از آنچه در تعریف بدعت  درپست قبلی بیان شد، روشن می‏شود كه هر عمل یا كاری كه مخالف با قرآن و سنّت باشد و یا هماهنگ با كلیّات اسلام نباشد، بدعت بشمار آید. از این رو برگزاری مجالس جشن، عزا و سوگواری در سالگردها، مهر گذاشتن در نماز، جمع خواندن نماز، زیارت اهل قبور، بنای بر قبور ائمّه و علماو امثال اینها داخل سنّت می‏شود، نه در بدعت. زیرا هر یك از اینها داخل در عمومات و اطّلاعات قرآن و سنّت می‏شود. به عنوان نمونه:

 در جمع بین دو نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا، اهل سنّت تنها در عرفان جایز می‏دانند، اما در سایر ایّام پیروان ابو حنیفه معتقدند كه در مسافرت هم نمی‏توان نمازها را جمع كرد. در حالیكه این برخلاف روایاتی است كه خودشان از پیامبر اكرم (ص) نقل می‏كنند. اما مالكی‏ها و شافعی‏ها و حنفی‏ها جمع بین دو نماز را در سفر جایز می‏دانند و در بقیّه موارد اختلاف دارند. اما شیعیان جمع بین دو نماز را در هر حال جایز می‏دانند و مستند آنان علاوه بر عموم آیات «اقم الصلاة لدلوك الشمس الی عشق اللیل...» روایاتی است كه از ائمّه رسیده است چنانكه اهل سنّت نیز بر جمع دو نماز روایت دارند. احمد بن حنیل در سندش از ابن عبّاس نقل می‏كند: «صلی رسول اللَّه فی المدینة مقیماً یر مسافر میعاً ثمانیاً»، «مسندی احمد، ص 221. موطا مالك‏ها، ص 164، حدیث 4.مصحح مسلم، ج 2، ص 151. باب الجمع بین الصلاتین فی الحضر.»

 همچنین سجده بر خاك كه از روایات فراوانی بدست آمده است. البته بحث درباره هر یك از این موضوعات در سؤال و پاسخ جداگانه آمده است. در اینجا و شهادت ثلامند. همچنین عزاداری‏ها و زیارت اهل قبور كه هر یك از عمومات ودلایل خاصّی حاصل می‏شود.

 واژه بدعت از «بدع» به معنای پدید آمدن چیزی است كه سابقه نداشته باشد.(1).

 طریحی در مجمع البحرین می‏گوید: بدعت عبارت است از، پدید آوردن چیزی در دین كه در قرآن و سنّت ریشه‏ای ندارد. بدعت را از آن جهت بدعت می‏گویند كه چون بدون صاحب شریعت آن كه صاحب شریعت آن مطلب را گفته باشد در دین وارد گردیده و از آنجا كه سابقه‏ای در دین نداشته آن را بدعت می‏گویند.

علامة مجلسی می‏گوید: «بدعت آن است كه پس رسول خدا (ص) پدید آمده باشد و درباره آن نصی نرسیده باشد، نه به طور خصوص و نه عموم، از این رو آنچه در عمومات داخل باشد بدعت نیست.(مراةالعقول ج2 ، ص 366).

بنابراین بدعت آن است كه شخص حكمی صادر كند و به آن عمل كند وآن را به عنوان یك حكم شرعی و دینی انجام دهد، در صورتی كه نه از كتاب و نه سنّت برای آن حجت و دلیلی وجود داشته باشد.»(2)

 البته مراد از بدعت هر أمر جدیدی نیست چرا كه هر چیز جدیدی باطل و حرام نیست بلكه چیزهایی كه از جانب شرع نهی شده و یا دلیلی خواه به صورت عموم یا خصوص بر جواز و صحت آن وجود نداشته باشد.

برخی در تفسیر بدعت و سنّت و معیار حق و باطل مسلمانان صدر اسلام را معیار قرار داده‏اند و هر كاری را كه آنان انجام نداده‏اند بدعت شمرده‏اند. به عنوان مثال ابن یتیمیه جشن گرفتن در روز میلاد پیامبر (ص) را بدعت می‏داند، به این دلیل كه سلف صالح با وجود مصّضی و فقدان مانع، چنین كاری نكرده‏اند. (ابن یتیمیّه، قتضاء الطراط المستقیم، ص 276)

 همچنین ابن یتیمیّه در مورد بوسیدن مصحف می‏گوید: «لا نعلم فیه شیئاً مأثوراً عن السلف.»، (الفتاوی الكبری، ج 1، ص 176)

 در مورد این نظریّه باید گفت: عدم استناد آن به یك دلیل معتبر برای بطلان آن كافی است. از این رو محققان اهل‏سنّت این نظریّه را مردود دانسته‏اند.

از جمله تفتازاتی می‏نویسد: برخی از افراد نادان هر كاری یا عملی را كه در عصر صحابه نبوده بدعت مذموم و ناپسند می‏دانند، گر چه بر قبح آن اقامه نشده باشد. دلیل آنان تمسّك به فرمایش پیامبر اكرم (ص) است كه فرمود: «از كارهای جدید پرهیز نمائید.» در صورتیكه منظور از روایت، نظریّه آنان نیست، بلكه مراد آن است كه آنچه از دین نیست، در دین داخل بنمائیم. خداوند ما را از پیروی هوای نفس نگه دارد. (3)

[1]. - مقائیس اللغه می‏نویسد: اباء و الدال و العین أصلان: احدهما ابتدا الشیی‏ء و صنعة لاعن مثال و الاخر الانقطاع و الكلام... - جوهری در صحاح می‏گوید: ابدعت الشیی‏ء: «اخترعته لاعن المثال»

 [2]. - عن علی (ع) فی خطبة: قال و انما الناس رجلان متّبع شرعة و مبتدعة لیس معه من اللَّه برهان لسنة ولا ضیاء حجة. وسائل شیعه ج 18، ص 97، روایت 31.

