از حدود پنج هزار سال پیش لوحه‌هایی با خط میخی در حفاریهای خاور نزدیک به دست آمد که در بر گیرنده‌ی اطلاعات فراوان از کاربرد موسیقی در سومر، بابل، آشور و همسایگان این نواحی یعنی آناتولی، ایران و فلسطین و سوریه است.وجود تصاویری از آلات موسیقیایی، خوانندگان، مراسم آیینی و مذهبی، حرکات نمایشی و رقص و صحنه‌های مشابه همگی دلالت بر اهمیت موسیقی در جوامع باستانی دارند.
کشف بقایای آلات موسیقیایی از اور بر آگاهی ما دراین باره می‌افزاید.از این ناحیه تعداد یازده ساز زهی به دست آمد که شامل دو چنگ بزرگ و نه چنگ کوچک است. البته تا کنون از منطقه سومر و بابل یک ساز کامل بدست نیامده، از ناحیه اور نیز یک جفت ساز بادی از جنس نقره و تعداد اندکی از انواع سازهای دیگر به دست آمده است.
علاوه بر اینها از بعضی مکانهای استقراری پیش از تاریخ بین‌النهرین قطعاتی از سازهای بادی استخوانی یافت شده است. سازهای چوبی زهی به دست آمده از اور دارای پوششی از ورقه طلا هستند و به زیبایی تزیین شده‌اند. علاوه بر طلا ازنقره، مس،سنگ لاجورد، مروارید دانه درشت و دیگر عناصر در تزیین سازها استفاده شده است.
نکته‌ی قابل توجه اینکه تزیینات با گذشت هزاره‌ها همچنان سالم باقی مانده‌اند. با استفاده ازهمین بقایا، محققان توانسته‌اند به اشکال و اندازه‌های دقیق سازها پی ببرند.ریزش سقف معابد باستانی باعث آسیب فراوان سازها شده به گونه‌‌ای که بازسازی آنها بسیار مشکل می‌نماید.
[تذکر این نکته ضروری است که سازها غالباً از درون معابد جهت انجام مراسم آیینی به دست آمده‌اند ]از مطالعات گسترده باستان شناسان و محققان اینگونه برمی‌آید که تفاوتهایی دراندازه سازها وجود داشته است. همچنین از مدارک معتبر،اینگونه استنباط می‌شود که چنگ بزرگ (harp)و چنگ کوچک (Lgre) دارای خاستگاهی واحد بوده ا‌ند.
رشته سیمهای چنگهای بزرگ تا انتهای قسمت کاسه مانند (کاسه مخصوص تولید صدا) کشیده‌ شده‌اند.
سیمای چنگ گاو شکل دارای منشأ مشترک هستند. جعبه تولید صدا دراین ساز و سازهای مشابه به شکل واقعی یک گاو نشسته یا ایستاده است.
این ساز متعلق به اواسط هزاره‌ی سوم پ. م بوده و از ناحیه خاورنزدیک بدست آمده است. سرحیوان نیز به شکل گاو وحشی bison نمایش داده شده است.سایر قسمتهای بدن این گاو حالت نموداری (شماتیک) دارد .جعبه تولید صدا به شکل ذوزنقه یا مستطیل تعبیه شده که سر گاو در قسمت جلو به آن متصل گردیده است.
این چنگ از آرامگاه سلاطین اور به همراه تعدادی ساز دیگر با اندازه‌های متفاوت بدست آمده که قسمت سر یکی از این سازها به شکل یک گاو بوده و با زیبایی هر چه تمامتر با کمک طلا و سنگ لاجورد تزیین یافته است. این ساز، بزرگترین چنگ بدست آمده از این منطقه برآورد شده است.
گام‌ها و فواصل در موسیقی دنیای باستان
در میان تعدادبسیار زیاد الواح بدست آمده از این منطقه، خوشبختانه تعدادی از متون مربوط به نت نویسی و آوانگاری موسیقی باستان هستند. متخصصین خطوط میخی تا کنون تعداد 10 لوح در این رابطه به دست آورده‌اند. این متون نشان دهنده فرم موسیقیایی این دوره از لحاظ فواصل و ابعاد هستند.
مکان کشف این الواح سرزمین باستانی عراق امروزی و از لحاظ زمانی متعلق به دوران بابل قدیم در حدود 1800 پ. م هستند.
این نغمه‌ها در قالب فواصل هفت نتی یا هپتاتونیک عرضه می‌شده‌اند.سیستم دیاتونیک آنها شامل هفت مقام با هفت نت مختلف و تنهای گذر (دارای علامت عرضی) می‌شده است. این هفت مقام (گام)، قابل مقایسه با مقام‌های یونانی که 1400 سال بعد از این تاریخ به وجود آمدند،است. یکی از این مقام‌ها دقیقاً قابل مقایسه با گام ماژور در موسیقی فعلی غربی است (دو، ر، می، فا ...) این نکته برای جامعه علمی بسیار جالب توجه بوده است.
