اسفرزه

نام های دیگر: اسپرزه، اسبرزه، اسفیدش، اسفیوس، اسپغل، اسپغول، سفیدخوش، شکم پاره، قارنی یارخ، قارنی یاروق، بذر قطور، بذر قطونا، حشیشه، البراغیث، تبکو، برغوشی

فارسی : اسپرزه، اسفرزه     عربی: بذر قطونا، حشیشه، البراغیث، اسپغول     فرانسه: Psylle     انگلیسی: Psylliom     نام لاتین: Plantago pslliom، Plantago ovata

مشخصات

دانه گیاهی است از خانواده بارهنگ Plantaginaceae، که گونه های مختلفی دارد. گیاه آن یکساله علفی و کوتاه است و بلندی آن به 40 – 10 سانتی متر می رسد. این گیاه در نواحی گسترده‌ای در شمال ایران در دشت گرگان گیلان بین منجبیل و پاچنار در راه بین قزوین و رشت، در رودبار و بین چالوس و رشت و در لرستان، کردستان، بختیاری، اصفهان، ایلام، پشت کوه، مهران، شوش، در فارس: تخت جمشید و لار، در کرمان: نزدیک بم در مسجدسلیمان و بوشهر نیز دیده می شود. در هند در پنجاب و پیشاور می‌روید.

ترکیب شیمیایی

دانه های اسفرزه دارای 10 درصد موسیلاژ است که در اثر هیدرولیز تولید دگزیلوزان، آرابینوز، د – گالاکتوز، د – گالاکتورونیک اسید می نماید. همچنین دارای روغن ثابت، پروتئین و املاح معدنی می باشد. دانه های اسپرزه را در آب قرار دهند پوسته خارجی اپیدرم متورم می شود و تولید یک لایه موسیلاژی در اطراف هسته می نماید و از این رو آن را در درمان اسهال خونی (کمی بو داده استفاده می‌کنند) به کار می برند.

در آمریکا از آن داروهای ملینی چون Metamucil تهیه میگردد که ملین خوبی است دانه بسیار سختی است که تقریبا در غالب مناطق دنیا می روید و در ردیف مفیدترین، موثرترین و بی ضررترین و در عین حال ملایم ترین ملینهای گیاهی است که از قرنها پیش برای لینت مزاج تجویز شده است ولی تحقیقات جدید نشان می دهد که دانه های اسپرزه برای کاهش کلسترول و قند خون نیز موثر است.

شفابخشی با اسفرزه

در حدود 30 درصد پوشش دانه اسپرزه را یک ماده جاذب آب تشکیل می‌دهد که موسیلاژ نامیده می شود و پس از خیس شدن و جذب آب، لعاب می‌دهد و هر دانه 10 برابر حجم خودش متورم می‌شود و به شکل لعابی ژلاتینی درمی‌آید و این لعاب است که منشاء شفابخشی آن در موارد اسهال و یبوست می‌باشد. پژوهشهای دانشمندان نشان می‌دهد که یک قاشق مرباخوری تخم اسفرزه که 3 بار در روز خورده شود و هر بار اقلا دو لیوان آب ولرم با آن نوشیده شود، اثر محسوسی در تخلیه و رفع یبوست دارد.

طبق گزارشی اسفرزه در مورد کاهش درد و رفع خارش بیماریهای کولون و رکتوم و قطع خونریزی بواسیر نیز مفید است. و همچنین در کاهش کلسترول.

در مجله اتحادیه پزشکان آمریکا نقل شده که در مدت 12 هفته 5 درصد کلسترول را کاهش می دهد.

نکات احتیاط آمیز در مصرف اسفرزه

به عنوان ملین و کاهنده کلسترول و احتمالا پیشگیری سرطان، اسفرزه فی نفسه نقشی ندارد بلکه خاصیت ورم کردن و تولید لعاب زیاد آن است که این آثار را ایجاد می کند. پس اگر اسفرزه خورده شود و به قدر کافی آب زیاد خورده نشود، روده ها ورم کرده و چون آب مدفوع کاملا جذب می شود برعکس، انتظار خروج مدفوع متعسر می شود. پس فراموش نشود که با اسفرزه باید آب زیاد خورده شود.

