زبان ترکمنی

ترکمنی (خط لاتین: türkmen , سیریلیک: түркмен) زبان مردم ترکمن و زبان ملی کشور ترکمنستان است. ترکمنی از زبان‌های اورال آلتایی شاخه اغوز است و حدود 4میلیون و 036هزار نفر در ترکمنستان و حدود ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر در ایران و 3734000نفر در عراق و حدود2000000نفر در کشورهای دیگر از جمله افغانستان، روسیه و ترکیه به آن سخن می‌گویند.

 پراکندگی

ترکمن‌های ایران بیشتر در جنوب شرقی دریای خزر و در ترکمن‌صحرا سکونت دارند. از لحاظ استانی، سکونتگاه‌های ایشان در استان‌های گلستان، خراسان رضوی (تربت جام) و خراسان شمالی پراکنده است. جمعیت ترکمنهای ایران به حدود دو میلیون نفر می‌رسد. از شهرهای مهم ترکمنان در ایران می‌توان بندر ترکمن و گنبد قابوس را نام برد.

ترکمنی از خانواده زبان‌های آلتایی و از گروه زبان‌های ترکی جنوب غربی (اغوز) و زیر گروه زبان‌های اغوز شرقی است. ترکمنی با زبان‌های تاتاری کریمه و سالار و ترکی استانبولی، آذربایجانی و ازبکی مرتبط است. ترکمن‌ها و گویندگان بیشتر این زبان‌ها به راحتی زبان یکدیگر را می‌فهمند. زبان ترکمنی را می‌توان حد واسط زیرمجموعه‌های غربی(ترکی استانبولی و ترکی آذربایجان) با زیرمجموعه‌های شرقی (ترکی قزاقی، اوزبیکی، قرقیزی و اویغوری) زبان ترکی دانست. به عنوان مثال برخی از کلماتی که در ترکی استانبولی و ترکی آذربایجان باهم تفاوت دارند را می‌توان به هردو فرم آن در زبان ترکمنی یافت[نیازمند منبع]. یک ترکمن می‌تواند به راحتی لهجه‌های مختلف ترکی را فرابگیرد اما به دلیل گویش دشوار ترکمنی، یادگیری مکالمات ترکمنی اندکی دشوار است. در زبان ترکمنی سین با حرف ث تلفظ می‌شود و ز به صورت ظ.

ضمن آنکه حروفی که از بینی ادا می‌شوند و در شیوه‌های ترکی استانبولی و ترکی آذربایجانی معاصر حذف گردیده اند در ترکی ترکمنی کاربرد وسیع دارند. این حروف مانند "ـنگ" در گروه ترکی اغوز شرقی نیز به صورت گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ترکمنی مانند دیگر زبان‌های آلتایی از گروه زبان‌های ملتصق است. افعال بی‌قاعده و کلمات مذکر و مؤنث ندارد و ساختار جمله به شکل فاعل + مفعول + فعل است.

 نوشتار

ترکمنی در گذشته با خط عربی-فارسی نوشته می‌شد، در سال ۱۹۲۹ خط لاتین جایگزین آن شد و در ۱۹۳۸ خط سریلیک جای آن را گرفت. هرچند در ۱۹۹۱ آن‌ها مجددا به خط لاتین بازگشتند، اما هنوز هم خط سریلیک کاربرد گسترده‌ای دارد.

خط وزبان ترکمنی

 زبان تركمنی جزو زبانهای جنوبی و از دسته اورال آلتایك به شمار می رود. بدون شك برای رسیدن به خط زبان تركمنی اشاره به سنگ نوشته ها و كتیبه ها ی باقیمانده در كرانه های اورخون و ینی سی لازم و ضروری است. اگر چه یافته های ارزشمند گویای سیرتحولات داخلی و بعضاَ خارجی میان اقوام ترك و تركمن بوده و ماهیت خط و زبان آنان را بیان می دارد ولی باید گفت از علاقه تركان اغوز و بلنسبه تركمنها در حفظ خط و زبان حكایت دارد.

برخی از زبان شناسان و تاریخ نویسان قدمت خط و زبان تركمنی را بسیار بیشتر از خط و نوشته های اورخون و ینی سی دانسته اند و معتقدند كه خط و زبان آنان قرن ها پیش با دیگر تمدنهای كهن در ارتباط بوده است.(خط و زبان سومری و جنوب تركمنستان) در گروه زبانهای آلتایك كه تركمنی وابسته به آن است كلی لغات آن تركیبی از یك ریشه لغوی و متداول بوده و فقط در مواردی به آنها پسوند اضافه می شود.

