نویسنده: آمنه ابراهیمی

یكی از جنبه های مهم و پربار فرهنگی عصر قاجاریه ، تعدد منابع و اطلاعات برجای مانده از این دوره است ، یك دسته از این منابع به محور اهمیت بین المللی ایران برای قدرت هایی چون انگلیس ، روسیه و فرانسه شكل گرفته ، از جمله نوشته های سفرا، وزراء و باستان شناسان خارجی است كه مبتنی به شرح سفر و خاطرات آنها می باشد. اگرچه دراین آثار موضع گیری هایی سیاسی و غرض ورزی هایی خودخواهانه به چشم می خورد اما به مثابه گوشه ای از تصویر آن روزگار ایران بویژه تصویر اجتماعی در خور اهمیت و بحث و بررسی اند.

در این بین علاقه به نوشتن سفرنامه یا خاطره نه تنها از سوی وزرای مختار و كارداران و سفراء و ... مشاهده می شود بلكه از جانب كسی چون لیدی مری شیل همسر جستن شیل وزیر مختار انگلیس در اوایل دوره ناصری خاطراتی ارزنده به رشته تحریر درآمده است . این سفرنامه علیرغم وجوه مشابهش با سایر منابع خارجی چون قضاوت هایی نادرست در مورد اوضاع سیاسی و اجتماعی و خوی و خصلت ایرانیان ، تفاوت زاویه نگاه نویسنده را به عنوان یك زن انگلیسی به زن ایرانی ارائه می دهد.

لیدی مری شیل دختر یك بارون ایرلندی و همسر جستن شیل وزیر مختار انگلیس است . او در 29 اكتبر 1849 به همراه همسرش و چهار خدمه به ایران وارد شد. سفر این گروه 3 سال و ده ماه به طول انجامید. خانم شیل در این مدت به نوشتن خاطرات سفر خود و جریان امور و اتفاقات داخلی ایران پرداخت و اثر خود را به عنوان «جلوه هایی از زندگی و آداب و رسوم ایران » در سال 1856 م به چاپ رساند.

این اثر در ایران در ابتدا در مجله نگین و سپس به صورت پاورقی در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید و سپس به صورت كتاب منتشر شد.

مری شیل به سبب قرارداشتن در عرصه سیاسی ایران دیدگاه هایی خاص دارد كه با جست وجوی هرچه بیشتر در نوشته اش می توان به تحركات مرموزانه و زیركانه سیاست های انگلیس در زمان ناصرالدین شاه از جمله دخالت همسر او در جریان تحریكات خصمانه علیه امیركبیر و قتل او دست یافت . اثر حاضر علاوه براهمیت سیاسی ، جنبه اجتماعی روزگار قاجاریان را بویژه جایگاه زنان ایرانی را از دریچه چشم مری شیل به وضوح نشان می دهد.

خانم شیل در جای جای خاطراتش به فراخور و تناسب برخوردها و تماس هایش با زنان ایرانی گاه مادرشاه ، شاهزاده خانم ها، همسران حكام و صدراعظم ها و گاه با پرستار بچه و زنان كوچه و بازار شرحی از طرز رفتار و آداب و نوع تفكر آنان را می نگارد.

از نخستین موارد مورد توجه خانم شیل زندگی یكنواخت و بدون تنوع زنان ایرانی است كه این علیرغم فقدان نهادهای مدنی و فرهنگی و فضای آزاد و قابل تحرك جای شگفتی و تعجب به جای نمی نهد. وی در زمان رفتن به حضور مادرشاه نحوه عبور زنان مهم و طبقات بالای اجتماع را از كوچه و بازار تجربه كرده * و مادرشاه را به گونه ای توصیف می كند كه هم در عرصه سیاسی و هم در اداره امور اندرونی از همسران شاه گوی سبقت می رباید. زنان متعدد شاه و تشكیلات جداگانه آنها از دیگر نكات ذكر شده در خاطرات خانم شیل است .

سوالات مادرشاه در مورد لباس و فرزندان ملكه انگلستان و حتی وضع تئاتر در این كشور نشان دهنده روحیه كنجكاوانه مادرشاه در كسب اطلاعات دنیای خارج است . اشاره به سنت سیزده گردی و خوردن نقل و شیرینی و كاهو و تربچه ، حمام رفتن ، دیدار دوستان و اقوام ، كشیدن قلیان ، زیارت اهل قبور و مقبره امامان و امامزاده ها، آشپزی (بره كباب ، دلمه ، شیرینی ) نیز از دیگر مشاهدات نویسنده است .

مری شیل ازدواج را در ایران به دو صورت
1- واقعی (عقدی )كه تا چهار زن در آن مجاز است
2- صیغه ای ، تفكیك می كند
جایگاه پایین زن صیغه ای نسبت به زن عقدی در خانه و اشاره كوتاه به مراسم ازدواج و بله گفتن عروس دنباله تصویر زن در خانواده را در ذهن خانم شیل تشكیل می دهد.

نویسنده وضعیت مطلوب تر زنان عشایر و روستایی را در خانواده به سبب فرمانبری مردان ازآنها نسبت به زندگی زنان شهری و حاكمیت روحیه مردسالارانه در خانه می ستاید.

