عطار مردی است با ایمان قوی ومسلط بر آیات واحادیث. نخستین موضوعی که در مطالعه ی آثار وی محقق می گردد وسعت نظر واحاطه و اطلاع او به آیات واحادیث و قصص قرآن است. مثنویهای وی که در مورد تحقیق است , مشحون به مضامینی است که از آیات قرآن واحادیث سرچشمه گرفته است وگاه به روایت شادروان فروزانفر(1) مسائل فقهی و مضامین مستفاد از علم کلام در شعرش پیدا می شود از آن جمله:

کسی را درضرورت گرمقام است          شود حالی گرمباحش گرحرام است (2)

که دیده است این عرض هرگز بکونین        کزو یک عقل لا یبقی زمانین(3)

از پاره ای اشعارش چنین بر میآید که در نظر او علومی که در خور تحصیل ومدّاقه می باشد , عبارت است از: تفسیر , حدیث وفقه .

در مصیبت نامه می گوید:

علم دین فقه است وتفسیر وحدیث            هر که خواند غیر این گردد خبیث

مرد دین صوفی است ومقری وفقیه            گرنه این خوانی منت خوانم سفیه

این سه علم است اصل واین سه منبع است         هر چه بگذشتی ازاین لاینفع است(4)

بیت آخر اشاره است به حدیث نبوی:

اعوذ بالله من دعاء لایسمع وقلب لایخشع وعلم لاینفع(5). شیخ به پژوهش احوال واقوال عرفا ومتصوفه نیز بی میلی وافر داشته است. آثارش به ویژه تذکره الاولیاء مبین این قول است.

او معتقد است که علوم عقلی را درراه دین ورموز آن باید فدا کرد وسپس باید از روی حقیقت نه مجازی در راه عشق و شوق حق گام نهاد وسلوک  صوفیانه پیش گرفت.

عطار مردیست معتقد ومومن وپایه ی افکار عرفانی وموعظه های اخلاقیش مبتنی بر اصول شریعت است. او می گوید: به هر دینی که هستی بدان پایبند باش , جهود محکم ومتفن بودن بهتر از مردِ خامِ در دین ناتمام است.

جهودی در جهودی اینچنین است                    ندانم چونست او که اهل دین است

هرآنچش بود تا یک دیده در باخت                  ولیکن دل زدین خود نپرداخت (6)

عطار به شیوه گفتاری که درهرموضوع دارد , مطلب را به اندرز پایان می دهد. اینجا خطاب به انسان می گوید: ای کسی که در مقامرِ خاک همه چیزت را پاک باخته ای وموی سیاهت به سپیدی گراییده و جوانیت به پیری بدل شده ودل پر نور وچشم روشنت به غفلت در کنج گلخن دنیا طی شده است , ازکوی خرابات بیرون آی , باطل را ازپیش بردار وراه حق پیش گیر, حب مال وجاه فروگذار واز خود بگذر وقدم در راه دین نه.نفس کافر را که بت توست , بر زمین انداز ودرراه دین سستی مکن " که نستانند در دین جر درستی " . ای کسی که به غفلت سر نهاده ودرن خود را بر باد داده ای, اندوه نان و جامه وننگ ونام عام تا کی؟ ابجد معنی بیاموز , ودل را به نور شمع شریعت روشن گردان. از کبوتر خانه ی تنگ دنیا پرواز کن وسقف شب رنگ آسمان را بسوزان , تو با داشتن مال دنیا دیندار باید باشی. اما ندانسته مست ظواهر دنیا شده و جویای دینی. نمی دانی که این دو باهم تو را دست نمی دهد.ترک دو رویی گوی وسپاس یزدان به جای آر وبه یاد دار که بزرگی ونعمت وکاروبار پر رونق تو نتیجه ی فضل خداوندی است.بنابراین , کار در راه خدا وبرای خدا همیشه مفید است. 

عطار از بیان هیچ یک از اصول وآداب مذهبی فروگذار نمی کند. در باب نماز می گوید:

بدان نماز به خاطر خداوند به جای آورده نمی شود. او بی نیاز از همه چیز است. بلکه نماز تکلیف وتوشه ی راه آخرت است وبه تحقیق ادای تکلیف موجب توفیق. ولی نمازی که با اخلاص تمام وحضور قلب وتوجهخاص به حضرت حق باشد , مانند نمازی که حضرت علی (ع) به جای می آورد.

شیخ به نماز وعبادت صبحگاهان مردم را می خواند و می گوید:

صبح دم به عبادت برخیزید ونماز به جای آرید. سلامتی وعافیت در سحر خیزی است وهدیه خداوند در طاعت صبحگاهی. دلی که بویی از حقیقت برده است , معتاد به سحر خیزی است. 

-------------------------------------------------------------------------------------------

منابع :

(1) جهان بینی عطار, دکتر پوران شجیعی, موسسه نشر ویرایش, بهمن73, ص 65,به نقل از شرح احوال ونقد وتحلیل آثار شیخ عطار,ص49

(2) جهان بینی عطار, دکتر پوران شجیعی, موسسه نشر ویرایش, بهمن73, ص 65,به نقل ازالهی نامه ص61

(3) جهان بینی عطار, دکتر پوران شجیعی, موسسه نشر ویرایش, بهمن73, ص 65,به نقل ازاسرارنامه ص 35

(4) جهان بینی عطار, دکتر پوران شجیعی, موسسه نشر ویرایش, بهمن73, ص 65,به نقل ازمصیبت نامه صص 54-55.

(5) جهان بینی عطار, دکتر پوران شجیعی, موسسه نشر ویرایش, بهمن73, ص 65,به نقل ازصحیح مسلم , ج5,ص 307

(6) جهان بینی عطار, دکتر پوران شجیعی, موسسه نشر ویرایش, بهمن73, ص 65,به نقل ازاسرارنامه, صص148-149