من از آن کار خیر بیزارم که روم جانور بیازارم*****زنده ای را کنم شکم پاره تا شکم پر کند شکم باره
                                                                                                                                     

                                                                                                                                     (بایزید بسطامی)

نقل است که به جهت قوت، شیخ قدری غله، از قدس آورده بود و آن را تخم ساخته و در زمینهای مباح بکشتندی و به قدر حاجت، قوت شیخ و مریدان از آن بودی. چه آنکه شیخ عهد کرده بود تا زنده است گوشت نخورد.

روزی مرغی بیامد و بر دست شیخ نشست. شیخ فرمود : این مرغ چون از من ایمن است بر دست من می نشیند ، باز گفته اند روزی آهویی بیامد و از میان مردمان بگذشت تا به خدمت شیخ رسید، شیخ دست مبارک بر سر آهو بمالید و گفت : قصد ما کرده است. پس خادم را فرمود تا آهو را ببَرد و در صحرا رها سازد.

{تذکرة الاولیا- ذکر شهریار کازرونی}

نقل است روزی رابعه بر کوهی رفته بود. نخجیران و آهوان گرد آمدند و در وی نظاره می کردند. ناگاه حسن بصری پدید آمد. همه برمیدند! حسن چون آن بدید، متغیر شد و گفت : ای رابعه! چرا از من رمیدند و با تو انس گرفتند؟ رابعه گفت : تو امروز چه خوردی؟ گفت : پیه آبه. گفت : تو پیه ایشان خورده ای! چگونه از تو نرمند؟

{ تذکرة الاولیا- ذکر رابعه عدویه، عارف بزرگ ایرانی }

داستانی از الهی نامه عطار نیشابور ، درباره حقوق جانوران :

                        --------------------------

ز مرغ خانگی بازی بـر آشـفـت       --         به مرغ خانگی آنگه چـنین گــفــت :

که مردم داردت تیمار  ِ خــانــه        --         دمـــی نـگـذاردت بــی  آب  و  دانــه

نگه می دارد از اعدات پیوست        --         که تــا بــر تـو نیابد دشمنی دســت

وفای توست مردم را همیشه         --         تو را جز بی وفایی نیست پــیــشه

تو پیوسته ز مردم می گریزی          --         چنین بد عهد از بهر چــه چــیــزی؟

چو مرغ خانگی بشنود این راز          --          زفان بگشاد و گفت ای بی خبر باز

اگر یک ره فــرود آیــی به بازار          --          نبینی بـــاز  ِ کشته سرنگون سار

ولی صد مرغ بینی سـر بـریده         --          به پای آویخته   ،   سینه دریـــده

وفای آدمی گر این چنین است         --          از آن بیزار گشتم این یقین است

چه گر این ساعتم می پرورد نیک      --           برای کشتنم می پــرود لــیــک

تـو این را گر وفــا دانــی جفــا بــه      --           بسی کین از چنین مهر و وفا به

گرامیداشت جانوران در ایران باستان و بر شمردن حقوق آنان از جهان :

درود بر چهارپایان ، سخن خوش از برای چهار پایان ، خوراك از برای چهارپایان ، چراگاه از برای چهارپایان ، كشت و ورز برای چهارپایان

 ( یسنا 10 پاره 20 )

آنكس كه چهارپا را به راستی بپرورد و با رادی و دهش و مهربانی با او رفتار كند ، سرپرست و نگاهبان آذر اهورامزداست.

(یسنا 58 - پاره 3 )

منش های آفریده شده را می ستاییم ، دین سوشیانتها را می ستاییم ، روان چهارپایان را می ستاییم ، روانهای چهارپایان بیابانی را می ستاییم ، جانوران آبی ، خزندگان و پرندگان ، فروهر های جانوران را می ستاییم.

(فروردین یشت - كرده 22 - بند 74 )

در فرگرد 48 از ارداویراف نامه ، ویراف پس از دیدن شكنجه شدن روان مردی دروند در آن جهان ، آگاه می شود كه :

این روان آن مرد دروند (پیرو دروغ) است كه در گیتی خوراك از سگ شبانان و سگ پاسبان بازداشت و آنها را زد و كشت....

و در همان كتاب در فرگرد 15 به پاداش برای كسانی كه به جانوران نیكی كرده اند اشاره می رود :‌

و دیدم روان شبانان كه در گیتی ، چهارپای و گوسفند بپروردند و از گرگ و دزد و مردمان نگاه داشتند و به هنگام ، آب و گیاه و خورش دادند و از سرما و گرمای سخت نكاه داشتند و به هنگام بر آنان جانور نر هشتند!

موجودات زنده از مولکولهای بی‌جان ساخته شده‌اند، هنگامی که این مولکولها بطور جداگانه و تک تک مورد مطالعه قرار گیرند، از همه قوانین فیزیکی و شیمیایی شناخته شده ، پیروی می‌کنند. در حالی که موجودات زنده صفاتی دارند که تجمع ساده مواد مختلف با یکدیگر فاقد آن است.

