ریشه‌های یلدایی كریسمس

این اشتراكات فرهنگی و تاریخی در عین حال نشان از مبادلات فرهنگی ایشان در طول تاریخ دارد و اشتراكات و تشابهات جشن كریسمس در آیین مسیحیت با آداب رایج در آیین میترائیسم (مهرپرستی ایران باستان) از جمله این موارد می‌باشند و در آستانه بیست و پنجم دسامبر بازخوانی این اشتراكات، خالی از لطف نخواهد بود. هر چند كه این تشابهات هرگز ناقض ریشه‌های الهی و توحیدی دین مسیحیت نیست.

كریسمس (به فرانسوی Noel) كه بیشتر مسیحیان آن را در بیست و پنجم دسامبر هر سال برگزار می‌كنند، روزی است كه در تقویم مسیحیان، زادروز عیسی مسیح(ع) محسوب می‌شود و بزرگ‌ترین جشن مسیحیان سراسر جهان است.

عیسی مسیح پیام‌آور صلح و دوستی و مورد احترام تمامی ادیان آسمانی است و مسیحیان این روز را با آیین‌های ویژه برگزار می‌كنند. این درحالی است كه تولد حضرت عیسی(ع) به درستی معلوم نیست و بر سر تشخیص روز واقعی تولد او قرن‌هاست در میان فرق مختلف مسیحی اختلاف‌نظر وجود دارد. علاوه بر 25 دسامبر برخی آن را ششم ژانویه، اول مارس، پانزدهم سپتامبر و همچنین برخی نیز روزی نامشخص در نوامبر گفته‌اند.

انتخاب بیست و پنجم دسامبر از بین این تاریخ‌های متعدد كه در عین حال مورد قبول اكثریت مسیحیان جهان است به اقدامات كنستانتین، امپراتور روم بازمی‌گردد. كه به پدر كلیسا مشهور است. او در سال 314 میلادی آیین مسیح را در روم رسمیت داد. مسیحیان كه تا آن هنگام مورد آزار و اذیت واقع می‌شدند از این زمان فراغت یافتند تا آزادانه به مناسك دینی خود بپردازند. كنستانتین مسیحیت را جانشین آیین میترائیسم نمود كه تا آن هنگام در دربار روم رسمیت داشت. آیینی كه از ایران به روم رفته و در آنجا گسترش یافته بود.

میترائیسم یا مهرپرستی، یكی از آیین‌های مذهبی ایران قدیم بود مِهرپرستی یا آیین مهر بر پایه پرستش ایزد ایرانی مهر (میترا) بنیاد شده بود. به دلیل ارزش مندی آفتاب در این دین برخی نیز این دین را آفتاب پرستی دانسته‌اند. مهم‌ترین جشن آن تولد مهر (خورشید) است كه در اولین شب زمستان اول دی‌ماه برابر با بیست و دوم دسامبر برگزار می‌شود. این شب كه در عین حال درازترین شب سال نیز است با جشنی به‌نام جشن یلدا گرامی داشته می‌شود كه برگزاری آن هنوز در ایران رایج است.

میترائیسم در امپراتوری روم اهمیتی بیشتر یافت. در شرایطی كه در امپراتوری ایران با برقرای آیین زرتشت، میترائیسم اهمیت خود را به عنوان یك مذهب مستقل از دست داد. مهرپرستان در منطقه آسیای صغیر محدود شدند. پس از آن با جهانگشایی‌های امپراتوری روم در سده اول قبل از میلاد و تصرف آسیای صغیر، رومیان با آیین مهر آشنا شدند و پس از آن این آیین توسط اسیران جنگی به تدریج در روم ریشه دوانید و گسترش یافت.

آیین مهر علاوه بر برخی از امپراتوران، طرفداران زیادی بین تجار و لشكریان پیدا كرد به‌طوری كه در آغاز سده چهارم بیش از 300 معبد میترایی (مهرابه) در ایتالیا وجود داشت و بیشتر رومیان شب یلدا را جشن می‌گرفتند.

پس از آن این آیین توسط لژیونرهای رومی به مناطق تحت نفوذ امپراتوری از جلمه آلمان، اتریش و انگلستان انتقال یافت و مهرابه‌های متعددی در آن كشورها ساخته شد. (به پرستشگاه‌های مهرپرستان مهرابه گفته می‌شود. که از مهر+ آبه ساخته شده است . خورآبه نیز به همین معنی میباشد. آبه به معنی جای گود است( .بقایای یك مهرابه در سال 1954 هنگام بازسازی در زیر walbrook House لندن كشف و پس از مدتی در كنار خیابان Queen Victoria street بازسازی شد.در ایران نیز بسیاری از مهرابه ها به کلیسا، مسجد، آتشکده ، امامزاده، خانقاه، قدمگاه،... تبدیل شده اند.

