مقاله حاضر تلفیقی از تحقیقات كارشناسان پروژه حفاظت و مرمت چغازنبیل است.
معابد و مقابر و شهر زیبای "دور اونتاش" كه امروزه آن را به نام معبد اصلی آن چغازنبیل می نامند، در جنوب غربی ایران، استان خوزستان، 35 كیلومتری جنوب شرقی شهر باستانی شوش قرار گرفته است. بلندترین نقطه این مجموعه كه قله معبد بزرگ آن میباشد حدود 90 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.
این شهر در اوایل قرن 13 قبل از میلاد توسط پادشاه ایلامی "اونتاش نپیریشا" (Untash Napirisha) در نزدیكی رود دز ساخته شده و "دوراونتاش" (Dur Untash) نامیده میشده است. دور اونتاش به معنای قلعه اونتاش میباشد. در بعضی از متون میخی این شهر "ال اونتاش" (Al Untash) ذكر شده كه به معنی شهر اونتاش است. در مركز شهر معبد عظیمی بصورت مطبق بنا شده كه امروزه دو طبقه از آن هنوز پابرجاست. این معبد موسوم به "ذیقورات" میباشد که به دو تن از خدایان بزرگ ایلامیان یعنی "اینشوشیناك" و "نپیریشا" اهدا شده است. معبد چغازنبیل بزرگترین اثر معماری بر جای مانده از تمدن ایلامی است كه تا كنون شناخته شده است.
دور تا دور ذیقورات را دیواری احاطه میكرده كه در مجاورت آن در جبهه شمال غربی معابدی برای خدایان "كریریشا", "ایشنیكرب" و "هومبان" بنا شده است. همچنین معابد دیگری در جبهه شمال شرقی قرار داشتهاند. مجموعه این معابد توسط حصار دیگری احاطه میشده است. در خارج از این حصار بقایای اندکی از خانههای شهر در سطح زمین دیده میشوند. دورتادور شهر سومین دیوار قرار داشته كه كل شهر را محصور میكرده است. طول این حصار خارجی حدود چهار كیلومتر میباشد. در زاویه شرقی شهر و در نزدیكی حصار خارجی، كاخهای شاهی قرار داشتهاند. در زیر یكی از این كاخها پنج مقبره زیرزمینی كشف شده است كه احتمالا به خانواده شاهی تعلق داشتهاند. در طرف مقابل شهر و بر روی ضلع شمال غربی حصار خارجی مخزنی برای آب موجود است.
درهای معابد و كاخها از چوب بوده كه با میلههای شیشهیی تزیین میشدهاند. طی حفاریهای به عمل آمده قطعاتی از مجسمههای سفالین و لعابدار گاوهای نر که از دروازههای ورودی بنای ذیقورات محافظت مینمودند، به دست آمدهاند. ظروف مختلف سفالی و سنگی، مهرهای استوانهیی، اشیای فلزی، پیکرکهای سفالین و اشیای تزیینی از جمله دیگر آثار به دست آمده از این محوطه است.
بناهای شهر از خشت و آجر ساخته شدهاند و با وجود قدمت بسیار هنوز بخش زیادی از آنها بر جای ماندهاند. در نمای بناهای موجود در محوطه چغازنبیل آجرهای كتیبهداری با خطوط میخی ایلامی و اَكَدی به كار رفتهاند. این آجرها روی بدنههای ذیقورات به فاصله هر ده رج تكرار شده است. در این آجرها نام و نسب شاه سازنده بنا ذكر شده و در آن مشخص شده كه این بنا چگونه و به چه منظوری ساخته شده است. به این ترتیب هزاران آجر ساده و کتیبهدار بناهای شهر را تزیین میکردهاند. علاوه بر این از آجرهای لعابدار، ملات قیر طبیعی، اندودهای گچی و گل میخهای سفالین استفاده زیادی شده است.
هر ده ردیف آجر ساده دور تا دور بنا یك ردیف آجر كتیبه دار كار گذاشته شده است.
در كاوشهایی كه در محوطه چغازنبیل صورت گرفت بیش از5000 آجر نوشته و چندین نوشته بر مجسمههای لعاب دار، گل میخها، سرگرزها، قطعههای مفرغی و بر گلولههای گلی یافته شده است. آجر نوشتهها در دیواره ذیقورات و پرستشگاههای این شوشینك Inshushinak، كی ری ریش Kiririsha، ایشنی ـ كرپ Ishni - karap نپیریش Napirisha، در برج نور كیبرات Nur - kibrat، ساختمانهای اطراف صحنها، دروازه شاهی، گذرگاه شاهی و دروازه شوش كار گذاشته شدهاند. آجر نوشتههای دیواره ذیقورات و پرستشگاهها بصورت ردیفی جای داده شدهاند كه در هر ده ردیف تكرار شدهاند. مهمترین كار زبانشناسی كه در اینباره انجام گرفته جلد سوم كتاب چغازنبیل نوشته استو (استو، 1375) است كه به بررسی نوشتههای یافته شده در كاوشهای گیرشمن پرداخته است.
