مقاله ای از دكتر رحیم فرهمند

آموزش خواندن و نوشتن زبان کردی

 

 

        زبان کردی در گذشته های دور مانند برخی زبانهای دیگر از جمله زبان فارسی  و شاید پیش از ان ، با حروفی متفاوت از حروف کنونی نوشته می شد ولی امروزه  در نتیجه گذشت زمان و  اخیرا  تقسیمات جغرافیایی- سیاسی که  متعاقب  سیاست های استعماری حین و بعد از جنگ های    جهانی اول و دوم اتفاق افتاد   و نیز در نتیجه تغییر سیاست های فرهنگی که دولت ترکیه  در جهت نزدیکی به اتحادیه اروپا و به طور کلی جهان غرب اتخاذ کرد  با دو نوع حروف عربی و لاتین نوشته می شود . یعنی آن بخش که هنوزجزء  کشور ایران مانده است  و نیز ان بخش هایی که به کشور های عربی ازجمله عراق و سوریه  واگذار شده اند از حروف عربی- کردی  استفاده می کنند ولی بخش عظیم تری از جمعیت کردها که جزو قلمرو جغرافیایی کشو ترکیه  قرار گرفته اند  از حروف لاتین  در کتابت خود استفاده می کنند .

 

       برای ما کرد هایی که جزو محدوده جغرافیایی ایران هستیم  خواندن ونوشتن زبان کردی با استفاده از حروف عربی – کردی  مطرح است که بطور مختصر به ان می پردازیم .

 

  اکثر آنهایی که با خواندن و نوشتن زبان کردی آشنایی کافی ندارند از دو  مشکل رنج می برند .

۱-آشنا نبودن به نحوه نگارش زبان کردی . که این مشکل بخشا از عدم اجرای ماده    ١٥ قانون اساسی جمهوری اسلامی که آموزش خواندن و نوشتن زبان کردی را در مدارس مقرر داشته است ناشی می شود .

 

۲-آشنا نبودن با مفاهیم کردی . این مشکل هم به مورد اول و رایج نبودن و عدم  استفاده از زبان کردی  مربوط می شود که به تدریج باعث از یاد رفتن بسیاری از لغات اصیل این زبان زیبا  و محو آن از گنجینه زبانهای ایرانی  می گردد  .

 

علت نامگذاری این الفبا به کردی –عربی  این است که زبان شناسان و محققین کرد  شیوه نوشتاری متفاوتی برای زبان کردی به کار برده اند که در عین استفاده از الفبای عربی   با عربی و فارسی متفاوت است .

  امروزه میلیونها  نفر از مردم مناطق کرد نشین در  ایران ، ترکیه ، عراق ، سوریه  و نیز جمهوری های شوروی سابق مانند  کازاخستان  ، گرجستان ، ارمنستان ، آذربایجان ،  کراسنادار  و حتی لبنان   نه تنها زبان خود را حفظ  و به آن تکلم میکنند ، بلکه  با استفاده از الفبای  رایج در این کشورها  به خواندن و نوشتن  و ارتباط مشغول اند .  کرد های ایرانی تبار ساکن ایران هم  از این قاعده مستثنی نیستند .  

                               *****

 

 

هدف از این مقدمه در واقع آموزش کردی به صورت آکادمیک نیست ، بلکه آشنا نمودن دوستداران کردی با نحوه کتابت  و خواندن ساده زبان کردی است که بتوانند با مشاهده  متون کردی آن را بخوانند و در صورت تمایل با آن  بنویسند   .

 

 

در فارسی کلمه کتاب از چهار حرف ( ک ت ا ب) تشکیل  شده که از طریق وصل آنها به همدیگر مطابق با قواعدی که آموخته ایم  کلمه کتاب نوشته  وبه راحتی خوانده می شود . یا در انگلیسی        book  از چهار حرف تشکیل شده که میتوان آنها را جداجدا و یا بهم متصل مطابق قواعدی که  تدریس شده نوشت و خواند . این قاعده صرف نظر  از اینکه نوشتن  جملات از راست به چپ مانند فارسی و کردی ، از چپ به راست مانند لاتین  و یا از بالا به پایین مانند  چینی و  ژاپنی باشد در مورد همه زبانها صدق می کند.

