ژیلا بنی‌یعقوب

میزان و انواع خشونت خانگی در استان‌های مختلف ایران از تنوع و تفاوتهای زیاد ومعناداری برخوردار است .

زنان در بندرعباس از اول زندگی مشترك خود تاكنون، بیشتر از زنان سایر نقاط ایران مورد خشونت قرار گرفته‌اند . اما در میان زنانی كه مورد خشونت قرار گرفته‌اند، این زنان زاهدانی هستند كه بیشترین و شدیدترین خشونت‌ها را تجربه كرده‌اند . زنان بندرعباس در طول یكسال دفعه‌های بیشرتری مورد خشونت خانگی قرار داشته‌آند و زنان یاسوج به دفعات كمتری با آن روبرو شدند ...


در یك دهه اخیر در ایران پژوهش‌ها و مطالعات زیادی در باره خشونت علیه زنان ، بویژه خشونت خانگی ، انجام شده است .بر اساس آخرین جستجوها ، در 28 مركز استان كشور حداقل هفتاد پژوهش میدانی قابل اعتنا در باره خشونت خانگی علیه زنان انجام شده است .

بیشتر این پژوهش‌ها پس از سال 1370 تاكنون انجام شده ‌ كه نشان می‌دهد پژوهشگران و دانشگاهیان ایرانی در سال‌های اخیر علاقه و توجه ویژه‌ای به بررسی و كنكاش در باره خشونت علیه زنان پیدا كرده‌اند .

دانشجویان ایرانی هم در دوره‌های كارشناسی ارشد و دكترا در دو سه سال اخیر آنچنان علاقه‌ای به اختصاص دادن پایان‌نامه‌های خود به موضوع خشونت علیه زنان ، پیدا كرده‌اند كه امسال برخی ازدانشگاهها ناگزیر به دانشجویان خود توصیه كرده‌ كه" دیگر از انتخاب این موضوع برای پایان‌نامه‌های تحصیلی خود ، خوداری كنند ، كه در حال حاضر بسیاری از دانشجویان و محققان در سراسر ایران مشغول كار روی این موضوع هستند ."

گرچه این میزان از توجه پژوهشگران ایرانی به موضوع خشونت علیه زنان را باید به فال نیك گرفت ، اما هنوز شیرینی این اتفاق نیك را خوب مزه نكرده‌ای كه یادت می‌آید: این همه پژوهش قابل اعتنا یا تبدیل به پایان‌نامه‌هایی شده‌اند كه در گوشه كتابخانه‌های دانشگاهی خاك می‌خورند و یا تبدیل به گزارش‌هایی محرمانه برای مقامات كشور. گزارش‌هایی قطور كه یا در دفتر كار این مقامات و یا در كتابخانه‌های دولتی جا خوش كرده‌اند و كمتر كسی حتی نیم نگاهی به آن انداخته‌ است .

حتما اغلب این پژوهشگران آرزو داشتند با استفاده از تجربیات و اندوخته‌های علمی خود و جمع آوری اطلاعات و بررسی دقیق موضوع ، برنامه ریزان و مدیران كشور را قادر سازند كه از اصول ، روش‌ها و چارچوب‌های صحیح علمی در برنامه‌ریزی‌های اجتماعی بهره ببرند .

آنها می‌خواستند نتایج پژوهش‌های‌شان راهگشای اقدامی مناسب برای رفع شكل‌‌‌های متنوع و متعدد خشونت علیه زنان جامعه باشد . اما حالا حتما بسیاری از آنها فهمیده‌اند كه پژوهشگران ودانشگاهیان و به طور كلی " آمزش عالی" جایگاه چندانی در نظام تصمیم گیری و تصمیم سازی كشور ندارد .

نكته دیگری كه شیرینی وجود این تعداد زیاد پژوهش را در باره خشونت علیه زنان در ایران كم می‌كند این است كه تا كنون نتایج این پژوهش‌ها به ندرت برای عموم مردم وحتی كارشناسان این عرصه منشر شده است .


یك طرح ملی در باره خشونت علیه زنان

یكی از بزرگترین و مهمترین پژوهش‌ها در باره خشونت علیه زنان در ایران ، یك طرح ملی است كه در سالهای آخر دوران ریاست جمهوری خاتمی و توسط دفتر امور اجتماعی وزارت كشور و مركز مشاركت امور زنان ریاست جمهوری ، اجرا شد . پژوهشی كه تعداد از برجسته‌ترین جامعه شناسان ایرانی از جمله محمود قاضی طباطبایی ، علیرضا محسنی تبریزی و سیدهادی مرجایی مجری آن بودند و استادان به نام دانشگاه‌های ایران همچون شكوه نوابی‌نژاد ، نسرین مصفا ، شهلا معظمی ، شهرام رفیعی فر ، مقصود فراستخواه ، احمد رجب‌زاده و ...با آن همكاری داشتندد .

همچنین صدها پژوهش‌گر و پرسشگر در قالب این طرح در 28 استان كشور به برسی پدیده خشونت خانگی علیه زنان پرداختند.

