مسجد واژه‌ای عربی از ماده «سجد» است، که اسم مکان و به معنای محل سجده است، چرا که سجده فرد اعلی عبادت به شمار می‌رود و نهایت خضوع و خشوع در برابر خالق هستی است.

اهمیت مسجد در دین مقدس بر کسی پوشیده نیست و مانند کعبه، حرم است و جنگ و خونریزی در آن حرام و احترامش واجب است، مسلمانان این دستور را از روح اسلام فهمیده‌اند و بیشتر از هر چیز به عمران و آبادانی و توسعه مسجد برخواسته‌اند و به عظمت آن می‌اندیشند که وجود مساجد با شکوه در سرزمین‌های اسلامی دلیل بر آن است.

مسجد از دیرباز در زندگی مسلمانان نقش محوری داشته و زیربنای شکل‌گیری تمدن اسلامی محسوب می‌شود، مساجد در نظام سیاسی اجتماعی مسلمانان فقط کارکرد عبادی و مذهبی نداشته، بلکه دارای کارکردهای سیاسی ، اجتماعی، اقتصادی، نظامی و ... بوده‌اند.

مساجد قدیمی زنجان با معماری‌های منحصر به فرد جایگاه ویژه‌ای در زمینه گردشگری داشته و قدمت بالایی دارند که نشان از توجه مردم این دیار به دین اسلام است.

در استان زنجان نیز مساجد تاریخی و بزرگی وجود دارد که نشان دهنده یکتاپرستی مردم استان زنجان و توجه آنها به ساخت مکان‌های عبادی بوده است. در حال حاضر بیش از یک هزار 500 مسجد در مناطق مختلف استان وجود دارد که برخی از آنها دارای قدمت تاریخی بوده و دارای جایگاه ویژه‌ای به ویژه در بحث گردشگری و مورد توجه گردشگران مذهبی است.

مسجد یری بالا در بافت قدیم شهر زنجان در محله‌ای معروف به همین نام قرار دارد‌،این مسجد که دارای معماری بسیار زیبا در نمای داخلی است. بنای این مسجد در سال 1319 هجری قمری توسط مرحوم شیخ حسین جوقینی سجاسی معروف به شهید ساخته شده است.

مسجد یری بالا نیز مطابق الگوی معمول در ساخت مساجد این استان به سبک چهل ستونی بنا شده است، در میانسرای این مسجد آب انباری وجود دارد که نوع ساخته شدن این بنا نیز به سبک خود مسجد ساخته شده است.

مسجد یری بالا دارای دو صحن و شبستان بوده که شبستان مرکزی آن دارای نمای آجر کاری است،

طاق‌ها و تویزه‌ها و قوس‌های این شبستان به صورت هلالی بر روی ستون‌های یکپارچه سنگی استوار شده است.

ستون‌های مقرنسی شکل در این مسجد وجود دارد که با دیدن آنها ستون‌های مسجد وکیل در شیراز در ذهن تداعی می‌شود.

آنچه که این مسجد را در میان مساجد شهر زنجان می‌تواند منحصر به فرد جلوه دهد جهت صحیح قبله آن است که توسط مرحوم شیخ ابراهیم حکمی ساخته شده و بر اساس مطالعاتی که توسط مهندسین آلمانی به سال 1312 هجری شمسی انجام پذیرفته است. جهت قبله این مسجد منطبق با صحیح‌ترین و دقیق‌ترین وضعیت ممکن مشخص شده‌ است.

برخی از انواع تزیینات و سبک به کار رفته در این بنا نشان می‌دهد که این بنا در دوره‌ قاجار ساخته شده است. فلسفه نام این مسجد این گونه است که یر در زبان ترکی به معنای زمین برای ساخت مسجد است و کلمه بالا نیز تداعی معنا و اصطلاح سفلی و علیا است.

 آب انبارمسجد یری بالا در جنب مسجد و محله‌ای موسوم به همین نام قرار گرفته و آب انبار و حجرات مسجد به صورت مجموعه‌ای احداث شده است، با توجه به معماری آب انبار و همزمانی احداث آن با مسجد چنین استنباط می‌شود كه این آب انبار حدود سال 1285 (ه‌.‌ش) ساخته شده و بانی آن شخصی به‌نام آقا‌شیخ حسین جوقینی بوده كه با همكاری و همیاری اهل محل احداث شده است.

آب این آب انبار از قنات موسوم به قیز قید تامین شده و از طریق جوی‌های سطح‌الارضی پس از محل داوود قلی و عباسقلی خان، این آب انبار را پر می‌كرده است.

با توجه به ارتفاع ساروج كه حدود 2 متر است، گنجایش مخزن را می‌توان 186 مترمكعب تصور كرد.

‌علاوه بر آب انبارهای مزبور در شهر زنجان محل‌هایی برای برداشت آب بسیار جالب و در عین حال بهداشتی ساخته شده كه فاقد مخزن آب بودند، و آب آنها به اصطلاح (آب دزدك) از قنات‌ها تامین می‌شده است، به عبارت دیگر سازندگان آنها با مورد شناسایی قرار دادن مسیر قنات‌ها، تاسیسات مربوطه به برداشت آب را كه همان پا شیر یا چهل پله (قرخ ایاق) است، در آن محل قرار می‌دادند، در نتیجه آب مورد نیاز به طور دائم در محل برداشت آب موجود بوده است.