط ارمنی هر چند مردم عادی ارمنستان به زبان ارمنی سخن می گفتند ولیکن زبان و خطوط حاکم در نهاد های رسمی دولتی فارسی کهن، آشوری یا یونانی بود. در سال 406 میلادی مسروپ ماشتوس (Mesrop Mashtots) شخصی که ارمنیان به دلیل خدمتش به فرهنگ ارمنی، به وی لقب مقدس داده اند، پس از 9 سال تلاش الفبای زبان ارمنی را ابداع کرد.

ابداع الفبای ارمنی ناشی از شرایط خاص ارمنستان در قرون 4 و 5 میلادی است و از یک سو در سال 387 میلادی و در پی توافقنامه ای که بین ایران و روم به امضا رسیده بود، ارمنستان به دو بخش شرقی و غربی تقسیم گردید و فرهنگ ارمنی مورد تهدید فرهنگ های ایران و روم قرار گرفت. از سوی دیگر ترویج دین مسیحیت که از سال 301 میلادی به عنوان دین رسمی کشور اعلام گردیده بود با مشکل بزرگی مواجه شده بود و مشکل آن بود که مراسم کلیسایی در بخش های شرقی ارمنستان به زبان آشوری و در بخشهای غربی آن به زبان یونانی انجام می گرفت و توده مردم به دلیل عدم آشنایی به این زبانه با بسیاری از تعالیم دین جدید بیگانه می ماندند. مجموعه این شرایط باعث گردید تا مسروپ ماشتوس که یک روحانی نامدار بود در سال 398 میلادی به فکر ابداع الفبای ارمنی بیفتد.

خط ارمنی از چپ به راست نوشته می شود و حروف جدای از هم و در یک ردیف قرار می گیرند (مثل لاتین و برخلاف فارسی که حروف به یکدیگر می چسبند). از مسائلی که در این رابطه بوجود آمد این است كه ارمنستان به دو قسمت شرقی و غربی و در نتیجه زبان ارمنی به دو شاخه با گویش ها و نگارش های شرقی و غربی تقسیم شد. این دو شاخه در اساس با یکدیگر مشابه اند ولی تفاوت در دستور زبان و مکالمه است. شاخه شرقی زبان ارمنی در جمهوری ارمنستان، ارمنیان روسیه و ارمنیان گرجستان و سایر كشورهای مستقل مشترك المنافع و ارمنیان ایرن حاکم است و شاخه غربی زبان ارمنی مورد استفاده ارمنیان ساکن در سایر نقاط جهان است.

پس از استقرار نظام سوسیالیستی در ارمنستان تحول زبان ارمنی وارد مرحله جدیدی شد. رهبران مسکو در تلاش بودند تا تمامی مظاهر ملی ملیت های ساکن در جمهوری های اتحاد شوروی را از بین برده و نظام یکدست را جانشین نظام چندملیتی روسیه تزاری نمایند. لذا به مبارزه جدی با زبان های ملی موجود از جمله زبان ارمنی پرداختند. هم اكنون فرهنگستان زبان ارمنی در ایروان که برجسته ترین زبان شناسان و ادیبان را در خدمت خود دارد، مترادف ارمنی واژه های جدیدی را ابداع کرده است و اصول دستوری و املایی و نحوه نگارش درست این زبان را تحت نظارت خود دارد.

تشکیل یک ملت

این خلاصه ای بود هرچند مختصر، از پروسه و روند پیچیده تشکیل ملت ارمنی. حال به قسمت دیگر این نوشتار، یعنی زبان ارمنی می پردازیم.

زبان ارمنی

زبان ارمنی قسمتی مجزا از خانواده زبان های هندواروپایی است که به شاخه غربی زبان های اروپا-آریانی تعلق دارد. همانطور که گفته شد، ملل اورارتویی، آرمن ها، فریگیه ای ها، تراکیه ای ها و… در تشکیل این زبان نقش داشتند. برخی از زبان شناسان، اخیراً نظریه ای ارائه کرده اند که طبق آن، زبان ارمنی از ابتدا نیز مستقل بوده و از هرگونه گزند احتمالی و دخل و تصرفی در امان مانده است.

 

