در فرهنگ ایران نه تنها هیچ روزی نحس نیست ، بلکه همه روز های سال نیکو و فرخنده هستند و به خاطر همین فرخندگی ، آیین های شاد و سرور انگیزی نیز در این روزها برپا می شود .

یکی از این روز های فرخنده نیز روز سیزدهم از فروردین ماه است . در فرهنگ ایرانی ، سیزدهمین روز از فروردین ماه ( همانند سیزدهمین روز از همه ماه های سال ) به نام ستاره « تیر » یا « تِشتَر » که در باورهای کهن ایزد باران و ترسالی بود ، نامزد شده است.

بر این پایه ، مردم پس از برگزاری جشن های نوروزی ، در سیزدهم فروردین ماه به پاس همه داده های اهورایی به نیایش پروردگار یکتا پرداخته و در حالی که در کوه و در و دشت گرد می آمدند ، در کنار مناظر زیبای طبیعی به شادی و پایکوبی می پرداختند و با یاد ایزد باران یا همان تیر ( تشتر ) از خداوند خواهش باران یا طلب برکت و خرمی می نمودند .

در دفتر سوم از « اوستا » که « یشت ها » نامیده می شود ، در « تیر یشت » می توان نمونه های آغازین از این نیایش ها را بازیافت :

« .... تشتر ، ستاره رایومندِ فره مند را می ستاییم ...از آن پس دگر باره تشتر رایومند فره مند از دریای فراخ کرت فراز آید ....پس آن گاه مِه پدید آورنده ابر به جنبش در آید . باد نیمروزی وزیدن آغازد و مِه را به پیش ... براند. پس باد چالاک مزدا آفریده ، باران و ابر و تگرگ را به کشتزارها و خانمان های هفت کشور برساند.... تشتر ستاره رایومند فره مند را می ستاییم که به هنگام به سر رسیدن سالِ مردم ، فرمانروایان خردمند ، جانوران آزادِ کوهساران و درندگان بیابان نورد ، همه برخاستنش را چشم به راهند.آن که با سرزدن خویش ، کشور را سالی خوش یا سالی بد آورد . آیا سرزمین های ایرانی از سالی خوش بر خوردار خواهند شد ؟ ... »

در حقیقت ، « سیزده به در » یکی از جشن های طلب باران بود که همه ساله در آستانه تابستان بزرگ و در دل بهار طبیعت برگزار می شد .

اهمیت بیرون رفتن از خانه و پناه بردن به دامان طبیعت و سپاسگزاری به در گاه پروردگار در روز تیر از ماه فروردین به حدی بود که خانه نشینی و بی اعتنایی به جلوه های زیبای طبیعت در این روز کاری ناپسند شمرده می شد و به زبان دیگر ، ناسپاسی به درگاه پروردگار به شمار می رفت .از این روی همگان ، یکدیگر را به نیایش پروردگار ، یادمان ایزد تیر و خواهش برکت و گشت و گذار و بیرون رفتن از خانه در این روز فرا می خوانند ؛ چنان که امروز نیز چنین است .

نوروز

گروهی از پژوهشگران و تاریخ نگاران ایرانی بر این باورند كه جشن نوروز را جمشید ، پادشاه پیشدادی ، بنیان نهاده است . كه در این باره دانشمندان و شاعرانی چون حكیم فردوسی ، خیام نیشابوری و ابوریحان بیرونی در آثار ارزشمند خود گزارش آنرا به تفصیل اورده اند . در ادبیات كهن منسوب به زرتشتیان آمده است كه خداوند جان و خرد ، گیتی را در شش هنگا یا شش چهره ( گاهنبار) آفرید و هر چهره ، پنج روز به طول انجامید و در هر چَهره یكی از پدیده‌های اهورامزدا كه لازمه زندگی است آفریده شد . به این ترتیب كه نخست آسمان ، سپس آب ، زمین ، گیاهان ، جانوران و در پایان چَهره ششم كه پنج روز آخر هر سال است ، انسان آفریده شد و با پیدایش انسان ، تكامل در آفرینش به مرحله تازه‌ای رسید و از آن پس انسان با بهره‌گیری از شرایط مناسبی كه از پیدایش فراهم شده بود زندگی خود را بر زمین آغاز نمود . گذشتگان اندیشمند ما به پاس ارج نهادن به پیدایش انسان - كامل‌ترین خلقت اهورامزدا - جشن بزرگ نوروز را با شكوهی فزاینده و فراگیر بر پا داشتند . چون با آفریده شدن انسان مرحله تازه‌ای در جهان هستی آغاز گردیده بود و انسان می‌بایست تولد خود را به شادی جشن بگیرند و به سپاسگزاری و نیایش افریدگار خود بپردازد . و بدین گونه بود كه نوروز با پیوند یافتن به اعتقاد دینی ایرانیان ، تبلوری تازه یافت و جاودانه ماندگار شد .زرتشتیان برابر نوشته‌های اوستایی باور دارند كه ده روز مانده به اغاز فروردین ماه هر سال فروهر های در گذشتگان ، به زمین فرود خواهند آمد و مدت ده  شبانه‌روز میهمان فرزندان و نوادگان خود خواهند بود و در سپیده‌دم نخستین روز از ماه فروردین ( آغاز نوروز ) به جایگاه مینوی خود باز خواهند گشت .