این زبان در نزدیكترین زبانها به زبان تركی اصیل به شمار می رود و زبان تركمنی آناطولی با زبان تركمنی جنوبی نزدیكی و قرابت دارد.

یكی از ویژگی های زبان تركمنی اینكه مذكر و موًنث و خنثی وجود ندارد و اسامی با حرئف تعریف مشخص نمی گردد.مثلاً برای جنسیّت از كلمات و اسامی و ضمایر استفاده می نماید.

اوغلان»»»»»»»»غیز اوغلان من اول اوغلانی گردیم

»»»»»»»»اركك اوغلان من اُول غیزی گوردیم

اسمی مذكر و مونث یا خنثی صرف نمی شوند و اصولا‍َ حرف تعریفی برای اسامی وجود ندارد تا به هنگام جمله بندی یا تكلم صرف شوند

در اصل و ریشه زبان و خط تركمنی دگرگونی چندانی حاصل نشده؛ زیرا لغات غیر تركمنی گرفته شده از عربی و فارسی و لاتین به طریقی تغییر داده شده اند و استفاده می شوند.

خط و زبان تركمنی بر جای مانده از گروه اقوام ترك اغوز به حساب می آید و می دانیم با قبول اسلام از سوی غزها، آنان با نامهای مختلف غزهای تركمن و غزهای سلجوقی و بلاخره تركمنها مشهور گشته اند.

قبایل متنوع تركمن هر یك با داشتن گویشهای خود عنصر اصلی و قومی را در بیان و زبان و ادبیات باعث گردیده اند. از آن جمله بایستی از طوایف یمت، تكه،گوگلان،سالو، ارساری، ساریقو همینطور نخورلی ها كه در حاشیه مرزی سكونت دارند،یاد نمود.

.

لازم به ذكراست كه روسها از همان ابتدا با تغییرخط و الفباء تركمنی، سعی در به فراموشی سپردن فرهنگ و ادبیات فارسی و عربی در میان تركمنها را داشتند. این امر با وجود آنكه در میان اقوام و قبایل سراسر جمهوریها ی آسیای میانه، زیر سلطه روس ها،باجبار صورت می پذیرفت و بصورت رسمی در آمده بود ولی زبان و گویش تركمنی همچنان مورد بهره وری در كلیه مراكز علمی و فرهنگی تركمنستان قرار می گرفت و به زبان تركمنی تكلم می كردند و تنها خط نوشتاری

خود را با استفاده از حروف لاتین و سیریلی می نوشتند. البته الفباء سیریلی هم به سبب آنكه می توانست تفاوت بین صداهای بلند و كوتاه تركمنی را معلوم نماید، دارای نواقصی بود.

خوشبختانه در سالهای اخیر و با اعلام استقلال تركمنستان،خط و زبان تركمنی همراه با كتابت و ادبیات آن دچار تحول جدی نشد.در تركمنستان اگر چه حروف

لاتینبر جای مانده از سالهای قبل مورد استفاده می گیرد ولی الفباء عربی نیز به تدریج در میان علاقه مندان آن رایج گردید. و بویژه پس استقلال بسیاری از آثار و كُتب قدیمی كه با الفباء عربی نگاشته شده اند، مشاهده می شود.

پس از انقلاب اسلامی در ایران با گسترش نشریات وتاَلیفات و چاپ كتاب به زبان تركمنی با پیش كشیدن روشی تعدیل شده در جهت تعیین خطی معیار و با علائم گذاری كلمات امكان بیان صحیح واژه ها و تشخیص حروف صدادار و همینطور صدای كلفت و نازك را پیش كشیدند

در نگاهی كوتاه روند رو به رشد خط و زبان تركمنی در طی قرون گذشته تا به امروز كاملاَُ مشهود می باشد.

زبان وادبیات تركمن تا قرن هفتم ه.ق كه از كلمات و لغات مصطلح و اشتراكاتی اقوام ترك بهره می جست در قرن دهم ه.ق شیوه ادبی قبچابی مرسوم در خوارزم را بوجود آورد و آنگاه به سبب گسترش خط و زبان تركمنی چندی بعد شیوه جغتایی رایج گردید. تا اینكه از قرن دهم تا دوازدهم ه.ق با آمدن خاندان مختومقلی،زبان و ادبیات تركمنی جان تازه ای گرفت.كما اینكه بسیاری از آثار به خط و كتابت تركمنی چاپ ونشر گردیدند. وبلاخره از قرن دوازدهم ه.ق به بعد ادبیات معاصر و نوین زبان و ادبیات تركمن در ایران و تركمنستان به سرعت رو به رشد نهاد.

برگرفته از سایتهای

http://fa.wikipedia.org

http://www.turkmenmiras.ir