بااینکه یبوست ناراحتی عمومی زنان باردار است ولی معهذا زنان باردار باید از خوردن اسفرزه نظیر سایر ملین ها پرهیز کنند و برای رفع یبوست از سایر خوراکی های غنی از فایبر و الیاف گیاهی مانند سبزیها، دانه‌های غلات، نان سبوس دار و ... استفاده کنند. و همچنین برای کودکان زیر 2 سال نباید داده شود.

از دیدگاه حکمای طب سنتی ایران

طبیعت آن سرد و تر است، نوع سفید رنگ آن مرغوبتر و در آب ته نشین شود. دانه های لعاب زا و خوردن لعاب آن موجب تسکین حرارت و تشنگی می باشد و برای تبهای گرم، غلیان خون و ناراحتی و خشونت سینه و حلق و زبان و سردرد و زخم روده و رفع یبوست روده ها که منشاء آن علل صفراوی یا عوارض حاصله از خوردن داروهای گرم است بسیار مفید می باشد. در تمام موارد فوق لعاب آن به تنهایی و با مخلوط با روغن بادام شیرین خورده می شود. در استعمال خارجی ضماد لعاب اسفرزه مخلوط با سرکه و روغن گلسرخ برای تسکین درد مفاصل گرم، نقرس و نرم کردن ورمهای بخصوص ورمهای پشت گوش نافع است و ضماد کوبیده آن با گلاب برای تسکین سردرد و یا روغن بنفشه برای تسکین سردردهای گرم و رفع خشکی دماغ و اعصاب نافع است و همچنین برای رشد و نرم کردن مو و جلوگیری از دو تا شدن تارهای مو بسیار مفید است در مورد مو باید مالیدن ضماد چند روز پی در پی تکرار شود.

اگر 12 – 10 گرم تخم اسفرزه در آب گرم خیسانده شود که لعاب آن زود خارج شود و با شکر و با سکنجبین خورده شود برای لینت مراج بسیار مفید است و نوعی ملین است. دم کرده آن برای تسکین درد سینه نافع است.

خواص درمانی دیگر اسفرزه

1. آن را در آب بریزید و بگذارید بماند و دائم به جای آب خوردن از آب آن میل کنید، اگر دائم جرعه جرعه نوشیده شود گرفتگی صدا که از گرمی و حرارت باشد را برطرف می سازد، در موارد کاهش درد و رفع خارش و قطع خونریزی بواسیر نافع است.
2. آن را با عناب در آب بچسبانید و آب آن را صبح ناشتا بخورید و با آب آن بدن را هم بشویید خارش قسمتهای زنانه یا واژینال را برطرف می سازد.
3. آب دم کرده آن را بنوشید، مدر است و برای سوزاک مفید می باشد.
4. 20 گرم در یک لیوان آب جوشانده و 4 روز تکرار شود دافع سنگ کیسه صفرا است.
5. اگر اسفرزه را با تخم شربتی و خاکشیر (هر کدام 100 گرم) ترکیب کرده و هر روز یک قاشق سوپخوری آن را در 2 لیوان آب حل کرده و مصرف کنیم برای رفع خارش تن و تصفیه خون و باز شدن اشتها مفید است.
6. هر روز صبح، ظهر و شب هر بار یک قاشق شربت خوری از آن را در یک فنجان آبجوش بریزید بعد با نبات شیرین نموده بخورید، اسهال خونی را درمان میکند، از خونریزی زیاد و قاعدگی جلوگیری می نماید.
7. آن را بو دهید و هر روز بخورید. اسهالهای طولانی و مزمن را درمان میکند.
8. لعاب آن را دائم در گلو قرقره کنید و هم جرعه جرعه بخورید، گلودرد را درمان می کند و اگر آب آن را در دهان نگه دارید برفک و سوختگی و طاول و زخمهای دهان رادرمان می کند.
9. آن را بکوبید، بعد با سرکه خمیر نموده و هر روز صبح و شب روی محل ضماد بگذارید سالک را درمان می کند.
10. آن را با شیر مادر دختردار خمیر نموده و ضماد اندازید. خنازیر (غده‌های سخت که در گردن و زیرگلو پیدا می شود) را درمان می‌کند.
11. گل ختمی کوبیده را با لعاب آن مخلوط کنید و بر پیشانی بمالید. سردردی که از آفتاب باشد را تسکین می‌دهد.