در فروردین یشت كه یكی از بخش‌های كهن ادبیات اوستایی است آمده است : « فروهرهای نیك توانای پاك مقدسین را می‌ستاییم كه پیش از هنگام هَمَس پَت میدیم از جایگاه خود فرود ایند و در مدت ده شب و روز پی در پی در اینجا برای آگاهی یافتن به سر برند .

بنا براین زرتشتیان برای شادی و خشنودی فروهر های درگذشتگان خود كه از ده روز پیش از نوروز به زمین فرود خواهند آمد ، آمده استقبال و پذیرای آنان خواهند شد . به این ترتیب كه از چند روز پیش از آن خانه و حل زندگی خود را پاك و تمیز می‌كنند ( خانه تكانی)، آتش می‌افروزند و كُندُر و چوب سَندل بر ان می‌نهند ، عود می‌سوزانند و با پراكندن بوی خوش پیرامون زیست خود ، مهر و دوستی را در خانواده و شهر و دیار خویش افزون می‌سازند ، تا شادی و خشنودی فروهرها فراهم آورند . برای جشن نوروز سه جنبه نجومی ، ملی و دینی به چشم می‌خورد . از دیدگاه نجومی این روز مقارن با اعتدال ربیعی یعنی هنگامی است كه خورشید روی مدار استوا قرار می‌گیرد و روز و شب برابر است ، روزی كه طبیعت از خواب زمستانی بیدار می‌شود و زندگی نو آغاز می‌كند ، روزی كه زیبایی آفرینش در والاترین چهره خود آشكار می‌شود .از دیدگاه ملی و تاریخی هنگامی است كه جمشید شاه از كارهای سازندگی فارغ شد ، مردمان در آسایش ، كشور در آبادانی ، و همه چیز فراوان بود ، به دیوان فرمان داد تا تخت زرین و جواهر نشانی برای او بسازند و او را به ها ببرند و این روز را اغاز سال نو خواندند . شاهان هخامنشی در این روز در تالار آپادانا بار عام می‌دادند ، نمایندگان كشورهای خارجی ، استادان ، گروه‌های مختلف ، به پیشگاه شاه بار می‌یافتند ، هدیه می‌دادند و هدیه می‌گرفتند . داریوش كبیر در نوروز هر سال به معبد بابل می رفت و دست رب‌النوع بابل را می‌گرفت . شاهان ساسانی با شكوه فراوان ، نوروز را جشن می‌گرفتند . پادشاه با جامه ابریشمی در بارگاه می‌نشست و موبدان موبد با سینی بزرگی كه در آن ، نان و سبزی ، شراب ، انگشتر ، شمشیر ، دوان و قلم و ... بود با اسب و باز به پیش شاه می‌رفت و شادباش می‌گفت .

شیوه برگزاری نوروز در بین زرتشتیان

از ویژگی‌های جشن نوروز ، قرار گرفتن آن در آغاز بهار و در آغار ماه فروردین است كه این ماه چنان كه گفته شد منسوب به فروهر های در گذشتگان است . برای باور كه این فروهر های از ده روز پیش از نوروز برای دیداز بستگان خود به زمین می‌آیند و پس از سر كشی و اقامت ، دوباره بهجایگاه خود باز می‌گردند به همین دلیل است كه زرتشتیان از اوایل اسفند خانه‌تكانی و پاك سازی پیرامون زندگی خود را آغاز می كنند ، پوشاك و وسایل تازه به خانه می‌آورند و مقدمات جشن و شادی را فراهم می‌آورند تا فروهر ها به هنگام فرود آمدن ، آنها را هماهنگ با طبیعت ، شاد و خرم و پاك و تاره ببینند و با خشنودی و آرزوی بركت و بهروزی برای خاندان خود به سرای خویش باز گردند . در شب پیش از نوروز زمانی كه تاریكی آخرین شب سال در برابر سپیده‌دم سال نو ، رنگ می‌بازد ، با برافروختن آتش بر بالای بلندی خانه‌ها ، بازگشت فروهر از زمین را به بدرقه خواهند ایستاد و با نیایش‌هایشان ، خشنودی آنها و باز‌آمدنشان در سال بعد را ، آرزو خواهند كرد . در استقبال از نوروز و تدارك نیازهای نوروزی ، در خانواده های زرتشتی ، نقش مادر موثرتر و نمایان تر است . از یكی دو ماه پیش ، برای آماده كردن پوشاك و كفش نو برای افراد خانوداه به تلاش می‌افتد و می‌كوشد تا همه اعضای خانواده و به خصوص كودكان ، به هنگام تحویل سال ، رخت‌های كهنه سال گذشته را به تن نداشته باشند همه با هم ، با نظارت و مدیریت مادر ، خانه را رفت و روب می‌كنند ، گرد و خاك را از چهره‌ی همه ابزار و اثاثیه‌ی خانه می‌زدایند ، شستنی‌ها را می‌شویند ، شیرینی‌ها و آجیل‌های نوروزی را اماده می‌كنند . در بیشتر خانواده‌ها به ویژه خانواده‌اهای روستایی در یزد مانند گذشته خوراكی‌های سنتی نوروز را تدارك می‌بینند .