پژوهشی كه انجام فاز مطالعاتی آن ، تهیه پرسشنامه‌ها ، اجرای مرحله میدانی ، جمع‌‌آوری اطلاعات و تنظیم گزارش نهایی‌اش بیش از سه سال زمان گرفت .

گزارش نهایی این طرح كه شامل یافته‌های تكان دهنده‌ای در باره خشونت خانگی علیه زنان در شهرهای مختلف ایران بود ، بالاخره در اواسط سال1383 آماده شد .

گزارشی كه عبارت از 32 جلد بود وهر جلد بیشتر از 200 صفحه (چهار جلد تحت عنوان گزارش ملی و مفاهیم و 28 جلد تحت عنوان گزارش استانی)

این گزارشها هنوز برای عموم منتشر نشده است ،اما در كتابخانه مركز پژوهش وزارت كشور برای روزنامه نگاران ، پژوهشگران ودانشجویان قابل دسترس است.

كارفرمای این طرح دفترامور اجتماعی وزارت كشور و شریك پژوهشی آن مركز مشاركت امورزنان ریاست جمهوری بود و وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری و موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی نیز با آن همكاری داشتند.

این طرح ملی یك شورای سیاستگزاری هم داشت كه عبدالواحد موسوی لاری وزیر وقت كشور و تعدادی از معاونانش جزو آن بودند .

محمود قاضی طباطبایی مجری این طرح ملی ، برای توصیف ابعاد خشونت جانگی علیه زنان در ایران ، انواع مختلف آن را در هشت گروه تقسیم بندی كرده است : خشونت‌های زبانی ، روانی ، فیزیكی ، حقوقی ، جنسی ، اقتصادی ، فكری و آموزشی و مخاطرات .

آمارهای همین طرح ملی نشان می‌دهد كه 66 درصد زنان ایرانی ، از اول زندگی مشتركشان تاكنون ،حداقل یكبار مورد خشونت قرا گرفته‌اند . با این حال میزان و انواع خشونت خانگی در استان‌های مختلف ایران از تنوع و تفاوتهای زیاد ومعناداری برخوردار است .

زنان در بندرعباس از اول زندگی مشترك خود تاكنون، بیشتر از زنان سایر نقاط ایران مورد خشونت قرار گرفته‌اند . اما در میان زنانی كه مورد خشونت قرار گرفته‌اند، این زنان زاهدانی هستند كه بیشترین و شدیدترین خشونت‌ها را تجربه كرده‌اند . زنان بندرعباس در طول یكسال دفعه‌های بیشرتری مورد خشونت خانگی قرار داشته‌آند و زنان یاسوج به دفعات كمتری با آن روبرو شدند .

گزارش‌های این پژوهش آكنده از انواع جدول‌های آماری و آكادمیك است كه شاخص‌های خشونت خانگی را به تفكیك "از اول زندگی مشترك " و "در طول یكسال گذشته " بیان می‌كند.


خشونت‌های فیزیكی و روانی

دكتر قاضی طباطبایی و همكارانش از یك اصطلاح خاص برای توصیف گروهی از خشونت‌های خانگی علیه زنان استفاده كرده‌اند : خشونت فیزیكی نوع اول .

این خشونت‌ها شامل گاز گرفتن ، گرفتن و بستن ، زندانی كردن ، چنگ انداختن و كشیدن مو ، اخراج از خانه ، كتك كاری مفصل ، محروم كردن از غذا و ... می‌شود .

از این لحاظ زنان در خرم آباد در طول یك سال بیش از سایر زنان ایران مورد خشونت واقع می‌شوند و زنان در شهركرد دفعه های كمتری مورد خشونت نوع اول قرار می‌گیرند.

پژوهشگران طرح ملی بررسی پدیده خشونت خانگی " سیلی ، لگد و مشت زدن ، كشیدن و هل دادن ، محكم كوبیدن در ، به هم زدن سفره و میز غذا و شكستن اشیای منزل " را خشونت فیزیكی نوع دوم نام داده‌اند و وضع زنان ایران را در 28 مركز استان در این باره بررسی كرده‌اند .

در میان زنانی كه تحت خشونت نوع دوم بوده‌اند باز هم زنان بندرعباس به دفعات بیشتری آن را تجربه كرده‌اند و زنان كرمانی در طول سال كمتر مورد این خشونت قرار گرفته‌اند .

خشونت‌های روانی و كلامی نوع دیكری از خشونت‌هایی است كه در خانه علیه زنان استفاده می‌شود ، كه عبارت است از : به كاربردن كلمات ركیك و دشنام ، بهانه‌گیری‌های پی در پی ، داد و فریاد و بد اخلاقی ، بی‌احترامی ، رفتار آمرانه و تحكم آمیز و دستور دادن‌‌های پی در پی ، قهر و صحبت نكردن و ...

از این بابت زنان اصفهانی در طول یك سال بیشتر و زنان بوشهری كمتر از سایر زنان ایرانی تحت خشونت واقع شده‌اند .

