نشان سلجوقی-مغولی-قزلباشی شیر، خورشید و شمشیر

خورشید بر بیرق ترك:بنا به اعتقادات توركان باستان، و در باور شامانیسم خورشید و ماه مقدس شمرده می شد و بر روی مزارها آینه هایی كه سمبل ماه و خورشید و منعكس كننده تنگری بودند گذاشته می شد. این عادت كه در میان توركان هون نیز اجرا می شد، اكنون هم در میان برخی از تركان رایج است. خورشید یكی از موتیوهائی است كه از آسیای میانه به هنرهای دستی تركان ایران، آزربایجان و آسیای صغیر وارد شده و به وفور در بافته جات اقوام و ملل ترك مانند فرش و كلیم و ججیم و زیلو و... بكار رفته است. این نقش خورشید عموما با اشعه هایش و به شكل تمام و یا نیمه تصویر می شود. بر روی بعضی از پرچمهای متاخر عثمانی، هلال، ذوالفقار، خورشید، و ماه و ستاره بكار رفته است. در قرن نوزده پرچمهائی كه خاندان عثمانی را تمثیل می نموده اند، به رنگ سرخ بسیار تند (آلبالوئی) بوده اند كه در میانشان خورشید تو خالی هشت گوشه ای وجود داشت (این خورشید هشت گوشه كم كم به ستاره هشت پر تبدیل شده است). خورشید در میان تركان قزلباش و علوی، معادل خدا-خورشید (تانری-گونش) تركان باستان بوده و تمثیلی از حضرت علی است. هم از اینروست كه علویان ترك اهمیت فوق العاده ای به خورشید (گونه¬شGünәş )، نور (ایشیقIşıq )، آتش (اودOd ) و آتشگاه (اوجاقOcaq ) میدهند. بر پرچم و سکه های دوره شاه طهماسب، تصویر گوسفندی طلائی رنگ در مقابل خورشید در حال صعود ترسیم شده است. در هر دو پرچم جنگ و صلح فتحعلی شاه قاجار، پرتوهای خورشید سراسر زمینه‌ی یكسره سرخ پرچم را فرا می‌گرفت.

 بنا به متون ادبی بیادگار مانده از دوره سلجوقیان كبیر، پرچمهای این دولت تورك دارای فیگورهای اژدها (نماد محافظت)، شیر (نماد قدرت) و پرنده هما (نماد سعادت) به همراه تصویر هلال ماه بوده است. بسیاری از شاهان دولتها و اتابكی و بیگلیكهای گوناگون سلجوقی نام آرسلان (شیر) داشته اند [از سلجوقیان كبیر در آسیای صغیر، قرن ١١: آلپ آرسلان، توغرول اوغلو آرسلان و كؤرپه آرسلان. از آرتوقلولار: قارا آرسلان، یولوك آرسلان، آرتوق آرسلان، قارا آرسلان. از راماضان اوغوللاری: آرسلان داوود. از دولقادارها (ذوالقدر): ملیك آرسلان بگ. از همدان-آزربایجان سلجوقلولاری: آرسلان شاه. از ائلدنیزلیلر: قیزیل آرسلان (مظفرالدین عثمان)، قیزیل آرسلان. از سلجوقیان كرمان-فارسستان: آرسلان شاه اول، آرسلان شاه دوم]. در دوره علاءالدین آرسلان، فیگورهای شیر و سیمرغ همزمان بكار برده شده اند. در سیاحتنامه راهبی از فرقه فرانسیسكان متعلق به قرن چهاردهم ذكر می شود كه دولت توركی مملوك مصر دارای پرچمی با نقش هلالی سفید بر زمینه زرد، و نیز پرچمی با نقش شیر در میان دایره ای سیاه بر زمینه ای زرد بوده است.

 در سراسر دوره مونقول و بعدها تیموری، فیگور سر شیر بكار رفته است. سکه های مونقول، شیر تنها را بکار برده اند. بر پرچم دولت توركی ایلخانی كه وارث مونقولها بشمار می رود اژدها، شیر و قاراقوش (سیمرغ) نقش بسته بود. در موزه بحری‌ كرونبورگ دانمارك مربوط به دوره امپراتوری تركی آزربایجانی صفوی در قرن شانزدهم میلادی، بیرقی چهارگوش با متن سفید و سه راس شیر سیاه در وسط آن دیده می‌شود.