تذکر مهم: توجه شود که در استعمال داخلی هیچگونه نباید تخم اسفرزه کوبیده شود، زیرا اگر کوبیده شود و خورده شود خطرناک است و خوردن در حدود 40 گرم تخم اسفرزه کوبیده شده موجب سرد شدن بدن و تخدیر و تنگی نفس و آشفتگی و سرانجام منجر به غش و توقف نبض و پس از مدتی احتمالامنجر به مرگ می شود. لذا در این حالت از داروهای قی آور گرم نظیر آب عسل و نمک و یا سایر داروها استفاده می شود.

به مثل بزر قطونا دل درویشان است تا درست است صفا ورشکنی سم گردد

و در نهایت خلاصه‌ای از خواص اسپرزه به قرار زیر است:

1- نرم کننده شکم
2- ضد زخم روده و معده
3- ضد حرارت و عطش
4- ضد اسهال ساده و خونی
5- ضد خونریزی سینه
6- نشاط آور
7- ضد تب و لرز

plant.metaarchivegroup.com

اسفرزه
 
 Plantago Psyllium (L.)

Sand Plantain (En.)

Psyllium (Fr.)
 
 
گیاه اسفرزه در اكثر نقاط افغانستان پیدا میشود، خصوصاً اسفرزه، ولایت ننگرهار زیادتر و عالیتر است.
دانه های اسفرزه برنگهای سیاه، سرخ و سفید میباشد، كه ازان جمله سفید آن بهتر است، مانند سائر نباتات طبی میتوان از اسفرزه نیز استفاده شایانی نمود. راجع به خواص اسفرزه در كتب یونانی و گیاه های داروئی مانند كودكس وغیره مطالب دلچسپی نوشته اند، كه مختصری از آن را در ذیل بیان می كنیم:
در پوست و دانه اسفرزه لعاب فراوان موجود است كه بعد از ته نشین شدن ظاهر میشود. این لعاب نرم كننده و ملین است، از ریشه تا برگ، دانه و گیاه آن در طب برای علاج و مقابله بابسی امراض استفاده مینمایند.
لعاب اسفرزه مسكن تشنگی و رفع حرارت بوده برای پائین آوردن تب های شدید توصیه میشود.
چنانچه روایت میكنند كه حضرت مسیح(ع) بن مریم به عارضه چشم مبتلا شد، از بی بی مریم مادرش خواهش نمود تا به چشمان او چند قطره لعاب اسفرزه بریزد.
وقت چكاندن لعاب اسفرزه حضرت عیسی(ع) چشمان خود را به بست، بی بی بی مریم فرمود: از یكطرف هدایت چكاندن دوا را میدهی، و از جانب دیگر چشمان خود را می بندی حضرت مسیح(ع) فرمود: راست میگوئید مادر، طبابت من نتیجه علم است كه یقین دارم مفید ثابت میشود، ولی ترسم غریزه بشری من است.

در صنعت از لعاب اسفرزه، برای هار دادن پارچه ها استفاده میكنند.
برای موهای نامرتب كه شق میشود، لعاب اسفرزه را بروی موی مالیده و شانه میكنند، باین صورت از بی ترتیبی آن جلوگیری میشود.
لعاب اسفرزه ضد صفرا و خشونت سینه، حلق و زبان بوده در رفع اخلاط سوختهء سینه و از بین بردن اندیشه های غمناك بكار برده میشود.
از دانه های اسفرزه برای قبضیت دائمی استفاده میشود، باینصورت كه دانه های اسفرزه بعد از جذب آب بطور میكانیكی، شكم را نرم كرده و عمل را آسان میسازد.
برای دیزانتری، اسهال ساده، و بیماریهای ناشی، از التهابات گرده و مثانه، خون ریزیهای ریه یك دوای مجرب است.
برای معالجه سوزاك مزمن، اسفرزه را تر كرده، در پارچهء گذاشته و بروی دهنه مجرا میگذارند تا چرك آن خارج شده و زخم التیام می یابد.