خشونت‌های جنسی و ناموسی

در حالی كه زنان بندرعباسی از اول زندگی مشتركشان تا كنون ، بیش از سایر زنان ایرانی قربانی خشونت‌های جنسی و ناموسی شده‌اند ، زنان یزدی در طول یك سال بیش از سایر زنان این خشونت را تجربه می‌كنند .

خشونت‌های جنسی و ناموسی عبارتند از :مجبور كردن زن به دیدن عكس و فیلم‌های مبتذل یا اجبار به روابط زناشویی ناخواسته یا غیر متعارف ، مراعات نكردن بهداشت زناشویی و خودداری از به كار گیری از وسایل پیشگیری از بارداری ، مجبور كردن زن به سقط جنین ، اجبار زن به حاملگی ناخواسته ، متهم كردن زن به بی‌مبالاتی در مسائل ناموسی همچون داشتن ارتباط نا مشروع ، شك و بد دلی .

در میان زنانی كه درگیرخشونت جنسی و ناموسی هستند، زنان اراكی بیشتر از بقیه این نوع خشونت را تحمل می‌كنند .

مردان كرمانی و یاسوجی هم به ترتیب كمتر از سایر مردان ایران ، زنان خود را مورد خشونت‌های جنسی و ناموسی قرار می‌دهند .


تهدید به آزار و قتل

بر اساس یافته‌های" پژوهش ملی بررسی خشونت خانگی " تعدای از مردان ایرانی با استفاده از تهدید و برقراری محدودیت برای همسران خود مخاطره ایجاد می‌كنند . رفتارهایی از قبیل تهدید و شكایت به پلیس و دادگاه علیه زن و اقوامش ، تهدید به آزار و اذیت و یا تهدید به كشتن زن و فرزندان ، تهدید به طلاق و یا ازدواج مجدد ، تصاحب ، مخفی كردن و از بین بردن مدارك شخصی و مورد نیاز زن مانند شناسنامه ، دفترچه پس‌انداز ، اوراق مالكیت و ... بیگاری كشیدن از زن در انجام امور و وظایفی كه مربوط به او نیست ، مانند : تیمارداری پدر شوهر و مادر شوهر و بالاخره تحت نظر قرار دادن و ایجاد محدویت در تماس‌های تلفنی و رفت و آمدهای روزانه برای زن .

زنان بندرعباس ، زاهدان و خرم‌آباد بیش ار سایر زنان ایران توسط شوهرانشان تهدید می‌شوند و زنان سمنان ، ساری و یاسوج كمترین تهدیدها را تجربه كرده‌اند .

تعدادی از مردان ایرانی با استفاده از عوامل اقتصادی و مالی زنان را مورد خشونت قرار می‌دهند . این مردان از استقلال مالی همسران خود جلوگیری و در اموال شخصی آنها دخل و تصرف می‌كنند و با ندادن خرجی خانه و پول كافی برای زنان مضیقه های مالی ایجاد می‌كنند .

اگرچه زنان زاهدانی وبوشهری از اول زندگی مشترك‌شان تا كنون بیشترین خشونت‌های اقتصادی و مالی را تجربه كرده‌اند ، اما در میان زنانی كه قربانی این نوع خشونت هستند ، زنان اصفهانی در طول‌یك سال به دفعات بیشتری تحت این خشونت همسران قرار گرفته‌اند .البته این را هم باید اضافه كرد كه زنان سمنان و یاسوج كمتر از سوی شوهران خود تحت مضیقه‌های مالی و اقتصادی قرار می‌گیرند .

پژوهشگران طرح ملی بررسی پدیده خشونت خانگی علیه زنان ، خشونت‌های حقوقی و مرتبط با طلاق را نیز در 28 استان كشور مورد سنجش قرار داده‌اند .

این پژوهشگران خشونت‌های حقوقی را شامل امتناع مرد از طلاق بر خلاف اصرار زن به متاركه ، ازدواج مجدد شوهر و جلوگیری از نگهداری فرزندان توسط زن دانسته‌اند .

اگرچه زنان بندرعباس از اول زندگی مشترك‌شان تاكنون بیش از سایر زنان ایران مورد این نوع از خشونت قرار گرفته‌اند ، زنان زاهدان در طول یك سال بیشتر این خشونت را تجربه كرده اند و البته زنان رشت كمتر از سایر زنان ایرانی درگیر این خشونت هستند.

پژوهشگران ایرانی نوع دیگری از خشونت را نیز مورد توجه قرار داده‌اند : " خشونت‌های ممانعت از رشد اجتماعی ، فكری و آموزشی " كه عبارت است از ایجاد محدویت در ارتباط فامیلی ، دوستانه و اجتماعی ، ممانعت از تحصیل ، كاریابی و اشتغال . در این نوع از خشونت نیز همچون برخی دیگر از انواع خشونت ، زنان بندرعباس و زاهدان به ترتیب بیشترین قربانی هستند و زنان سمنان و گرگان و یاسوج كمترین .

(این مطلب در B.B.C persian نیز منتشر شده است.)