خورشید بر پشت و بالای سر شیر: نقش همزمان دوگانه خورشید و شیر به دوره دولتهای توركی سلجوقیان، اتابكان فارس ویا خوارزمشاهیان نسبت داده شده است. در زمان خوارزمشاهیان و پس از آن سلجوقیان سکه هائی زده شد که بر روی آن نقش خورشید بر پشت شیر آمده بود، رسمی که به سرعت در مورد پرچمها نیز رعایت گردید. بعد از انقراض سلجوقیان ایران،‌ شاخه‌ای از این دولت در آسیای صغیر تاسیس شد و سكه‌هایی ضرب نمود كه برای اولین‌ بار در یك طرف آنها نقش شیر و خورشید دیده می‌شود. سکه های بسیاری با نقش شیر و خورشید از غیاث الدین کیخسرو، پسر علاء الدین کیکاووس و از پادشاهان سلجوقی روم (تركیه امروزی) بر جای مانده است.

 سکه شناسان تائید می کنند که پیش از سکه های کیخسرو، در میان دول تورك و اسلامی سکه ای با نقش شیر و خورشید دیده نشده و این سکه ها نخستین سکه ها با نقش شیر و خورشید می باشند. سرجان ملكم سفیر فوق العاده انگلیس كه در سال ١٢٢٤ هـ .ق. بدربار فتح علی شاه آمده، در تاریخ ایران كه بسال ١٢٣١ هـ .ق. در لندن به چاپ رسانیده در باره‌ی پرچم و علامت دولت تركی آزربایجانی قاجار می نویسد: "سلاطین [ترك] ایران هم از قرنهای بسیار صورت شیر و خورشید را از مخصوصات خود شمرده اند. ... این صورت در سكه یكی از سلاطین سلاجقه قونیه دیده شده است. چون هلاكو این سلسله را تمام كرد، احتمال دارد كه خود یا اعقاب و انسال او این نقش را به علامت این فتح اختیار كرده و از آن به بعد یكی از نشانهای [دولتهای تركی حاكم بر] ایران شده است ....".

بر روی پرچم موغولها، سمبل خورشید و شیر بكار رفته است. از خاندان تورك موغول همانند غازان خان و سلطان محمد خدابنده سكه هائی منقوش به شیر و خورشید باقی مانده است. از پادشاهان صفوی بعد از شاه اسماعیل نیز سكه هائی منقوش به شیر و خورشید باقی مانده است. به استناد سیاحت نامهً ژان شاردن جهانگرد فرانسوی در دوران صفویان استفاده از بیرق های نوک تیز و باریک که بر روی آن آیه ای از قرآن و تصویر شمشیر دوسر علی یا شیر و خورشید جای داشته، رسم و بسیار رایج بوده است.

 پرچم به¬یلیك یا بیرق سلطنتی (شاهی) نادر خاقان افشار، از ابریشم زرد و سرخ همراه با تصویر شیر و خورشید قزلباشی بود. نادر دو بنر دیگر، یكی با نوارهای زرد و سبز و دیگری با زمینه ای زرد و چهارچوب سرخ طراحی كرده بود كه دومی در وسط دارای شیر و خورشید بوده است. پرچم آغامحمدخان قاجار عبارت بود از زمینه ای به رنگ قرمز که در میان آن شیر و خورشیدی در دایره سفید بزرگی قرار دارد.

 برخی آورده اند كه شیر و خورشید، اولین نشان دولت تركی آزربایجانی قاجاری بود كه در زمان فتحعلیشاه صورت رسمی پیدا كرد. سفیر ارمنی فتحعلیشاه به نام «ملك شاه زاده میر داود ضادوریان» مقیم پاریس به سال ١٨١٧ در كتاب خود نقش همزمان شیر و خورشید بر پرچمهای دولت تركی آزربایجانی قاجار را واكنشی به پرچمهای دولت عثمانی دانسته و چنین مینویسد: به همچشمی سلطان سلیم سوم عثمانی كه نشان "هلال" را پدید آورده و پادشاهان عثمانی آنرا به اروپاییان و دیگران از ترسایان دهند، فتحعلیشاه هم نشان "مهر و شیر" را درست كرده است. در كتاب نشانهای جهان و روسیه تا سال ١٩١٧ (ای. گ. اسپلاسكی، لنین گراد، ١٩٣٤، م. ص. ٩٩) در باره شیر و خورشید ایران چنین نوشته شده است: "نشان شیر و خورشید در سال ١٨٠٨ میلادی از طرف فتحعلی شاه به تقلید از اقدام سلطان سلیم سوم در ایجاد نشان هلال عثمانی تاسیس شده است. هلال احمر در زمان سولطان سلیم سوم عثمانی به تقلید از اروپا برگزیده شد".