ضماد مخلوط سركه و گلاب، جهت رفع درد مفاصل و نقرس، لعاب اسفرزه باروغن بنفشه و یا گلاب اگر مخلوط شود سر دردی را رفع میكند.

20 الی 25 گرام اسفرزه را در آب تر كرده و بعد از اینكه لعاب میكشد یك قاشق سكنجبین برآن علاوه شود، اسهال را درمان میكند همچنین 5 الی 10 گرام آن اگر بریان شده، و باتیل گلاب چرب و خورده شود برای دفع اسهال مفید است.

اسفرزه برای تداوی اسهال خونی دوای مجرب خوانده شده، بدین ترتیب كه یك قاشق شربت خوری اسفرزه را با مقدار بوره، دریك ظرف انداخته وبا آب جوش مخلوط نمائید، و روز سه مرتبه صبح، چاشت و شب برای مریض بدهید، نظر به تجارب حاصله صد فیصد نتیجه اش مثبت است.

قسمتهای مختلف گیاه اسفرزه دارای گلوكوزیدی بنام اكوبین (Aucubine) و نوع هیدرات كاربن صمغ دار بنام گزلین و هم دارای لعاب زیاد میباشد.

اسفرزه یا اسپغول: اسپیوش، اسفیدش، پنگو، بزر قطونا، و شكم پاره نیز میگویند.
 
از لابلای کتاب «طلای خود رو یا نباتات طبی افغانستان» به نوشته حیات الله یوسفی

شناسنامه  Plantaginaceae :تیره 
Plantago psyllium :نام لاتین 
Clammy plahtainy – Flea wort :نام انگلیسی 
اسفرزه - اسپرزه :نام فارسی 
حشیشه البراغیث - برزقطونا  :نام عربی 

شرح گیاه
گیاهی است علفی، یکساله به ارتفاع 10 تا 35 سانتی متر که به حالت وحشی وجود دارد برگهائی باریک دراز ، نوک تیز و مجتمع و به وضع متقابل یا 3 تایی بر روی ساقه دارد. گلهای آن که به وضع مجتمع در کناره برگهای انتهایی ساقه به صورت سنبله هائی واقع بر روی پایه بلند ظاهر می گردد، دارای براکته های باریک در قاعده گل آذین اند. میوه اش پوشینه ، شکوفا ، دو خانه و محتوی معمولاً یک دانه کوچک لغزنده و به رنگ قهوه ای در هر خانه است.  

محل مناسب رویش
گیاه خود روی آن روی چمنهای خشک ، چراگاهها، مزارع رها شده، علفزارها ، کنار راهها و جویبارها و بیابانهای بایر دیده می شود.

روش کاشت
تکثیر به وسیله دانه و در زمینهای شنی قابل نفوذ ، شخم زده و عاری از علفهای هرز صورت می گیرد. برای این کار ابتدا شیارهایی به عمق 5-4 سانتی متر و به فواصل 60 سانتی متر در زمین ایجاد می کنند. سپس دانه ها را هنگام بهار در این شیارها می کارند و نیز غلتک ملایمی بر روی آنها می زنند تا دانه ها از قشر نازک خاک پوشیده گردند. معمولاً پس از نمو دانه ها و پیدا شدن گیاهان جوان فاصله آنها را از یکدیگر به نحوی زیاد می کنند که هر پایه از دیگری لااقل 10 تا 15سانتی متر فاصله داشته باشد.

زمان برداشت
برگها در هنگام گل دهی از خرداد ماه تا مردادماه و دانه ها در مرداد ماه جمع آوری می شوند.

