محتوای این سوره چنانکه از نامش نیز پیدا است بیان نزول قرآن مجید در شب قدر است ، و سپس بیان اهمیت شب قدر و برکات و آثار آن .

در اینکه این سوره در« مکه » نازل شده ، یا مدینه ؟ مشهور میان مفسران « مکی »  بودن آن است ، ولی بعضی احتمال داده اند که در مدینه نازل شده است ، زیرا در روایتی آمده که پیغمبر اکرم (ع) در خواب دید که بنی امیه از منبر او بالا رفته اند ، این امر بر پیامبر گران آمد و ناراحت شد ، سورۀ قدرنازل گردید و پیامبر را تسلّی دارد ( لذا بعضی لیلة القدر خیر من الف شهر را ناظر به مدت حکومت بنی امیه که حدود یکهزار ماه بوده می دانند ) و می دانیم مسجد ومنبر در مدینه تشکیل شد نه در مکه .

ولی معروف چنانکه گفتیم « مکی » بودن است ، و این روایت ممکن است از قبیل تطبیق باشد نه شأن نزول :

در فضیلت تلاوت این سوره همین بس که از پیغمبر اکرم (ص) نقل است که فرمود : من قرأ ها اعطی من الاجر کمن صام رمضان و احیا لیلة القدر:

« هر کس آن را تلاوت کند مانند کسی است که ماه رمضان را روزه گرفته ، و شب قدر را احیا داشته است »

در حدیث دیگری از امام باقر (ع) می خوانیم : من قرأ ا نا انزلنا ه بجهر کان کشا هر سیفه فی سبیل الله و من قرأ ها سراّ کان کالمتشحط بدمه فی سبیل الله « کسی که سورۀ انا انزلنا را بلند و آشکارا بخواند مانند کسی است که در راه خدا شمشیر کشیده و جهاد می کند و کسی که بطور پنهان بخواند مانند کسی است که در راه خدا به خون آغشته است » .

واضح است اینهمه فضیلت از آن کسی نیست که آن را می خواند و حقیقتش را درک نمی کند ، بلکه از آن کسی است که می خواند و می فهمد و به محتوایش جامۀ عمل می پوشاند ، قرآن را بزرگ می شمرد و آیاتش را در زندگی پیاده می کند .

1- شب قدر کدام شب است ؟

در اینکه « لیلة القدر » در ماه رمضان است تردیدی نیست ، چرا که جمع میان آیات قرآن همین معنی را اقتضا می کند ، از یکسو می گویند : قرآن در ماه رمضان نازل شده ( بقره – 185 ) و ازسوی دیگر می فرماید : در شب قدر نازل گردیده ( آیات مورد بحث ) .

ولی در اینکه کدام شب از شبهای ماه رمضان است ؟ گفتگو بسیار است ، و در این زمینه تفسیر های زیادی شده ، از جمله شب اول ، شب هفدهم ، شب نوزدهم ، شب بیست و یکم ، شب بیست و هفتم و شب

 بیست و نهم .)

ولی مشهورو معروف در روایات این است که در دهۀ اخر ماه رمضان و شب بیست و یکم و سوم است ، لذا در روایتی می خوانیم که در دهۀ آخر ماه مبارک پیغمبر اکرم ( ص) تمام شب ها را احیا می داشت و مشغول عبادت بود .

و در روایتی از امام صادق (ع) آمده است که « شب قدرشب بیست و یکم یا بیست و سوم است » ، حتی هنگامی که راوی اصرار کرد کدامیک از این دو شب است و گفت :اگر من نتوانم هر دو شب را عبادت کنم کدامیک را انتخاب نمایم ؟!

 امام (ع) تعیین نفرمود ، و افزود ، ما ایسر لیلتین فیما تطلب : « چه آسان است دو شب برای آنچه

 می خواهی ، !

ولی در روایات متعددی که از طرق اهل بیت (ع) رسیده است بیشتر روی شب بیست و سوم تکیه شده ، در حالی که روایات اهل سنت بیشتر روی « شب بیست و هفتم  » دور می زند .

در روایتی از امام صادق (ع) نیز نقل شده که فرمود :

التقدیر فی لیلة القدر تسعة عشر ، و الابرام فی لیلة احدی و عشرین و الامضاء فی لیلة ثلاث و عشرین .

« تقدیرمقدرات در شب نوزدهم ، و تحکیم آن در شب بیست و یکم ،و امضاء در شب بیست و سوم است و به این ترتیب بین روایات جمع می شود .

ولی به هر حال هاله ای از ابهام شب قدر را به خاطر جهتی که بعداً به آن اشاره می شود فرا گرفته است .

2- چرا شب قدر مخفی است ؟

بسیاری معتقدند مخفی بودن شب قدر در میان شبهای سال ، یادر میان شبهای ماه مبارک رمضان برای این است که مردم به همۀ این شبها اهمیت دهند ، همانگونه که خداوند رضای خود را در میان انواع طاعات پنهان کرده تا مردم به همۀ طاعات روی آورند ، و غضبش را در میان معاصی پنهان کرده تا از همه بپرهیزند ، دوستانش را در میان مردم مخفی کرده تا همه را احترام کنند ، اجابت را در میان دعاها پنهان کرده تا به همۀ دعاها رو آورند ، اسم اعظم را در میا ن اسنائش مخفی ساخته تا همه را بزرگ دارند ، و وقت مرگ را مخفی ساخته تا در همه حا ل آماده باشند .