سرانجام همان‌گونه كه پیش‌تر آمد امپراتور كنسانتین اول به خاطر علاقه‌اش به دین مسیح در سال 313 فرمانی را در میلان برای آزادی و برابری مذاهب صادر كرد و چون می‌خواست از نفوذ یهودیان نیز جلویگری نماید با استفاده از ابهام در تاریخ تولد عیسی و با این بهانه كه مسیحیان عیسی را مظهر نور می‌دانند عملا میلاد ایزدمهر را به میلاد مسیح تبدیل و تاریخ تولد عیسی را روز 22 دسامبر تعیین نمود كه به واسطه اختلاف در محاسبات كبیسه‌گیری بعدا به 25 دسامبر تغییر یافت.

سپس برای جلوگیری از نفوذ و شیوع آیین میترا و برپایی جشن یلدا در امپراتوری روم دستور داد كه چون مسیحیان نیز حضرت عیسی(ع) را مظهر نور می‌دانند یلدا را به عنوان روز تولد مسیح جشن بگیرند.

كنستانتین كه به نام پدر كلیسا مشهور است همان كسی است كه سال‌ها بعد پایتخت روم شرقی را بنا نهاده و به نام خود قسطنطنیه (بیزانس) نامید كه همان استانبول فعلی در كشور تركیه است.كنستانتین برای جدایی بیشتر از یهودیان همچنین روز مذهبی هفته از روز شنبه كه در آیین یهود Sabbath نامیده می‌شد به روز یكشنبه Sunday (روز مهر) تغییر داد و به این ترتیب آخرین رشته‌ای را هم كه بین دو مذهب مسیح و موسی(ع) وجود داشت از بین برد.

جالب است بدانیم در زمان ابوریحان بیرونی ماه را كه شب تولد مهر نخستین شب آن است «خورماه» به معنی ماه خورشید نیز می‌گفتند و عده‌ای معتقدند همین واژه «دی» بعدها به شكل day به معنی ساعات روشن روز وارد زبان انگلیسی شد و امروزه به معنی 24 ساعت به كار می‌رود. این گروه از محققان روز خورشید یا مهر روز (Sunday) را هم كه روز مقدس مسیحی قرار گرفته از همین ریشه می‌دانند.

در اثر كبیسه بودن سال‌ها به مرور شب تولد مسیح كه كنستانتین آن را در بیست و دوم دسامبر (اول ماه دی) تعیین كرده بود به بیست و پنجم دسامبر انتقال یافت و برخی نیز بر این عقیده‌اند كه این انتقال اصولا عمدی بود تا ریشه‌های آیین مهر در مسیحیت قطع شود. به هر صورت نخستین بار در تقویم فیلوكالوس ‌در سال 354 میلادی است كه از 25 دسامبر به عنوان روز تولد مسیح نام برده شده است و بین شب یلدا و كریسمس فاصله به وجود آمد. بعدها كه جشن كریسمس به اندازه كافی جا افتاد، تمام اموال معابد میترایی را به نفع كلیسا مصادره كردند. حتی‌الامكان به جای معابد میترایی كلیسا ساخته شد و در جایی كه مهرابه‌ها زیرزمینی بودند بر بالای آنها كلسیا بنا كردند.مهم‌ترین نمونه این ابنیه كلیسای san clemente رم است كه هنوز هم دایر و در زیر آن بقایای مهرابه و كلیسای اولیه‌ای هم كه روی آن ساخته شده بود قابل بازدید است. در سال 390 تمام مذاهب غیر از مسیحیت ممنوع شدند و عملا به مسیحیان افراطی اختیار داده شد كه بقیه مهرابه‌ها را خراب كرده و پیروان میترا را قتل عام كنند. این كار میترایی‌زدایی چنان با شدت و دقت انجام گرفت كه اكنون به عنوان نمونه ظاهرا حتی یك كتاب از مراسم و آیین‌های این مذهب قدیمی باقی نمانده است.

دایره‌المعارف بریتانیكا به شباهت‌های آشكار بین میترائیسم و مسیحیت اشاره دارد. برخی از این تشابهات عبارتند از:

1ـ علامت صلیب در آیین مهر نیز بودهواز علائم مهر پرستان است. مهریان به صلیب شکسته نیز به نام چرخ خورشید احترام میگذاشتند.אاین نماد نشانه چرخ خورشید است . بر پیشانی سربازان مهرپرست داغ یا خال‌كوبی می‌شده است که البته علامت دین مسیح نیز است.