روش برداشت
در هنگام برداشت گیاه را از ساقه قطع می کنند. سپس آنرا جهت خشکاندن در انبار به صورت آویزان قرار می دهند بعداً با تکان دادن شاخه های خشک شده و با وارد آوردن ضربات ملایم به آنها دانه های رسیده را از آنها جدا می رساند.   

دامنه انتشار
نواحی شمالی ایران ، تهران، بین منجیل و پا چنار (راه قزوین رشت) بین چالوس و رشت ، لرستان ، کردستان ،بختیاری، رودبار در ارتفاعات 300 متری خوزستان ، ایلام ، پشت کوه، تهران، شوش ، فارس ، تخت جمشید ، لار ، کرمان نزدیک به بم. 

daneshnameh.roshd.ir

  
 گیاه «اسفرزه»كه فرمول دارویى آن با نام «پسیلیوم» در بازار ایران موجود است، از قدیمى ترین گیاهان دارویى است كه مصارف درمانى متعددى براى آن شناخته بودند. در كتب قدیم، از این گیاه با نام «اسفیوس» یاد شده است. در شیراز به آن «بتكو» مى گویند و در فارسى با نام «اسفرزه» شناخته مى شود. گیاه «اسفرزه» كه دوگونه مهم دارویى یعنى (Plahtago ovata forskal) و(plantago psylliumlL.) از خانواده «بارهنگ» است، در بخش هاى وسیعى از ایران رویش داشته و امروز به لحاظ اقتصادى و دارویى در بسیارى از نقاط جهان كشت و تولید مى شود. این گیاه در اطراف تهران، شمال و شمال شرقى كشور (منجیل، رودبار، فیروزكوه، خراسان، دشت گرگان)، غرب (همدان، مهران، كردستان، ایلام) جنوب (بندرعباس، كرمان، اطراف بوشهر، مسجدسلیمان، بم) و خصوصاً در ماسه زارهاى كنار دریا انتشار یافته است. در چین و هند شرقى از دانه هاى اسفرزه جهت بهبود اسهال خونى، فشار خون بالا، سرفه، رفع یبوست و مشكلات تنفسى استفاده مى كنند.

تركیبات شیمیایى متنوعى در این گیاه یافت مى شود كه مهم ترین آن «موسیلاژ» (لعاب) است. تمام قسمت هاى این گیاه داراى لعاب است. موسیلاژ این گیاه به علت دارا بودن ویژگى هاى با ارزش مانند پایداركنندگى، سوسپانسیون كنندگى، امولسیون كنندگى در صنعت و داروسازى كاربردهاى گسترده اى دارد. در داروسازى جهت سوسپانسیون ها و به عنوان چسب در ساخت گرانول ها و قرص هاى مكیدنى و ساخت مسهل ها به كار مى رود. صنعت نفت هم از مصرف كنندگان بزرگ موسیلاژها به شمار مى رود. چون از آنها به عنوان روان كننده خاك و آب اطراف تیغه هاى حفارى استفاده مى شود. موسیلاژها در تركیبات غذایى نیز كاربرد داشته و به عنوان تغلیظ كننده و تثبیت كننده «دسرها» به كار برده مى شوند.

همچنین در تهیه فرآورده هاى آرایشى جهت مجعد كردن موها و محلول هاى پوستى، در صنایع رنگ آمیزى پارچه، كاغذسازى، تهیه واكس و صنایع نظامى نیز استفاده شده است.براى این گیاه اثرات درمانى مختلفى ذكر شده كه برخى از آنها با تحقیقات مستمر ثابت شده است. شناخته شده ترین خاصیت این گیاه، اثر «ملین» بودن آن است. دانه هاى این گیاه پس از جذب آب به طور مكانیكى شكم را نرم كرده و زمان انتقال روده اى را افزایش مى دهند و عمل دفع را آسان مى كنند. شاید بتوان گفت جهت درمان یبوست هاى سخت و نفخ معده بهترین دارو باشد.