 

در برخی زبانها گاهی بیان یک صوت با یک حرف مقدور نیست و باید مثلا از دو حرف استفاده کرد مانند     th یا   gh    و یا zh .

در برخی زبانها مانند عربی حروف دارای علایمی هستند که جهت آنها را مشخص می کند . این علایم عبارتند از  کسره ،  ضمه  ، فتحه ،    شّده ،  وسکون   .برخی زبانها نیز برای بیان تفاوت  تلفظ حروف از علایم خاصی استفاده می کنند  مانند این حروف در زبان لاتین : À  Ê  Ë  Ô  Û  Ì  Ç که هم اکنون در ترکیه برای کتابت  از این حروف و علایم استفاده می کنند .

 زبان کردی از خصوصیاتی برخوردار است که با  برخی از زبانها متفاوت است  . از قبیل :

 

- توانایی تلفظ و بیان بسیاری از اصواتی که در زبانهای دیگر وجود دارند مانند   ح  ق ط  در عربی وV  در انگلیسی  .

بگذریم از اینکه برخی از گویش های  کردی صوت هایی دارند  که بعضا  فقط در زبانهایی چون چینی  یافت می شود . همین  ویژگی باعث شده است که تعداد حروف زبان کردی  علیرغم حذف حروفی چون   ص ض ط ظ ث ذ  بیش از زبان فارسی و عربی باشد .

                                           

- در زبان انگلیسی ،  به عنوان مثال ، تلفظ برخی حروف در عین یکسان بودن ظاهری متفاوت است .مثلا  L  در      wall    ( به معنای دیوار )  ضخیم تر است از  L    در     Level(به معنای  مرتبه و سطح ) که به آنها به ترتیب   dark  L  و  Light  L   می گویند . این قاعده در مثلا زبان روسی نیز هست و برای اینکه  حرف  ل  نرم  تلفظ شود  به ان علامت نرم کننده ъ  اضافه می کنند . عین این قاعده  در کردی نیزجاری است  . به عنوان مثال  ل  در  لیو( به معنای لب )  نرم و نازک ادا  می شود   حال آنکه   ڵ در شوڵ    ( به معنای ترکه چوب ) زمخت است .   یا  ر  در  که ر ( به معنای   خر ، الاغ)  نرم   و در که ڕ ( به معنای ناشنوا )زمخت  است . علامت تشخیص این دو  در زبان کردی ( ˇ ) است که در بالا و یا پائین   آن حرف قرار داده  آنرا زمخت  و یا   dark  می کند  . این علایم از زبان لاتین گرفته شده اند .

 

یکی از مشکلاتی که زبان کردی با آن مواجه است  نبود امکان استفاده  کاربردی و آموزشی  و حتی ممنوعیت استفادا از این زبان  در برخی از کشور هاست . این مسئله باعث شده که زبان کردی نتواند علیرغم بسیاری توانایی ها  درپروسه استفاده و کاربرد سیقل یابد  و به یک فرمول نهایی و یکسان  قواعد و دستور دست پیدا کند .  برای شاهد می توان به  موارد زیر اشاره کرد :

 

"فرهنگ خال " ( شیخ محمد خال )تعداد حروف الفبای کردی را  ٢٧ حرف عنوان کرده است .

ذبیحی در قاموس زبان کردی این حروف را ٣٦ برشمرده است  .

عبدالرحمن شرفکندی (هژار ) درفرهنگ کردی - فارسی (هه نبانه بورینه ) تعداد این حروف را  ٣١ عنوان کرده است .

محمد صدیق بوره که یی (صفی زاده ) تعداد این حروف را ٣٦ رقم زده است .

علی نانوا زاده  هم در  فه رهه نگی هه رمان  (کوردی به کوردی )  تعداد حروف الفبای کردی را  ٣٧ قید کرده است و الخ .