تحقیقات مشترک دانشمندان خط شناس (خطوط باستانی) و موسیقی دانان بر روی مجموعه عظیمی از متون، نشان می‌دهد که در دوره آکاد نیز همین قوانین در موسیقی وجود داشته با این تفاوت که هر کدام از مقامها و سازهای این دوره نام ویژه داشته‌اند.
نام فواصل موسیقی بر اساس تکنیک انگشت گذاری مشخص می شده مثلاً فاصله پنجم، چهارم، سوم. نام هفت مقام نیز مشتق از ترکیب انواع مختلف فواصل به خصوص فاصله چهارم و پنجم بوده است. دو نمونه از این گونه منتها (نت نویسی) از شهر اور و سه مورد دیگر آنها از سایر مناطق سومر بویژه شهر باستانی نیپور بدست آمده است. با توجه به اینکه خط بکار رفته در این نوشته ها آکادی است بنابراین از نظر زمانی این الواح هم شامل دوره بابل قدیم و هم بابل جدید می شوند (پ.م 500-1800) بنابراین بر نوشته های سومری تقدم دارند.
آنچه که مسلم است این است که موسیقی سومری – بابلی تا نواحی دوردستی چون سواحل مدیترانه با همان خصوصیات رایج در سرزمین آکاد نفوذ داشته است. بدین معنا که نوازندگان و آهنگسازان هوریایی در ساختن سرودهای ملی خود،دراوگاریت باستان Ras shamra واقع در سوریه، از همان ساختار و فرم موسیقیایی استفاده می کرده اند. با توجه به این مدارک فرضیه انتساب تئوری موسیقی به یونانیها باطل می شود چنانچه فیثاغورث نیز می گوید: تئوری موسیقی همراه با قوانین ریاضیات در بین النهرین (خاورنزدیک) شکل گرفته است.
چگونگی نواختن سازهای سومری
سازهای بدست آمده از اور دارای رشته سیمهای متعددی هستند (تعدادی دارای یازده سیم و یک نمونه دارای سیزده سیم است) که می توانند فواصل چهارم، پنجم، هشتم (اکتاو) را ایجاد کنند.از آنجاییکه در زبان آکادی و سومری کلمه ای که دقیقاً جانشین واژه اکتاو باشد نمی یابیم. بنابراین اعداد 1 و 2 را به ترتیب جانشین اعداد 8 و 9 (که اکتاو اعداد 1 و 2 هستند)، قرار می دهیم.
در دوره های بعدی در بین النهرین چنگهایی با 3 الی 12 رشته سیم مشاهده می شوند.سازهای بدست آمده از اور، همگی از چوب کاج تهیه شده و صدای بسیار خوبی تولید می کنند. بزرگترین چنگ بدست آمده با داشتن طویل ترین رشته سیمها، ارتعاشی شبیه ساز ویول باس دارد.
چنگهای با اندازه متوسط یادآور صدای سلو Cello یا چنگ پوأبی sharp، pubi هستند. این صدا بیشتر شباهت به صدای گیتارهای کوچک را دارد.
سه نمونه از این سازها در دانشگاه برکلی (کالیفرنیا) توسط پروفسور روبرت.ر.براون Robert.R.Brown بازسازی شده اند. تا آنجاییکه اطلاع داریم تا کنون هیچ کدام از چنگهای کوچک اور بازسازی نشده اند. اما به احتمال آنها نیز دارای رشته های طویل بوده و در اثر ارتعاش صدایی شبیه به چنگ پوآبی تولید می کرده اند. چه دلیل منطقی برای بازسازی این سازها وجود دارد؟ چه ارتباطی بین صداهای مشابه در موسیقی بین النهرین ملاحظه می شود؟
واضح ترین و ساده ترین پاسخی که در برابر این سئوالها می توانیم بدهیم این است که فواصل و نغمات استخراج شده از متون موسیقیایی اور به وسیله شُل و سفت کردن سیمهای این سازها یا به عبارتی تغییر کوک حاصل می شده است.
عامل مهم دیگر که باید به آن اشاره کرد این است که مایه (تنالیته) هر کدام از این گامها با تولید انواع صداها و هارمونی حاصله از سیمها بدست می آمده است.
