از ورود مدرنیته توسط شاهان قاجار به ممالک محروسه سال‌های زیادی می‌گذرد اما تجلی‌گاه و شروع سهمگین آن را باید در انقلاب مشروطه جست. انقلابی که انسان‌هایی نام‌آور، مترقی و کم‌نظیری را برای شرق به خصوص خاورمیانه به ارمغان آورد. انسان‌هایی که خواندن سرنوشت آنها بیشتر به یک تراژدی انسانی شباهت دارد. شبح رضا خان پالانی شوم‌ترین اتفاق در تاریخ ایران و مشروطه است و تیر خلاصی که بعدها با کشف نفت و مستقل کردن حکام از مردم به آن شلیک شد. شاید اگر در آن دوران پرتلاطم (چه از نظر دورنی و چه از نظر بیرونی) مجالی برای عینیت بخشیدن به تفکرات آن آزادمردان بود امروز سرنوشت ما ایرانیان طور دیگری رقم خورده بود. افسوس که چرخ زمان هیچگاه به عقب باز نمی‌گردد ولی ملتی که گذشته‌ی خود را نداند مجبور است اشتباه گذشته‌گان خود را تکرار کند.

تا قبل از انقلاب مشروطه هیچ سخنی از زبان رسمی در بین نبود. رضا خان رسماً کلمه‌ی ایران را جایگزین پرشیا نمود، زیرا بنابر قرائت دولتی کلمه‌ی ایران به معنی زادگاه نژاد آریایی ‌بود (نه به دلیل احترام به حقوق سایر اقوام). البته خود کلمه‌ی پرشیا دست ساخته‌ی شرقشناسان و دانشگاهیان غربی بود که در زبان‌های خارجی رایج شده و هیچ ارتباط معنایی با عامه‌ی ایران نداشت.

آبراهامیان

آینده ارگان رسمی یک گروه اولترا – ناسیونالیست به نام انجمن ایران جوان بود. این سازمان فعالیت رسمی خود را در 1921 آغاز کرد و از یک نظر، بانی تبیین خط‌مشی رضا شاه علیه‌ گروه‌های قومی/زبانی/فرهنگی غیر فارس بود. محمود افشار، پان آریانیست مشهور، به عنوان مسئول تشکیلات و سردبیر آینده برگزیده شد.

مقصود ما از وحدت ملی چیست؟مقصود ما از وحدت ملی ایران، وحدت سیاسی، اخلاقی و اجتماعی مردمی است كه در حدود امروز مملكت ایران اقامت دارند. این بیان شامل دو مفهوم دیگر است كه عبارت از حفظ حفظ استقلال سیاسی و تمامیت ارضی ایران باشد. چگونه به وحدت ملی خواهیم رسید؟ اما منظور از كامل كردن وحدت ملی این است كه در تمام مملكت زبان فارسی عمومیت یابد، اختلافات محلی از حیث لباس، اخلاق و غیره محو شود و ملوك الطوایفی كاملاً از بین برود. كرد، لر و قشقایی و عرب و تركمن و غیره با هم فرقی نداشه، هر یك به یك لباسی ملبس و به زبانی متكلم نباشند... به عقیده‌ی ما، تا در ایران وحدت ملی از حیث زبان، اخلاق، لباس و غیره حاصل نشود هر لحظه برای اسقلال سیاسی و تمامیت ارضی ما احتمال خطر می‌باشد. اگر ما نتوانیم همه‌ی نواحی و طوایف مختلفی را كه در ایران سكنا دارند یكنواخت كنیم، یعنی همه را به تمام معنی ایرانی نماییم، آینده‌ی تاریكی در جلوی ماست. ... پس همه یك‌دل و یك‌صدا بخواهیم و كوشش كنیم كه زبان فارسی در تمام نقاط ایران عمومیت پیدا كند و به تدریج جای زبان‌های بیگانه را بگیرد. باید مدارس ابتدایی برای آموزش زبان فارسی و تاریخ ایران تاسیس شود و راه‌آهن ساخته شود تا روابط سریع و ارزان میان نقاط مختلف مملكت برقرار شود و مردم شمال و جنوب، مشرق و مغرب بیشتر به هم آمیخته شوند. باید هزارها كتاب و رساله‌ی دل‌نشین كم‌بها به زبان فارسی در تمام مملكت به خصوص آذربایجان و خوزستان منتشر نمود. اسامی جغرافیایی غیر فارسی را باید تبدیل كرد و با توجه به بسیاری مسائل دیگر به وحدت ملی دست یابیم.

برای آذربایجانی ننگ است که او را ترک بدانند ... محروم کردن یک آذربایجانی از افتخار فارس بودن، یک بیعدالتی آشکار است ... افراد خیرخواه باید در نابودی زبان ترکی در آذربایجان و جایگزین ساختن آن با فارسی کوشش کنند ... علی الخصوص لازم است که وزارت فرهنگ معلمین فارس زبان را به طور گسترده به آن منطقه اعزام کند و کتب ارزان قیمت و حتی رایگان، مقالات و نشریات فارسی انتشار یابند. جوانان آذربایجان نیز فداکارنه از صحبت به زبان ترکی خودداری کنند.

تقی ارانی ، 1924

محمود ‌افشار، مطلوب ما: وحدت ملی ایران، 1304

... وظایف ضروری عبارت است از ایجاد یك دولت مركزی نیرومند، گسترش زبان فارسی در بین جوامع غیر فارس و انتقال قبایل ترك و عرب از ایالات مرزی به نواحی داخلی.

محمود ‌افشار، مسئله‌ی ملیت و وحدت ملی در ایران، 1305

این چیزهایی که شما نوشته‌اید خیلی مهم است... بروید و فکرتان را در بین مردم تبلیغ کنید، چشم و گوششان را به این عقاید باز کنید. شما نظر بدهید و من آنرا اجرا خواهم کرد. من تضمین می‌کنم و به شما قول می‌دهم که خواسته‌های شما را مثل خواسته‌های خودم اجرا کنم، از اول تا به آخر ...

رضا شاه پهلوی – 1925

رضا شاه لباس محلی را ممنوع ساخت. کمیته‌ای برای پالایش زبان فارسی از کلمات عربی تشکیل داد. ایالات کردستان و عربستان را منحل ساخت. آذربایجان را به دو استان تقسیم نمود که به یکی از آنها تعداد زیادی از اکراد علاوه گردید. شروع به ساختن راه‌آهن سرتاسری ایران کرد. تمامی مسیرهای تجارت خارجی را به پایتخت خدایت نمود. یک بروکراسی تمرکزگرا بنیان نهاد. تمامی انتشارات غیرفارسی را تعطیل کرد، و مهمتر از همه مدارس زبان‌های اقلیت را از بین برد و بجای آن یک سیستم آموزش و پرورش دولتی به زبان فارسی دایر کرد. رضاه شاه اقدام به بنا نهادن یک سیستم آموزشی تمرکز گرای مدرن نمود که اولین وظیفه‌ی آن تبلیغ برتری فارسی با هدف آسیمیلاسیون دانش‌آموزان غیر فارس بود. در نتیجه کلاس درس از همان دوره‌ی پهلوی به موتور محرکه‌ی یکسان‌سازی در ایران مبدل گردید.

آبراهامیان - اصغرزاده

فرقه‌گرایی از اختلافات قبیله‌ای و زبانی مایه می‌گیرد: قبایل بیشمار و حداقل هشت گروه زبانی....

احمد ‌كسروی ، 1321