به عقیده  علی نانوازاده  نویسنده فرهنگ  هه رمان  از ابتدای پیدایش خط فنیقی  که به پدر  بسیاری از  الفباهای  دنیا  از جمله الفبای کردی  معروف است ، زبانهای منطقه خاورمیانه غیر از زبان کردی  نتوانسته اند مشکل حروف دارای حرکت را حل کنند و برای کتابت از علایمی چون فتحه- کسره- ضمه و سکون بهره می جویند  حال آنکه زبان شناسان کرد توانسته اند با استفاده از حروف حرکت دار  براین مسئله فایق آیند .

 

حروف کردی

 

 

اکثر حروف کردی مانند حروف فارسی و عربی  نوشته ، خوانده و تلفظ می شوند .  تفاوت نوشتن و خواندن تنها در چند مورد است که به نظر اینجانب بهتر است ابتدا این تفاوت ها را مشخص کنیم و توجه را معطوف آنها نماییم . بقیه موارد خود بخود حل می شوند .

 

حرف کردی |مترادف فارسی یا عربی |      مثال کردی        |  لاتین

 

 

 

١-  ﮦ  =         فتحه -   زبر                    سه ر – سه وز – وه ره          e

 

 

                                             سر   -   سبز   -  بیا

 

 

 

در زبان کردی برای بیان حرکت فتحه   از   حرف  ه  استفاده می شود  مثلا کرد  در فارسی  ( انجام داد) در کردی  به صورت  که رد نوشته می شود و یا سرد  به معنی غیر گرم به صورت سه رد   نشان داده می شود .

 

 

٢- ێ     =  کسره – زیر          مێرد –  شێر    - ڕێوی           ê

 

 

                                        مرد و شوهر      - روباه

 

 

ێ  یای مجهول فارسی است  که در عربی با کسره  نشان داده می شود . برای بیان کسره عربی و یا یای مجهول فارسی  در  زبان کردی  از ی با علامتˇ  که در بالای آن قرار داده  می شود استفاده می گردد    ێ.

 

مانند  کتاب (در فارسی ) که در کردی به صورت کێتاب نوشته ، و خوانده می شود .

حرف کردی |مترادف فارسی یا عربی     |        مثال کردی |            لاتین

 

  ٣ – و              ضمه – پیش                       کورد -  خوشک –ئومید          o

                                        

ضمه عربی و یا پیش فارسی در کردی به صورت  و نشان داده می شود . مانند  کُرد   ( نام ملت کرد ) که به صورت کورد نوشته  می شود

 

۴-  همچنانکه گفته شد در کردی دو نوع ر  داریم . ڕّ  زمخت که در کلمه مکرّر عربی خود را نشان می دهد و با ر  در   کلمه  برابر به معنی  ( مساوی ) متفاوت است . وجه تمایز این  ر    علامت ˇ است که در بالای آن قرار می گیرد .  حال آنکه  ر   نرم  مانند  ر  فارسی نوشته می شود .

 

۵- حرف ل در کردی دو نوع است . لام زمخت  و لام نرم که در ابتدای این متن به آن اشاره شد و گفته شد که در انگلیسی  dark  L   و  Light    خوانده می شوند .   بر روی لام  ( ‎ڵ ) زمخت  علامت ˇ قرار داده می شود  در حالیکه لام نرم مانند  ( ل ) در  فارسی نگاشته می شود .

 

۶ –بعد  از توضیح  این پنج تفاوت ساده  ، باید به این نکته اشاره کنیم که در رسم الخط کردی اساسا حروف   ث  ص ذ  ض  ط  ظ    وجود ندارند و کودکان و نو آموزان زبان کردی با این مشکل مواجه نیستند که  ذ  ذغال چه فرقی با  ز  زنجیر دارد . و یا  ص  صابون  چرا با  س سماور فرق می کند؟بنا بر این شاید  بتوان گفت که خواندن و نوشتن زبان کردی به مراتب از خواندن و نوشتن زبان فارسی ساده تر است .