مسیو لانگله نیز در كتابش كه در سال ١٨١٧ میلادی در پاریس به چاپ رسیده نظر فوق را ارائه كرده است. در دوره فتحعلی شاه دو بیرق شاهی و بیرق ملی و نظامی به کار می رفته است. بر روی پرچم شاهی شمشیر دو سر حضرت علی و بر بیرق ملی و نظامی شیر و خورشید قرار داشت.

بر پرچم نیروی دریایی افشاری كه نادرشاه ایجاد نموده بود شمشیر سرخ رنگی نقش بسته بود. كشتیهای نیروی دریائی افشاری پرچمی سفید با شمشیر منحنی سرخی داشته اند. در زمان فتحعلیشاه قاجار هنوز نقش كردن ذوالفقار بر روی بیرقها متداول بوده و عده‌ ای از بیرقهای نظامی سپاه وی نقش این شمشیر را داشته است. در این دوره دو بیرق شاهی و بیرق ملی و نظامی به کار می رفته است. بر روی پرچم شاهی، شمشیر دو سر حضرت علی و بر بیرق ملی و نظامی شیر و خورشید قرار داشت.

شیر و شمشیر، شیر شمشیر بدست: شیر، خورشید و ذوالفقار و تركیبهای آنها از سمبلهای بكار برده شده از سوی تركهای غلات قزلباش در قرون وسطی است. از نخستین كاربردهای سمبول دوگانه خورشید و شیر سكه های بیادگار مانده از دوران سلاطین سلجوقی روم (آسیای صغیر) است كه بر حسب تصادف بسیاری لقب قیلیج آرسلان (شیر شمشیر) نیز داشته اند. پنج تن از شاهان این خاندان تركی، قلیج آرسلان - شیر شمشیر و یك تن توغرول آرسلان نام داشته است. [قلیج آرسلان اول (١١٠٦-١٠٩٢)، قیلیج آرسلان دوم (١١٩٢-١١٥٦)، قیلیج آرسلان سوم (١٢٠٤)، قیلیج آرسلان چهارم (١٢٦٤-١٢٤٨)]. دولت منتشه اوغوللاری (دولتی در سواحل جنوب غربی تركیه فعلی مابین سالهای ١٢٨٢-١٤٢٤ كه دارای نیروی دریائی بوده است)، دارای پرچمی بوده كه بر آن شیری پرچم بدست نقش بسته است.

در تاریخ معاصر ایران، آقا محمد خان پرچمهای گوناگون صفویان كه در برخی از آنها شیر و خورشید و در برخی دیگر شمشیر دو سر علی نقش بسته بود را در هم آمیخت و فیگور "شیر شمشیر بدست خورشید به پشت" را ایجاد نمود. این نخستین بار در تاریخ است كه شمشیر در دست شیر علامت دولتهای تركی آزربایجانی حاكم بر ایران شده است. شمشیر بدست گرفتن شیر در اواخر سلطنت فتحعلی شاه در نقش بیرق كوچك آبی رنگ نظامی رایج شد و سپس در زمان محمد شاه به علامت وسط نشانها سرایت كرده و رفته رفته بر روی سكه‌ها نیز ضرب گردید. در یكی از تصاویر پرچمهای كتاب دروویل (١٨٢٥)، در وسط بیرق كوچك آبی رنگ، شیر نشسته شمشیر بدستی دیده می شود. این فیگور در سكه ها نیز بكار رفته است. در نقش یك عدد فلوس مسی ضرب شهر "اورمی" (اورمیه) آزربایجان كه تاریخ ١٢٤٩ هـ. ق. را دارد در دست شیر نشسته‌ی آن شمشیری دیده می شود.