صلیب

2ـ مسیح در غار (یا دالان دراز) پا به عرصه وجود می‌نهد و در پایان نیز از سنگ برخاسته، به آسمان می‌رود. این مساله برای مهر نیز وجود دارد.

3ـ مهمانی مقدس آخرین شام به‌طوری كه در انجیل آمده، با شام آخرین شب مهر شباهت دارد.در آخرین روز زندگی زمینی میترا او در ضیافتی شرکت می‌کند. و خون گاو،گوشت او،نان و شراب میخورد. این ضیافت درون غاری انجام می‌شود..

4ـ هر دو از مادرانی باكره به‌وجود می‌آیند.

5ـ هیچ‌یك زن نمی‌گیرند.

6ـ مهر با كشتن گاو موجب زنده‌شدن موجودات و تجدید حیات یافتن آنان می‌گردد و حضرت مسیح نیز مردگان را از گور برمی‌خیزاند.

7ـ غسل تعمید در آیین مهر از ضروریات بود و همین امر جزو آداب اصلی مسیحیت نیز می‌باشد.

8 ـ از مراسم و آداب مهر این بود كه همه حاضران در خوردن از یك قطعه نان و شربت هوم (هئومه) شركت می‌كردند و این امر در مناسك مسیحی نیز وجود دارد.

9ـ میترا در پایان جهان به این عالم باز می‌گردد تا جهان را پر از عدل و داد كند و اشخاص صالح و درستكار را از اشخاص گناهكار جدا كند و به درستكاران شراب مقدس یعنی هئومه ممزوج با روغن بدهد تا عمر جاوید یابند. حضرت عیسی(ع) نیز در پایان جهان به این دنیا باز خواهد گشت.

10ـ مهرپرستان در هنگامی که در مهرابه جمع میشدند گاوی را قربانی می‌کردند .گوشت این حیوان را کباب می‌کردند و خون آن را در جامی در زیر مهراب میریختند. این خون را باشیره هوم و شراب مخلوط می‌کردند و به آن آب حیات میگفتند. این آب مقدس را در جام‌های مخصوص به نام دوستکامی میریختند. و حاضران آن را به همراه کباب و نان میخوردند. سپس سرودهایی در سپاس از مهر میخوانده‌اند. در مهرابه‌ها شمع و آتش روشن می‌کردند که نماد مهر بود.از اجزای مراسم آیین مهر ناقوس و روشن‌كردن شمع است كه هر دو در دین مسیح نیز به چشم می‌خورد.

یكی دیگر از آداب آیین مسیحیت، تزئین درخت كاج است كه در آن نیز اشتراك دیگری بین مسیحیت و باورهای ایران باستان مشاهده می‌شود. نخستین بار مارتین لوتر كه بنیانگذار مذهب پروتستان بود، در شب سال نو شاخه‌ای را به خانه برد و تزئین كرد تا بعدها كه روی درخت مجسمه فرشته‌ها، گوی و میوه كاج تزئین شده، آویزان كرد. كاج، نماد فصل و شادی‌بخش است و مهم‌ترین تزئین این كاج، ستاره‌ای است كه در بالای كاج قرار می‌گیرد.

این ستاره تزئینی، نماد ستاره‌ای است كه ولادت مسیح را بشارت داد و در تاریخ ثبت است كه 3 نفر ستاره‌شناس ایرانی زرتشتی آن را شناسایی كردند و به‌دنبال آن رفتند تا جایگاه تولد مسیح را پیدا كردند.

باورهای فرهنگی در طول تاریخ از روزگار باستان تا به امروز در حال تبادل هستند. این باورها نه‌تنها ارزشی از اعتقادات فرهنگی و خصوصا باورهای دینی و آیینی را كم نخواهد كرد، بلكه نشان از تاثیر و تاثر فرهنگ‌ها روی یكدیگر دارد.

باورهای امروز ما پوسته‌های روی هم قرار گرفته تجربیات و دانسته‌های فرهنگی، اعتقادی گذشتگانی هستند كه از دیرباز به‌دنبال جست‌وجوی خالق بوده‌اند و امروز باوجود پیامبران الهی بزرگواری همچون مسیح انسان‌ها راه یگانه‌پرستی را یافته‌اند. جشن شب یلدا و جشن كریسمس بر همگان خجسته باد.

فرشید خدادادیان:انسان‌ها در شرق و غرب كره خاكی دارای اشتراكات فرهنگی و تشابهات فكری فراوانی هستند كه گاه باعث تعجب می‌شود.

www.teranemrooz.ir