یکی از خواص جانداران این است که در نهایت پیچیدگی ، نظم و ترتیب خاص دارند، در زیر به خواص مشترک همه موجودات زنده اشاره می شود :

تقسیم بندی وظایف

-----------------------

هر یک از ترکیبات موجود در جانداران دارای نقش و وظیفه مشخصی است این اصل نه تنها در مورد اجزای مختلف سلولی مانند هسته ، غشای سلول و... صادق است بلکه درباره تک تک مولکولهای کوچک و بزرگ مانند اسیدهای آمینه ، پروتئینها و اسیدهای نوکلئیک و ... نیز صدق می‌کند

توانایی مبادله انرژی

----------------------

 
جانداران قادرند انرژی را از محیط زیست بگیرند و پس از تغییراتی برای ساخت اجزا خود بکار برند و یا آن را برای حفظ وجود و رشد خود استفاده کنند. به علاوه این انرژی صرف انجام کارهای مکانیکی مانند حرکت نیز می‌شود. در مقایسه با جانداران ، مواد بیجان در اثر کسب انرژی مانند حرارت و روشنایی تجزیه شده و به مولکولهای بی‌جان دیگری تبدیل می‌شوند.

عمل همانند سازی

--------------------------------

مهمترین خاصیت جانداران ، عمل همانند سازی بسیار دقیق آنهاست که می‌توان آن را از مشخصات انحصاری جاندارن دانست. در مقایسه با جاندارن ، تجمع مواد بی‌جان شناخته شده هیچگونه همانند سازی را از خود نشان نمی‌دهند. به این معنی که مواد بی‌جان نمی‌توانند ماده‌ای را ایجاد کنند که از لحاظ شکل و ساختمان داخلی همانند خود باشد.

بیوشیمی پدیده حیات

-----------------------------------

اگر بپذیریم که جانداران نیز مانند اجسام بی‌جان از تعداد زیادی مولکولهای شیمیایی ساخته شده‌اند، پس علت وجود اختلاف ذکر شده بین ماده جاندار و بی‌جان چیست؟ چرا ماده جاندار دارای آنچنان خصوصیاتی است که با مجموعه خواص ساده مواد سازنده آن توجیه پذیر نیست؟ مولکولهای سازنده ماده جاندار از همه قوانین فیزیکی شیمیایی شناخته شده در مورد ماده بی‌جان پیروی می‌کنند. ولی افزون بر این ، پیوند بین مولکولها در جانداران از اصول دیگری نیز پیروی می‌کند که آنها را بطور کلی "منطق مولکولی حیات" می‌نامند. این اصول الزاما شامل قوانین فیزیکی و یا نیروهای ناشناسی نبوده ، بلکه همان قواعد کلی هستند که بر ماهیت ، اعمال و پیوندهای مولکولهای خاصی که در موجودات زنده یافت می‌شوند، حکمفرمایی کرده و به آنها این امکان را می‌دهند که به خود سازمان داده و همانند سازی کنند.

بیومولکولها

--------------------

بیشتر ترکیبات سازنده جانداران از مواد آلی کربن‌داری تشکیل شده‌اند که در آنها کربن نسبتا احیا شده است و بیشتر بیومولکولها دارای ازت هستند. پروتئینها و اسیدهای نوکلئیک مولکولهای بسیار پیچیده‌ای هستند که تنها ساختمان تعدادی از آنها شناخته شده است. در انسان حدود پنج میلیون نوع پروتئین مختلف وجود دارد که اگر با سه هزار نوع پروتئین موجود در یک باکتری مقایسه کنیم، گر چه عمل بعضی از آنها شبیه یکدیگر است ولی از نظر ساختمانی با یکدیگر تفاوت دارند.

بیست اسید آمینه مختلف که پروتئینها را می‌سازند و 4 نوکلئوتید مختلف که اسیدهای نوکلئیک را می‌سازند در تمام جاندارن ساختمان یکسانی دارند. مولکولهای ساده‌ای که مصالح ساختمانی مولکولهای بزرگ هستند، هر یک وظایف مختلف دیگری را نیز در جاندار بر عهده دارند. مثلا اسیدهای آمینه برای ساختن هورمونها ، آلکالوئیدها و پورفیرین و... استفاده می‌شوند. مونوکلئوتیدها علاوه بر شرکت در ساختار اسیدهای نوکلئیک در حمل انرژی شرکت کرده و نقش کوآنزیمی نیز دارا هستند. در سیر تکامل جانداران مصالح ساختمانی طوری انتخاب شده‌اند که قادر باشند وظایف مختلفی را در یک جاندار بر عهده بگیرند.