در قرن پنجم میلادی، زمانی که زبان یونانی زبان بین اللملی بود، و زبان آشوری زبان کلیسایی، یک راهب ارمنی بنام مسروپ ماشتوتس الفبای ارمنی را ابداع نمود. این حروف الفبا تحت تاثیر الفبای یونانی بود زیرا خود ماشتوتس به این زبان تسلط کامل داشت. استفاده از حروف زبانی دیگر برای ابداع الفبایی جدید کاری غیر معمول نبود. حروف پهلوی نیز از الفبای زبان آرامی مشتق شده بود، چنانکه امروزه نیز برای نگارش فارسی از حروف عربی استفاده می شود، یا آنکه تورک ها با انجام تغییراتی اندک، از حروف لاتین استفاده می کنند. البته ماشتوتس مستقیماً این حروف را بکار نبرد و در آن ها تغییراتی داد تا با زبان آوایی ارمنی همخوانی داشته باشد(مثلاً حرف اتای η یونانی در ارمنی ق خوانده می شود). نتیجه کار او حیرت آور بود! این حروف قابلیت خارق العاده ای برای ثبت زبان گفتاری ارمنی داشت و به همین دلیل به سرعت فراگیر شد و مبانی ملی ارامنه گردید.
بدین ترتیب، ماشتوتس برای ابداع خط ارمنی 24 حرف از حروف یونانی اقتباس کرده و 12 حرف دیگر را از سایر زبان ها و یا آنکه با استفاده از شکل حروف یونانی، به صورت خود ویژه ارمنی، وضع کرده است. در نتیجه در جدول بندی خط ها براساس آخرین یافته های زبانشناسی، خط ارمنی در شاخه بیزانسی خط یونانی شرقی که از یونان باستان منشعب شده است قرار دارد.
پس از ابداع حروف ارمنی، ترجمه های وسیع از کتب یونانی صورت گرفت که یکی از کاملترین آن ها، ترجمه کتاب مقدس به ارمنی بود. زبان نوشتاری ارمنی بدین ترتیب شکل گرفت و تا قرن 19 هم رواج داشت. زبان گفتاری ارمنی کم کم تغییر کرد. این تغییر تا جایی صورت گرفت که این دو تبدیل به دو بخش مجزا گشتند. زبان نوشتاری به فلسفه و دین اختصاص یافت و زبان گفتاری به ادبیات. کم کم زبان گفتاری پیروز گشت و توانست زبان نوشتاری را به گوشه کلیساها و کتب مذهبی براند؛ هرچند که زبان نوشتاری ارمنی بسی کاملتر و غنی تر از زبان گفتاری است.خود زبان گفتاری ارمنی نیز به دو قسمت تقسیم می شود: ارمنی شرقی و ارمنی غربی. زبان ارمنی شرقی همانطور که از نامش پیداست، در شرق استفاده می شود(در میان ارامنه ارمنستان، ایران، روسیه و…). این تقسیم بندی به این دلیل انجام گرفته است که ارمنستان در زمان ساسانیان به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم شد. قسمت شرقی اکثراً تابع ایران بود ولی قسمت غربی یا تابع روم بود، یا اعراب و یا تورک ها. امروزه کشور یا بخشی به نام ارمنستان غربی وجود ندارد، زیرا تورک های غاصب این سرزمین را با خونخواری تمام بالاکشیدند! شهرهای ارمنی نشین وان، آنی، کارین و… تورک نشین شدند، کلیساهای قدیمی یا سوزانده شدند یا تبدیل به طویله! همه این کارها برای نابودی پیشینه و تاریخ ارامنه صورت گرفت. باری، زبان ارمنی غربی در کشورهای عربی، ترکیه، اروپا، استرالیا و… استفاده می شود.ارمنی زبان زیبایی است که به عقیده پژوهشگران، یکی از کامل ترین سیستم های آوایی را دارد. برخی دانشمندان، این زبان را جزو هفت زبان برتر هندواروپایی معرفی می کنند.

تاثیر زبان های دیگر بر ارمنی

ارمنستان همیشه محکوم به جنگ و خونریزی بوده است، با وجود آنکه ارامنه کمترین روحیه جنگجویی را داشته اند. در زمان ساسانی، همواره این دولت با رومیان بر سر ارمنستان جنگیده است. بعد از ظهور اسلام، اعراب این مملکت را همچون دیگر کشورها غارت کردند. بیشترین ضربه از طرف تورکان(اعم از سلجوقی و عثمانی و…) به این مملکت وارد شده است. طبیعی است که همواره حضور اقوام بیگانه در این کشور وجود داشته است، پس تاثیر زبان بیگانگان بر بومیان امری اجتناب ناپذیر است. هرچند که ارامنه بدلیل تعصب خاصی که داشته اند، سعی در پس زدن این تهاجم های زبانی کرده اند، ولی به هر حال این تاثیرات تا حدی وجود دارد.
همانطور که گفته شد، الفبای ارمنی تحت تاثیر الفبای یونانی اختراع شد. با ترجمه های بسیاری که از زبان یونانی به ارمنی انجام گرفت، کم کم قواعد و ساختار زبان یونانی زبان ارمنی را تحت تاثیر قرار داد. سبک نگارش و جمله پردازی زبان یونانی به زبان ارمنی وارد شد. زبان یونانی در فلسفه و ادبیات ارمنی نیز بسیار تاثیر گذاشت. هلنیسم در ارمنستان طرفداران زیادی پیدا کرد.
با حضور اشکانیان و پادشاهان اشکانی ارمنی (آرشاکونی ها)، زبان پهلوی شمالی(پارتی) در زبان گفتاری ارمنی تاثیر بسزایی گذاشت. این تاثیر تا حدی بود که تا چندی پیش دانشمندان می پنداشتند که ارمنی یک زبان ایرانی و مشتق از پهلوی است. وند ها و کلمات عامیانه ساده اشکانی، اسم های پهلوی و ایرانی در ارمنی رسوخ نمودند. پروفسور هراچیا آجاریان، زبان شناس برجسته ارمنی، شمار واژه های وارده از زبان های ایرانی به ارمنی را هزار و چهارصد و یازده واژه برآورد کرده است، هرچند که دیگر پژوهشگران تعداد آن را بسیار بیشتر دانسته اند. در مقیاس بسیار کمتر، واژه هایی از آشوری و عربی به زبان ارمنی وارد شدند. زبان تورکی تاثیر بسیار کمی بر زبان ارمنی داشت چون ارامنه از اتراک متنفر بودند. پس می بینیم که در اصل زبان یونانی بصورت معنوی و دیگر زبان ها بصورت مادی و ظاهری در تکامل زبان ارمنی نقش داشته اند.

بدین ترتیب تاریخچه مختصری درباره ارامنه شرح داده شد. درباره این قوم بیشتر خواهم نوشت. اگر علاقه مند بودید، مطالب بعدی را از دست ندهید.