نیازجان و فرش ترکمن

مرحوم نیازمحمد نیازی، معروف به نیازجان به عنوان پدر فرش ترکمن در ایران توسط فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران شناخته شد. زحمات فراوان این بزرگ از لحاظ احیا برخی از نقوش و به بافی فرش ترکمن بر کسی پوشیده نیست. وی بسیاری از نقش های فراموش شده فرش ترکمن در ایران را دوباره بر تار و پود دارهای ترکمنی نهاد و از لحاظ رنگ و طرح تنوع را به بازار فرش ترکمن بازگرداند. به گفته خودش، پنجاه واندی سال از عمرش را در تحقیق و تفحص در عرصه فرش ترکمن گذراند و آموخت آنچه باید از فرش ترکمن و نقش‌هایش می‌آموخت. او مادر ترکمن را آفریننده این‌همه زیبایی می‌دانست و همسرش نماد این مادر بود و نماد نقش‌های هندسی و جلا یافته فرش ترکمن.

نیازجان درگذشت و میراث او به ما رسید. کتابی که وی در هر نشست و نمایشگاه و همایشی از آن سخن به میان می‌آورد و از چاپ نشدن آن و کم توجهی مسؤلان بدان گله می‌کرد. کتابی که فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران عهده‌دار چاپش شد و با قیمتی هر چند به نظر اندک آن را خریداری کرد.

کتاب توسط استاد محسن محسنی، از کارشناسان فرش فرهنگستان مورد بررسی قرار گرفت و با وجود کاستی‌هایی که بدان‌ها اشاره خواهد شد مورد تأیید قرار گرفت. با نگاه به این سه مجلدی که مرحوم نیازجان به عنوان حاصل کار خویش در اختیار فرهنگستان گذاشته داده بود کاستی‌ها از حد معمول بیشتر به نظر می‌رسد. در نخستین نگاه آنچه به چشم مخاطب می‌آید این نکته است که این سه مجلد به هیچ صورتی به شکل کتاب تنظیم نشده‌اند واز لحاظ پژوهشی دارای مشکلات فراوانی هستند. این سه مجلد را می‌توان گردآوری ضعیفی از چند کتاب موجود دانست که حتی در پای بسیاری از مطالب منبعی دیده نمی شود. بسیاری از اوراق این سه جلد نیز تکه‌های بریده شده از کتبی هستند که در روسیه به طبع رسیده اند و نیاز به ترجمه دارند. به نظر می‌رسد مطالب عمده این مجلد ها از کتاب وی.جی.مشکووا، محقق فقید روس با عنوان فرش‌ها و دستبافته‌های آسیای میانه، اخذ شده است اما متأسفانه مرحوم نیازجان در کمتر مواردی به این منابع اشاره نموده‌اند. در این مجلد ها اشارات تاریخی‌ای که دیده می شوند به اشتباه ذکر شده‌اند و مستند نمی‌باشند.

متأسفانه عدم نقد این روش پژوهش و تعاریف بیش از اندازه و اغراق و بزرگ‌نمایی کارهایی که مرحوم نیازی انجام داده اند از ایشان جلوه ای مقدس و نقدناپذیر به وجود آوردند. با تمام احترامی که برای این عزیز گرانقدر و گوهر از دست رفته قایلم به عنوان یک ترکمن و کسی که در باب فرش ترکمن، نه در حد استاد نیازی، تحقیق نموده‌ام وظیفه خود می‌دانم بسیاری از کاستی های پژوهش این عزیز را گوشزد کنم و در برخی موارد متذکر شوم که برخی از ترجمه های استاد به غلط در میان مردم مصطلح شده اند و گاه نمی توان برای آنها سندیت پیدا کرد.

به هیچ عنوان قصد تخریب چهره آن گرانمایه را ندارم که چنین جسارتی از من برنمی‌آید و نخواهد آمد. بسیاری از دانشمندان و پژوهشگران شهرمان که آشنایی نزدیک با آن مرحوم داشتند را شاهد می‌گیرم که چقدر این عزیزان در صدد تصحیح و چاپ کتاب گرانقدر ایشان برآمدند و در آخر دست خالی و خسته از منزل ایشان بازآمدند. تصحیح این کتاب اکنون بر عهده من گذارده شده و بنده امیدوارم بتوانم آنگونه که شایسته این عزیز بوده دین خود را بدیشان ادا نمایم.