تولید و مصرف انرژی در متابولیسم

--------------------------------------

سلولها و موجودات زنده وابسته به منبع دائمی انرژی هستند تا با تمایل شدید موجود در ماهیت یک سیستم برای تخریب شدن و رسیدن به کمترین سطح انرژی ، مقابله نماید. ذخیره و بیان اطلاعات نیاز به مصرف انرژی دارد و بدون آنها ، حتما ساختمانهای دارای اطلاعات ، نامنظم و بی‌معنی می‌شوند. واکنشهای سنتیک که در داخل سلول رخ می‌دهند، نیاز به دادن انرژی دارد. سلولها مکانیسمهای بسیار کارآمدی را برای جفت نمودن انرژی حاصل از نور خورشید یا سوختها با بسیاری از فرآیندهای مصرف انرژی در داخل خود ایجاد نموده‌اند.

انتقال اطلاعات بیولوژیک

-----------------------------------

 
برای ادامه حیات گونه‌های بیولوژیک ، لازم است که اطلاعات ژنتیکی مربوط به آنها به شکل پایداری حفظ شده و همچنین این اطلاعات بتوانند در همان زمان با کمترین اشتباه بیان گردند. ذخیره کارآمد و بیان صحیح پیام ژنتیکی ، گونه‌های خاص را مشخص نموده، آنها را از یکدیگر متمایز نموده و تداوم آنها را در طی نسلهای متوالی تضمین می‌نماید. ماهیت و ساختمان سه بعدی ماده ژنتیکی ، DNA، از جمله کشفیات اصلی و سرنوشت ساز بیولوژی قرن 20 می‌باشد. توالی داکسی ریبونوکلئوتیدها در این پلیمر خطی ، دستورات لازم برای ایجاد سایر اجزا سلولی را کد نموده و در هنگام تقسیم سلولی ، قالبی را برای تولید مولکولهای DNA مشابه جهت انتقال به سلولهای دختر ، فراهم می‌آورد.

توالی خطی DNA پروتئینهایی را با ساختمان سه بعدی کد می‌نماید.

-----------------------------------------------------------------------------------------

اطلاعات موجود در DNA به صورت یک توالی خطی (یک بعدی) از زیر واحدهای نوکلئوتیدی کد می‌شوند. ولی بیان این اطلاعات منجر به ایجاد یک سلول سه بعدی می‌گردد. این تغییر از یک بعد به سه بعد در دو فاز رخ می‌دهد. یک توالی خطی داکسی ریبونوکلئوتید در DNA از طریق ساختن RNA ، تولید پروتئنی با توالی اسیدآمینه‌ای خطی مرتبط می‌نماید. این پروتئین به شکل سه بعدی خاصی تا می‌گردد که توسط توالی اسیدآمینه‌ای آن تعیین شده و اساسا توسط واکنشهای متقابل غیر کووالان تثبیت می‌گردد.

گامهای پیشرفت اخیر بیوشیمیایی به سمت شناخت فرایندهایی نظیر تنظیم بیان ژن ، تمایز سلولی ، ارتباطات بین سلولی و فعالیت عصبی فوق‌العاده سریع بوده و در حال سریعتر شدن می‌باشند. موقعیت روشهای بیوشیمیایی در حل و تعریف مجدد این مسائل این امید را ایجاد می‌نماید که پیچیده‌ترین اعمال تکامل یافته‌ترین موجودات را بتوان نهایتا در سطح مولکولی شرح داد.

شاید پیشرفت در بیولوژی قرن 21 ، درک این موضوع باشد که برای تمامی تنوع موجود در دنیای بیولوژی ، یک یگانگی و سادگی اساسی در حیات وجود دارد.

یگانگی و پیوند میان مردمان و جانوران در اندیشه بوسعید میهنه (ابوسعید ابولخیر) عارف بزرگ ایرانی :

                          -----------------------------------------------

یکی عـــابـــد گــذر می کرد نـــاگــاه                      --                     بزد سنــگـی سگــی را بــر سر راه

چو زخم سنگ بر دست سگ افـتــاد                      --                     سگ آمــد در خروش و در تـگ افتاد

بـه پیش بــوسعـیـد آمــد خروشـــان                      --                     به خاک افتاد دل از کــیــنه جوشان

به عابد گفت شیخ، ای بی صفا مرد                       --                    کسی بــا بــی زبانی این جـفا کرد؟

نمی دانی که بر که می زنی سنگ؟                      --                     تــو با او بــوده ای در اصل همــرنگ

نــه از یــک قالبی بــا او بــه هم تو ؟                      --                     چرا از خــویـش می داریش کــم تــو؟

که سگ گرچه به صورت ناپسند است                    --                     ولیکن در صــفــت جــایش بلند است

چو سگ از قـالب قـدرت جدا نـیـست                     --                      فزونی جستنت بر سگ روا نـیـست!

                         { حکایتی از بوسعید میهنه ، به نقل از  الهی نامه عطار نیشابوری }