و این فلسفۀ  مناسبی به نظر می رسد .

3- آیا شب قدر در امت های پیشین نیز بوده است ؟  

ظاهر آیات ایت سوره نشان می دهد که شب قدر مخصوص زمان نزول قرآن و عصرپیامبر اسلام (ص) نبوده ، بلکه همه سال تا پایان جهان تکرار می شود .

تعبیر به فعل مضارع (تنزل) که دلالت بر استمرار دارد ، و همچنین تعبیر به جملۀ اسمیه « سلام هی حتی مطلع الفجر » که نشانۀ دوا م است نیز گواه بر این معنی است .

بعلاوه روایات بسیاری که شاید در حد تواتر باشد نیز این معنی را تأیید می کند .

ولی آیا در امتهای پیشین نیز بوده است یا نه .

صریح روایات متعد دی این است که این از مواهب الهی بر این امت می باشد ، چنانکه در حدیثی از پیغمبر اکرم (ع) آمده است که فرمود :ان الله وهب لامنی لیلة القدر لم یعطها من کان قبلهم :  خداوند به امت من شب قدر را بخشیده و احدی از امتها ی پیشین ازاین موهبت بر خوردار نبودند »

در تفسیر آیات فوق نیز بعضی از روایات دلالت بر این مطلب دارد .

4- چگونه شب قدر برتر از هزار ماه است ؟

ظاهر این است که بهتر بودن این شب از هزار ماه ، به خاطر ارزش عبادت آن که در کتب شیعه و اهل سنت فراوان است این معنی را کاملاً تأیید می کند .

علاوه بر این ، نزول قرآن در این شب ، نزول برکات و رحمت الهی در آن ، سبب می شود که هزار ماه برتر و بالاتر باشد.

در حدیثی از امام صادق (ع) آمده است که به « علی بن ابی حمزۀ ثمالی » از این دو یکصد رکعت نماز بجای آور ، و اگر بتوانی هر دو شب را تا طلوع صبح احیابدار و در آن شب غسل کن » .

« ابو حمزه » می گوید : عرض کردم : « اگر نتوانم ایستاده اینهمه نماز بخوانم ؟

فرمود : نشسته بخوان ، عرض کردم : اگر نتوانم ؟ فرمود : در بستر بخوان ، مانعی ندارد در آغاز شب خواب مختصری بکنی و بعد مشغول عبادت شوی ، درهای آسمان در ماه رمضان گشوده است ، شیاطین در غل و زنجیرند ، و اعمال مؤمنین مقبول است و چه ماه خوبی است  ماه رمضان » ؟!

5- چرا قرآن در شب قدر نازل شد ؟

از آنجا که در شب قدر سرنوشت انسانها برای یکسال ، بر طبق لیاقت ها و شایستگی های آنها ، تعیین

 می شود ، باید آن شب بیدار بود ، و توبه کرد و خودسازی نمود و به درگاه خدا رفت و لیاقتی بیشتر و بهتر برای رحمت او پیدا کرد .

آری در لحظاتی که سرنوشت ما تعیین می شود نباید انسان در خواب باشد ، و از همه چیز غافل و پیغمبر که در این صورت سرنوشت غم انگیزی خواهد داشت !

قرآن چون یک کتاب سرنوشت ساز است ، و خط سعادت و خوشبختی و هدایت انسانها در آن مشخص شده است باید در شب قدر ، شب تععین سرنوشتها ، نازل گردد ، و چه زیبا است رابطۀ میا ن « قرآن » و « شب قدر » ؟ و چه پر معنی است پیوند این دو با یکدیگر ؟

6 - آیا شب قدر در مناطق مختلف ، یکی است ؟

می دانیم آغاز ماههای قمری در همۀ بلاد یکسان نیست ، و ممکن است در منطقه ای امروز اول ماه باشد و در منطقۀ دیگری دوم ماه ، بنابراین شب قدر نمی تواند یکشب معین در سال بوده باشد ، چرا که فی المثل شب بیست و سوم در مکه ممکن است شب بیست و دوم در ایران و عراق باشد ، و به این ترتیب قاعدتاً هر کدام باید برای خود شب قدری داشته باشند ، آیا این با آنچه از آیات و روایات استفاده می شود که شب قدر یک شب معین است سازگار است ؟ !

پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته روشن می شود و آن اینکه :

شب همان سایۀ نیم کرۀ زمین است که بر ، نیم کرۀ دیگر می افتد ، و می دانیم این سایه همراه گردش زمین در حرکت است و یک دورۀ کامل آن در بیست و چهار ساعت انجام می شود ، بنابراین ممکن است شب قدر یک دورۀ کامل شب به دور زمین باشد ، یعنی مدت بیست و چهار ساعت تاریکی که  تمام نقاط زمین را زیر پوشش خود قرار می دهد شب قدر است که آغاز آن از یک نقطه شروع میشود و در نقطۀ دیگر پایان

  می گیرد ( دقت کنید) .

خداوندا ! به ما آنچنان بیداری و آگاهی عطا کن که از فضیلت لیلة القدر بهرۀ کافی گیریم .

پروردگارا ! چشم امید ما به لطفت دوخته است مقدرات ما را بروفق آن تعیین فرما .

بارالها! ما را از محرومان این ماه قرار مده که محرومیتی از آن بالاتر نیست .

آمین یا رب العامین

پایان سوره « قدر »

آخر ماه مبارک رمضان 1407