7 - در زبان کردی  کلمات آنگونه که نوشته می شوند همانگونه هم خوانده می شوند و بر عکس .   بنابر این محال است کلمه ای را با اشتباه  چند نوع خواند  که  اگر علائم عربی نباشد باعث سردرگمی کودکان و نو آموزان زبان فارسی  می شود .

 

۸- در زبان کردی  سه نوع  واو داریم .

 

 

الف -  و  در کلماتی مانند  یوسف و  کودک  همانند و فارسی است .

 

 نمونه کردی برای این  حرف :

 

 

 کو ڕ     به معنای   پسر

 

 

 

 کورد     به معنای مردم کرد   

 

 

ب -   و   در  کلماتی  مانند دور به معنی  ( دارای فاصله زیاد )  که بعضا به صورت تکرار حرف  واو  نشان داده می شود  .

 

دوور (کردی )  =  دور (فارسی )

 

 

ج -   و که مشابه تلفظ  O در انگلیسی است و روی آن علامت ˇ  گذاشته می شود  همان ضمه عربی است . مثلا برای کلمه  دؤ به معنای دوغ و یا  بۆچه  به معنای چرا ؟  از این حرف استفاده می شود.

یعنی اگر بخواهیم کلمات دُرد ( گوهر )   بُرد (گذشته  فعل بردن ) در فارسی  را عینا  به کردی بنویسیم به صورت زیر نوشته می شوند :

 

  دُرد   =     دۆرد

 

                 بُرد  =      بۆرد

 

--  واو   فارسی   در کلماتی   مانند  کبوتر   و کلمه ورود ( یعنی داخل شدن ) یکسان به صورت  و   نوشته می شود .  حال آنکه دومی  مشابه  (   V ) در  لاتین است . برای تلفظ چنین صوتی درفارسی معمولا لبهای گوینده گرد شده و حالتی شبیه تلفظ  ف  به خود می گیرد . این حرف در کردی با علامت  ڤ نشان داده  می شود  که به جای یک نقطه در بالای آن  سه نقطه وجود دارد .

مانند کلماتی چون مرۆڤ ( mrov) (به معنای انسان  و یا گۆڤار ) govar  ( به معنای مجله .

١٠- علامت شده  یا تشدید در عربی و فارسی تکرارآن حرف  است در کردی .  مانند کلمه موزه  که در کردی  مووزه  نوشته می شود .

 

١١ – دست آخر اینکه  در کردی همزه ( ء ) یک حرف است و صوت مشخصی را نمایندگی می کند . که معادل آن در  لاتین а  است .مثال :

 

 

 اگر بخواهیم  کلمه فارسی ادبیات را در کردی عینا تلفظ و بنویسیم  ،چنین خواهد شد :

             ادبیات  =  ئه‌ده‌بییات

 

 

یکی از نکات قابل اشاره این است که نوشتن کردی با رسم الخط لاتین تفاوت هائی با رسم الخط کردی - عربی دارد . به عنوان مثال در رسم الخط لاتین کسره کوتاهی که عرب آن را کسره مختلسه یعنی کسره دزدکی می خواند به صورت  "  i  " نشان داده می شود . حال آنکه این کسره در رسم الخط کردی - عربی وجود ندارد .

            

12 -   دیگر اینکه   حرف الف در زبان کردی تنها در وسط و آخر کلمات می آید .

 به جای  آ       ( الف کلاه دار  یا آی با کلاه )  در کردی از همزه به اضافه الف  استفاده می شود . مانند    ئا   در  ئاره‌زو   = (آرزو )

 

 

                   ئاویته    = (آمیخته )

 

                  ئاشنا    = ( آ شنا ) .

 

 یعنی اگر بخواهیم همین کلمه  (آشنا )  و آرزو  را به زبان کردی عینا بنویسیم چنین خواهند شد : ئاشنا   و   ئاره‌زو .  یک مثال شعری از  هیمن  شاعر کرد :

 

   ئاره زوومه  هه رچی ئینسانه  به ئازادی بژی  

                    ( آرزویم این است که هر انسانی  آزاد زندگی کند . )