مدتها تصور می‌شد که کهن‌ترین تمدّن جهان در سومر عراق پای گرفته است ؛ اما کشف یک زیگورات (معبد) با قدمت بیش از پنج هزار سال، آثار سنگی بسیار و هم‌چنین کتیبه‌های آجری به خطی ناشناخته از منطقه جیرفت ایران^۱ باعث شد باستان‌شناسان درباره‌ی دانسته‌ها و ادعاهای پیشین خود تجدید نظر کنند. تمدّن بین‌النهرین قدیمی‌تر و وسیع‌تر بوده است و مطالعات و کاوش‌ها نشان می‌دهد که جیرفت بزرگ‌ترین مرکز تجاری جهان بوده است. شرایط مطلوب آب و هوایی در جیرفت و وجود انواع محصولات کشاورزی موجب شد تمدّنی در این منطقه شکل بگیرد که در دوره باستان بهشت جهان محسوب می‌شده است.

  ظرف استوانه‌ای سنگی به ارتفاع ۱۰ سانتیمتر ؛ روی این ظرف
سنگی نقش ساختمان معبد و دروازه‌ی ورودی شهر حک شده است.

 کتیبه‌ای به خط ناشناخته^۲
محل کشف : محوطه‌ی باستانی جیرفت

آنان با بررسی دوباره‌ی کتیبه‌هایی که از پیش در مناطق مهم باستانی کشف شده‌بودند، سعی کردند اطلاعات بیشتری درباره‌ی این تمدن عظیم و ناشناخته به دست آورند و در نهایت پس از تحقیقات فراوان، به تعدادی کتیبه دست یافتند. در یکی از این اسناد که از خرابه‌های شهر اوروک (در جنوب بین النهرین) به دست آمده است، داستان کشمکش میان پادشاه سومر با فرمانروای سرزمین ثروتمندی به نام ارت^۳ ثبت شده بود و در کتیبه دیگر، پادشاه سومری سعی کرده بود با گذر از شهر شوش و ۷ رشته کوه، به سرزمین ارت حمله کند. بررسی دقیق این کتیبه‌ها و آثار کشف‌شده این فرضیه را به اثبات نزدیک می‌کند که شهر افسانه‌ای و گمشده‌ی ارت که در شرق ایران قرار داشته، به احتمال زیاد همان شهر جیرفت است.

پلاک‌های سنگی با نقش انسان عقرب‌نما، مار و عقاب ؛ نمادهایی از افسانه‌ها و باورهای مردم باستانی جیرفت

از آثار کشف شده در حوزه‌ی تمدن جیرفت می‌توان به ظروف و پلاک‌های سنگی با نقوش بسیار ظریف از موجوداتی چون عقاب، عقرب و پلنگ اشاره کرد که نظیر آن‌ها در هیچ یک از محوطه‌های باستانی جهان کشف نشده است^۴. شاید ادامه‌ی اکتشافات و تحقیق روی آثار کشف شده، باستان‌شناسان به این نتیجه برسند که از این پس به جای بین‌النهرین عراق، می‌بایست جیرفت ایران را مهد کهن‌ترین تمدن بشری در جهان نامید!

نقوش روی این ظروف سنگی زیبا، با سنگ‌های گرانبهایی چون فیروزه، لاجورد و عقیق تزیین شده است
محل کشف آثار : جیرفت ؛  قدمت : هزاره‌ی پنجم تا سوم پیش از میلاد

از دیگر مناطق باستانی کشورمان که احتمالا ارتباط نزدیکی با تمدن جیرفت داشته است، می‌توان به شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان اشاره کرد. در این شهر کهن که حدود پنج هزار سال پیش به خاطر آتش‌سوزی مهیب یا خشکسالی متروک شده،آثار بسیاری کشف شده است.
از جالب‌ترین این آثار می‌توان به جام سفالی کوچکی اشاره کرد که روی آن پنج تصویر پیاپی از یک بز در حال حرکت ترسیم شده است^۵. با چرخاندن جام‌، نقاشی متحرکی از این بز کوهی را می‌بینیم که با دو پرش بر بالای درختی می‌جهد و از برگ آن تغذیه می‌کند!

 نخستین پویانمایی (انیمیشن) جهان بر ظرف سفالین کشف‌شده از شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان.
قدمت : هزاره‌ی سوم پیش از میلاد
محل نگهداری : تهران ـ موزه ی ایران باستان
________________________________________

پانوشت ها :

   ۱ـ محوطه‌ی باستانی جیرفت در استان کرمان (جنوب شرقی ایران) و نزدیک به شهر جیرفت، به طول 400 کیلومتر و در حاشیه‌ی رودخانه‌ی هلیل‌رود شناسایی شده و به نظر می‌رسد در حدود 7هزار سال پیش، مرکز نخستین تمدّن بزرگ و باشکوه جهان بوده است.
۲ـ کشف این کتیبه‌ها در کنار آثار عظیم معماری که از نشانه‌های تمدن پیشرفته در عصر باستان محسوب می‌شود، نشان می‌دهد، ساکنان جیرفت در آن زمان دارای حکومت مقتدر و نظام اقتصادی قوی بوده‌اند.
۳ـ در این داستان حماسی که در اوایل هزاره‌ی دوم پیش از میلاد و به خط میخی سومری روی یک لوح سفالی نگاشته شده، چنین آمده است : روزی انمرکار (پادشاه شهر اوروک) با فرستادن نماینده‌ای، از حاکم ارت می‌خواهد تا استادان و سنگ‌های گرانبها را برای ساخت معبد به اوروک بفرستد. حاکم ارت هم در ازای فرستادن سنگ‌ها، از پادشاه اوروک تقاضای غله می‌کند. انمرکار غله را می‌فرستد اما حاکم ارت از فرستادن سنگ‌ها سر باز می‌زند. 10 سال بعد، انمرکار دوباره قاصدی به سرزمین ارت می‌فرستد و تقاضای خود را تکرار می‌کند. عاقبت دو پادشاه به تفاهم می‌رسند و حاکم ارت، هنرمندان و سنگ‌های زینتی را به سومر می‌فرستد.
متن این کتیبه بیانگر  آن است که حدود پنج هزار سال پیش، میان بازرگانان ارت و بین‌النهرین ارتباط پیوسته‌ای وجود داشت و هنرمندان چیره دست ارت در ساخت کاخ‌ها و معابد به سومری‌ها کمک کرده‌اند.
۴ـ متأسفانه طی چند سال اخیر، حفاران غیر مجاز و قاچاقچیان اشیای عتیقه، بسیاری از آثار کشف شده در این محوطه‌ی باستانی را که جز میراث ملی ما ایرانیان محسوب می‌شدند و ارزش بسیار زیادی در شناخت سابقه‌ی تمدنی کشورمان داشتند، از کشور خارج کرده و با بهای اندکی به موزه‌داران بزرگ دنیا فروخته‌اند.
۵ـ هنرمندان ایرانی تلاش می‌کنند تا تصاویر نقاشی شده روی این سفال را به عنوان نماد آسیفای بین‌المللی (انجمن فیلمسازان انیمیشن جهان) به ثبت برسانند.