شیل زنان طبقات مرفه را اكثرا باسواد توصیف می كند. آنها اوقات فراغتشان را با شعر و قرآن و ادب می گذرانند. اما سلطه اعتقادات و باورهای خرافی نه تنها بر تفكر زنان طبقات پایین بلكه بر دیگر طیف ها و اقشار نمود دارد خوراندن داروی مهر و محبت و یا عشق برای جلب توجه شوهر از اینگونه موارد است .

آرزوی آوردن پسر برای زنان جوان ، بیماری های كودكان در سنین پایین و كاهش رشد جمعیت براثر مرگ و میر زود كودكان ، گرفتن دایه برای فرزندان ، بخش دیگری از خاطرات نویسنده مذكور را شامل می شود نكته قابل توجه در این بخش میل زن ایرانی به یافتن كار بویژه برای پرستاری بچه است . این مورد می تواند نشانگر تكاپوی زنان برای دستیابی به حمایت و امنیت مالی باشد البته خانم شیل در این مورد سعی كرده اهمیت انگلیسی ها را در جامعه ایران بویژه از نظر زنان ایرانی به گونه ای اغراق آمیز جلوه دهد و تمایل آنها را به كار نه از سوی اقشار كم درآمد و پایین اجتماعی بلكه از سوی دیگر طبقات كه نیاز چندانی به منفعت مادی نداشته اند، نشان دهد.

زنان در دوره قاجار با وجود حجاب ها و حایل هایی چون چادر و چاقچور در زمان مراجعه به حكیمی فرنگی و یا حضور حكیم در منزل رفتاری آزادانه و فارغ از پرده پوشی از خود بروز می دهند و بدین گونه شیل را وادار می سازند كه این جملات را در شایستگی و منزلت زن ایرانی بنگارد: «اطمینان دارم كه همین ایرانی ها دست ما فرنگی ها را از پشت می بستند زیرا جماعت زن ایرانی - باوجود استعداد زیادی كه در تحمل زندگی مشقت بار و طاقت فرسای موجود از خودنشان می دهد - تمایل فراوان خود را به استفاده از وسایل سرگرمی و مظاهر تمدن و زندگی لوكس اروپایی پنهان نمی كند و عقیده دارد كه فقط نیل به این مواهب است كه شاهراه حصول به تمدن را برایش هموار خواهد كرد.»(1) وی حتی افزایش خواست ها و نیازهای زنان ایران را درآینده پیش بینی می كند اما در ارائه راهكار برای پاسخ به این خواست ها تنها لوازم اروپایی را تامین كننده تلقی می كند.

بی گمان همین روند ظریف و محسوس نوگرایانه در بلندمدت زنان آزادیخواهی را پرورد كه به دنبال كسب حقوق فردی و اجتماعی و اهداف آرمانخواهانه و والای خود در جنبش مشروطه حضور می یابند و سردمدار تحولات فكری - فرهنگی و ناجی صدای خفیف و محزون زن ایرانی در فراخنای تاریخ می شوند.

بدین سان زن ایران دوره قاجار از پستوها و اندرونی ها از پشت چادر و روبند به دنیایی تازه بدون حجاب و برپایه مبانی و شالوده های محكم و مدلل پای می نهد و تجربه ای نه چندان موفقیت آمیز اما ارزشمند و درخور تحقیق و تفحا را به وجود می آورد.

در مجموع خاطراتی از این دست با بیان گوشه هایی از زندگی و حیات زن ایرانی می تواند در كسب تجربه و تلاشی دوباره برای زن امروز ایران به شمار آید. با نگاهی هرچند كوتاه به این نوع آثار و دریافت وجوه مشابهش با اجتماع امروز می توانیم بگوییم ما كجاییم * و چگونه در این جایگاه قرارداریم * باشد كه راه آینده با كسب این تجارب و خودباوری ها هموارتر گردد.

* لازم به توضیح است كه زنان مهم و همسران بزرگان در دوران قاجار برای رفتن به جایی با تخت روان حمل می شدند و خدم و حشم مخصوص این كار با فریادهای بلند در كوچه و بازار راه را باز می كردند و مردان با شنیدن این فریادها به سمت دیوار روی برمی گرداندند.

1- شیل ، مری ، خاطرات لیدی شیل ، ترجمه حسین ابوترابیان ، تهران نشرنو، 1368، ص 174 و ص 175
* از دیگر نكاتی كه نویسنده این سطور به منظور دریافت وجوه مشترك عادات و رفتار مردایرانی در دوره قاجار با مرد امروز لازم به ذكر می داند نامگذاری خاص همسران آنهاست كه به گفته مری شیل در آن زمان تقریبا در تمام مملكت شایع بوده و آن خواندن زن به نام پسربزرگتر مانند «مادرعلی » و یا بسنده كردن به ذكر نام «خانم » بوده است . مثال مهمتر این مری شیل در مورد صدراعظم وقت میرزاآقاخان نوری می نویسد: وی همسرش را كه دخترعمویش می باشد به نام «دخترعمویم » خطاب می كند.(2)
2- همان ، ص 93