در تحقیقات بالینى متعددى كه انجام شده است اثر اسفرزه در كاهش میزان كلسترول كل و ترى گلیسرید و كلسترول LDL دیده شده است. مطالعه اى كه بر روى ۴۲۴ نفر انجام شده نشان داد كه استفاده از دانه این گیاه به همراه آسپیرین و تمرینات ورزشى نقشى عمده در كاهش خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ دارد. در آزمایش دیگرى نشان داده شد كه مصرف خوراكى دانه هاى این گیاه، میكروب هاى بى ضرر ساكن روده بزرگ را جهت افزایش «بوتیرات» سازگار مى كند كه بوتیرات اثر ضد سرطانى دارد.دانه اسفرزه در بهبود «برونشیت مزمن»، تنگى نفس و سرماخوردگى مفید گزارش شده است. این گیاه در برطرف شدن خارش پوستى و ورم هاى پوستى كاربرد داشته و به عنوان ضمادى براى بهبود تب خال، زخم و دمل استفاده مى شود.

استفاده از برگ هاى خرد شده اسفرزه در بهبود مسمومیت در ۱۰ فرد گزارش شده است. در گزیدگى و نقرس به صورت سنتى استفاده مى شود. عصاره برگ هاى این گیاه فعالیت بهبود زخم را در خرگوش ها مشخص ساخته است. لعاب این گیاه براى پایین آوردن تب هاى شدید توصیه شده است، همچنین در افزایش شادى و نشاط و رفع غم نیز مؤثر است. در درمان كچلى نیز از این گیاه استفاده شده است. گیاه اسفرزه به جز در موارد حساسیت به آن معمولاً عوارض نگران كننده اى ندارد. در نارسایى قلبى، آپاندیسیت، انسداد روده نباید مصرف شود. واكنش هاى حساسیتى به دنبال مصرف اسفرزه مانند احتقان سینه، عطسه و اشك گزارش شده است.به دلیل این كه استفاده همزمان از این گیاه و داروهاى دیگر ممكن است در جذب داروها ایجاد اشكال كند توصیه مى شود كه دانه این گیاه با فاصله نیم تا یك ساعت بعد از دارو استفاده گردد. همراه با دانه اسفرزه باید مقدار زیادى آب (نه آب میوه و سایر مایعات) براى حفظ آب مدفوع استفاده شود.

براى جلوگیرى از كاهش حساسیت هاى ناشى از پودر دانه اسفرزه، هنگام كار با آن باید از استنشاق پودر خوددارى كرد.اگر مصرف اسفرزه منجر به ایجاد اسهال بیش از ۳ تا ۴ روز شود، مراجعه به پزشك ضرورى است.در صورت مصرف در حد متعارف هیچ عارضه جانبى در دوران شیردهى و باردارى گزارش نشده است. البته داروسازان سنتى ایران، خوردن دانه هاى كوبیده این گیاه را جایز نمى دانند چون باعث استفراغ مى شود. به تازگى محققین پژوهشكده گیاهان دارویى با همكارى مركز غدد دانشگاه علوم پزشكى تهران تحقیقى برروى اثرات پسیلیوم در كنترل دیابت و چربى بیماران دیابتى نوع دو انجام دادند كه نتایج حیرت انگیزى در برداشت نتایج نشان داد بعد از ۸ هفته مصرف پسیلیوم، قند خون را ناشتا به طور معنى دارى نسبت به گروه كنترل كاهش داشته است. همچنین مقدار كلسترول HDL خون كه عامل محافظت كننده در بیمارى هاى قلبى است بعد از ۸ هفته افزایش داشته است. مهمترین نتیجه این تحقیق كاهش «هموگلوبین گلیكوزیله» (HbA1c) (كه ملاك پیشرفت یا بهبود دیابت است)، در افرادى بوده است كه پسیلیوم مصرف كرده بودند.

البته این فرآورده هنوز وارد بازار دارویى ایران نشده است و فرآورده هاى موجود همگى داراى قند مى باشند. و مصرف آنها در بیماران دیابتى جایز نیست. گیاه اسفرزه كه گیاه بومى ایران است به جهت ارزان و در دسترس بودن مى تواند جانشین خوبى در درمان بیمارى هاى مزمن و هزینه برى چون دیابت و چربى خون باشد.
 

احمدرضا همتى مقدم