ما هرگز نمی توانیم به طور دقیق از چگونگی کار نوازندگان و خوانندگان دنیای باستان آگاهی پیدا کنیم آیا آنها تنها با یک کوک کار می کرده اند یا اینکه در هنگام اجرای قطعات، کودک را عوض می کرده اند؟ در تالار موزه دانشگاه پنسیلوانیا، چنگهای اور به نمایش گذاشته شده اند. برخی از محققین اعتقاد دارند صدایی که به وسیله آنها تولید می شده، شباهت به، موسیقی غربی دارد که مطمئناً این گفته نمی تواند درست باشد. زیرا ما در واقع هیچ مدرک مستندی مبنی بر اثبات شباهت موسیقی دنیای باستان (خاور نزدیک) با موسیقی غربی، در دست نداریم. اگرچه از فواصل و نغمات مشابه در دنیای باستان و جهان غرب آگاهی داریم اما باید به دو نکته توجه داشته باشیم نخست آنکه گوش انسان باستان نیز ساختمانی مشابه با گوش انسان امروز داشته است. دیگر آنکه وجود یک یا دو گام مشابه، دلیل کافی بر وجود تشابهات کلی بین این دو نوع موسیقی نخواهد بود.
ساکنین بین النهرین نیز به خوبی می توانسته اند اصوات همصدا Consonance را تشخیص بدهند. فواصل مطبوع مانند فاصله چهارم و پنجم را نیز به خوبی ما درک می کرده اند. موسیقی دانان آنها نیز از ترکیب مجموعه تنها، مقامهای زیبا و فرمهای دلنشین می آفریده اند.
در سازهای زهی برای ایجاد نغمات و الحان، به صورت جفت یا دو سیمه از سیمها استفاده می شده، با قبول این فرض می توان گفت که دو سیم به صورت هم کوک مورد استفاده قرار می گرفته اند.
تشریح جزییات
در دانشگاه برکلی نمونه چنگ تزیین شده با سنگ لاجورد بدست کارشناس برجسته اِلی ریچمان Eli.Richman از اهالی آتلانتا، ساخته شده است.
بیوه او ژوزفین ریچمان، چندین سال پیش مجموعه موزه برکلی متعلق به دانشگاه کالیفرنیا را به من (نویسنده) واگذار کرد. آقای ریچمان نظریه بازسازی سازها را در 1970م. ارایه کرده بود.اولین کار او در موزه دانشگاه فیلادلفیا به نمایش درآمد. در این اثر ریچمان از گوشی های چوبی شبیه گوشی گیتارو ویلون، برای کوک کردن سیمها، که در واقع کار بسیاری مشکلی است، استفاده کرده بود. ظاهر نمونه های بازسازی شده کمی زشت و خشن به نظر می رسد اما با کمک گوشی های چوبی لحن زیبایی تولید می کنند.
در بعضی از تصاویر بجای مانده از چنگها مشاهده می شود که در قسمت رأس ساز،در امتداد رشته ها قطعاتی تعبیه شده که درواقع سیمها به ان متصل هستند و ظاهراً عمل کوک کردن با پیچاندن این قطعات انجام می شده است احتمالاً چنگ قایقی شکل به دست آمده از اور نیز با همین روش کوک می شده است.
در حال حاضر سازهای مشابه چنگ در آفریقا و دیگر نقاط جهان مورد استفاده قرار می گیرند، این قبیل سازها را می توانیم در موزه های مردم شناسی نیز بیابیم.
در نمونه بازسازی شده از چنگ قایقی شکل (که گوزنی در کنار آن ایستاده) ملاحظه می شود که از میان سوراخ باریک سه گوشه تعداد سیزده رشته سیم عبور داده شده است. ظاهراً به نظر می رسد که سیمها بدون تکیه گاه هستند. اما منطقی ترین فرضیه ای که در این رابطه می توانیم بپذیریم این است که هر کدام از سیمها دارای نقطه اتصالی در سوراخ هستند و به طور عمودی به آن پیچیده شده اند.و در قسمت فوقانی نیز به لبه بالایی ساز یا به عبارتی به گوشی ها متصل هستند. به این ترتیب هر کدام از سیمها امتداد پیدا کرده و محکم کشیده شده و به طرز دلخواه قابل کوک کردن هستند. در موزه دانشگاه مجموعه ای از سازهای آفریقایی و چنگهای دیگر نواحی نیز نگهداری می شود.
در این سازها نیز همانگونه که به نظر می آید سیمها به طور محکم به انتهای ساز متصل هستند بنابراین می توانیم با توجه به این نمونه ها، وجود سوراخ مثلثی شکل در جعبه صوتی چنگ نقره اور را بپذیریم.درنتیجه کاوشها و پژوهشهای انجام شده و بازسازی سازهای باستانی اطلاعات قابل توجهی از متون و اشیاء بدست آورده ایم.
منبع:فصلنامه آثار

نوشته آنا دکبیلمر