 [3]. - شرح المقاصد، ج 5، ص 232.

معنای لغوی بدعت چیست؟

بدعت در لغت عرب، به معنى كار بى سابقه است كه نمونه قبلى نداشته باشد. قرآن، خدا را چنین توصیف مى‏كند: «بدیع السَّماوات والأرض»(1)

[آفرینند آسمان و زمین است.] كه آنها را بدون الگو و نمونه پیشین، آفریده است، و به عبارت دیگر، هر چیز جدید و بى سابقه را «بدیع» و كار نو ظهور را «بدعت» توصیف مى‏كنند. راغب در مفردات مى‏گوید:

«ابداع، پدید آوردن چیزى است كه نمونه و سابقه‏اى نداشته باشد و چاهى را كه تازه حفر كرده باشند، بدیع مى‏گویند.»

قرآن پیامبر را چنین توصیف مى‏كند:

«قل ما كنت بدعاً من الرُّسل»(2)

[بگو من در میان پیامبران پدیدة نو ظهورى نستم، بلكه پیش از من نیز پیامبرانى آمده‏اند].

بدعت به معنى لغوى، یعنى كارهاى نو ظهور، نمى‏تواند بدون قید وشرط حرام باشد، زیرا جهان زندگى پیوسته در دست تغییر و دگرگونى است و همان طور كه طبیعت به طور مستمر در حركت و تغییر و نو آورى است، زندگى انسان نیز از نظر پوشاك و خوراك و مسكن و صنایع، پیوسته در حال دگرگونى و نو شدن است و هیچ عاملى نمى‏تواند حركت عظیم زندگى انسان را متوقف سازد، بلكه او باید طبق سنت الهى گام به پیش نهد و زندگى را هر روز رنگین تر ساخته و چهرة زندگى را هر روز تازه تر سازد.

استاد محقق جعفر سبحانى، فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامى ج 3

به نقل از سایت تبیان

پى‏نوشت‏

 (1) انعام/ 101

 (2) احقاف/ 9

از نظر فقهاء بدعت به چه معنا است؟

بدعت از نظر فقها عبارت است از دین سازى و افزودن چیزى به مذهب كه به آن فرمان نداده است و به تعبیر فقهاء (إدْخالُ ما لَیْسَ مِنَ الدِّینِ فىِ الدّینِ) وارد كردن چیزى در دین كه در آن نیست.

از این تعریف روشن مى‏شود كه هر نو ظهورى بدعت نیست، بلكه آن گونه اعمال و عقایدى كه به دست انسانها ساخته شده و به دین نسبت داده مى‏شود، بدعت است و به دیگر سخن بدعت در صورتى انجام مى‏گیرد كه انسان كارى را انجام دهد و آن را به حساب دین بگذارد و به دروغ بگوید كه قرآن یا سنت چنین دستورى داده است، ولى هرگاه عملى را انجام دهد كه از نظر قوانین اسلام با لذات حلال باشد، ولى هرگز آن را جزء دین نداند و به حساب آن نگذارد، طبعاً چنین چیزى بدعت لغوى خواهد بود، اما از نظر شرع بدعت به شمار نمى‏رود، بدعت نوعى بازى با شریعت و دین است، ولى هر گاه عمل انسان رنگ دینى به خود نگیرد، حلال و حرام بودن آن در گروه این است كه قوانین اسلام آن را تحریم نموده باشد یا نه؟

چنانكه مى‏فرماید:

«ءآلله أذن لكم أم على الله تفترون»(1)

[آیا خدا اجازة چنین كارى را داده است یا بر او افترا مى‏بندید؟]

و باز مى‏فرماید:

«ومن أظلم ممَّن افترى على الله كذباًأ»(2)

[كیست ستمكارتر از آنكه بر خدا دروغ ببندد؟ أ]

از این بیان روشن مى‏شود كه اگر پیامبر گرامى‏فرمود: «وشرّ الامور محدثاتها وكلّ محدثة بدعة و كلّ بدعة ظلالة و كلّ ظلالة فى النار» [بدترین كارها، آنها است كه ساختگى باشد و هر چیز ساختگى بدعت است و هر بدعتى مایه گمراهى و سرانجام گمراهى آتش است.] مقصود ساختگیهائى است كه به دین نسبت داده شود و به عنوان اینكه جزء دین و شریعت است و خدا و رسول فرمان داده است انجام گیرد. از این جهت، وقتى ابن حجر عسقلانى به تفسیر حدیث یاد شده میرسد، مى‏گوید:

«مقصود آن كار تازه‏اى است كه به دین نسبت داده مى‏شود، با آنكه در دین مدركى براى آن نیست»(3)

روى این اصل، یك حقیقت روشن مى‏شود و آن اینكه تمام دگرگونیهایى كه در زندگى بشر از جهات گوناگون پدید مى‏آید، هرگاه رنگ دینى به خود نگیرد، بدعت نخواهد بود، و حلال و حرام بودن آنها در گرو این است كه با دیگر اصول اسلام مخالف نباشد.

استاد محقق جعفر سبحانى، فرهنگ عقائد و مذاهب اسلامى ج 3

به نقل از سایت تبیان

پى‏نوشت‏

 (1) یونس/ 59

 (2) انعام/ 21

 (3)) ابن حجر: فتح البارى 31/ 253)

البته خود عمر به این مسئله اعتراف کرده است و خود این را بدعت نامید و گفت چه بدعت خوب و نیکویی!

صحیح بخاری ج 3 ص 44 باب فضل من قام رمضان من کتاب الصوم