استو متنهای ایلامی را بر اساس آوانگاری به پنج گروه الف، ب، ج، د، ه بخشبندی كرده است كه درمجموع 61 متن ایلامی را در بر میگیرند. هر كدام از این گروه ها ویژگی و الگوی خاص خود را دارند. او متنهای اكدی را نیز با شمارههای I-VIII شماره گزاری كرده است.
در این نوشتهها جز چند مجسمه سر كه نام اتر ـ كیته (Atar - kittah) بر آن نگاشته شده از پادشاهی به نام اونتش ـ نپیریش (Untash - Napirisha) (حدود 1300 پ.م.)، پسر هوبنومن (Hubannumena)، شاه انشان و شوش، یاد میشود. به گزارش این متنها اونتش ـ نپیریش ذیقورات چغازنبیل یا همان دور ـ اونتاش باستانی را به خداوند این شوشینك پیشكش كرده است. او همچنان پرستشگاههایی نیز برای ایزدان گوناگون دیگر بنیان نهاده است. در نیایش گاههای دور ـ اونتاش از حدود بیست و پنج ایزد نام برده شده است كه برخی از آنها خدایان بین النهرینی هستند. از میان این ایزدان میتوان از:
منزت (Manzat )، هیشمیتیك (Hishmitik )، روهورتیر( Ruhuratir )، شیموت (Shimut ) ، نبو ( Nabu) ، بلیلیت (Belilit ) و اینانا (Inanna) یاد كرد.
در یكی از متنهای ایلامی چغازنبیل چنین میخوانیم:
من اونتش ـ نپیریش پسر هوبَنومَن، شاه انزان و شوش، یك زندگی طولانی بدست آوردم، تندرستی من مساعد است، در نهایت ... به سلالهام نخواهم نداشت، برای همین است كه معبدی با طاقهای آجری ساختهام، نیایشگاهی عالی و با شكوه؛ برای خدای این شوشینك، و من آن را به (رب) مكان مقدس هدیه كردم. من در آن زیگوراتی به سوی آسمان برافراشتم. باشد كه كارها و اعمال من مورد قبول خدای این شوشیناك واقع گردد (استو، 1375، 24).
آثار نوشتاری چغازنبیل نشان دهنده رواج زبان ایلامی و توجه به فرهنگ بومی در زمان اونتش ـ نپیریش است.
كتابنامه
ـ استو ، م . ج ، چغازنبیل ، متون ایلامی و اكدی چغازنبیل ، سازمان میراث فرهنگی، 1375 .
ـ نگهبان ، ع ، حفاری هفتتپه دشت خوزستان ، سازمان میراث فرهنگی، 1372 .
Beckman, G., A stray Tablet from Haft Tépé, Ir. Ant 26, Gent, 1991ـ
ـ Brinkman, J. A., Materials and Studies for Kassite History I: A catalogue of Cuneiform Sources Pertaining to specific Monarchs of the kassite dynasty, Chicago 1976
ـ Glassner, J.J./ Grillot, F. Les Textes de Haft Tepe, la Susiane et l, Elam au 2ème Millenaire, Actes de la XXXVIème RAI, Gand,1014 juillet, 1989, MHE, occasional publications I, 1991
ـ Hererro, P., Tablettes Administiratives de Haft-Tépé, DAFI 6, 1976.
Hererro, P., / Glassner, J.J., Haft-Tépé, choix de texts I, Ir.Ant. 25, Gent, 1990ـ
Hererro, P., / Glassner, J.J., Haft-Tépé, choix de texts II, Ir.Ant. 26, Gent, 1991ـ
Hererro, P., / Glassner, J.J., Haft-Tépé, choix de texts III, Ir.Ant. 28, Gent, 1993ـ
Hererro, P., / Glassner, J.J., Haft-Tépé, choix de texts IV, Ir.Ant. 31, Gent, 1996ـ
Potts, D.T., The Archaelogy of Elam, Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge, 1999ـ
ـ Reiner, E, Inscription from a Royal tomb, AFO 24, 1973
دكتر بهزاد مفیدی، محمد رضا ركنی، دكتر گیتا نیكخواه بهرامی، آناهیتا اولیایی
آدرس سایت رسمی چغازنبیل برای مطالعات بیشتر:
www.choghazanbil.ir
پیام در تاریخ 85/2/30 ساعت: 23:05 توسط آناهیتا اولیایی ویرایش شد.
