اتحاد ملی و انسجام اسلامی از منظر مختومقلی فراغی

فصلنامه یاپراق / سال دهم / شماره 40-39/ پائیز و زمستان 1386

اتحاد ملی و انسجام اسلامی از منظر مختومقلی فراغی

ص 5-4

محمدرضا فرقانی

سفیر جمهوری اسلامی ایران در ترکمنستان

کمتر کسی پیدا می شود که با ترکمن ها آشنا باشد اما مختومقلی فراغی (1170 – 1112 شمسی) را نشناسد. در تاریخ این مردم ، مختومقلی فراغی چون ستارة تابناكی است که بر فراز آسمان ادب این مردم می‌درخشد. مختومقلی فراغی با اینكه ترکمن است ، اما مضامین شعرهایش مضامینی نیست که در ظرف زمان و مکان بگنجد و به یک قوم خاص محدود باشد. او با شعرهایی که سروده ، امروزه جزوی از مفاخر ادبی این كشور و بلکه تمامی بشریت در آمده است. با نگاهی به مضامین شعرهای او ، می توانیم به ارزش های انسانی و فرا قومی پی ببریم که بیش ترین دلمشغولی های او را تشکیل می داده اند.

            یکی از دغدغه های شاعران ترکمن ، ضرورت وحدت و دعوت به اتحاد بوده است و این گونه نیست که این موضوع را مختص مختومقلی بدانیم. به طور مثال عوض تاقان کاتبی (1260-1182هجری شمسی) ، سعادتمندی ایلات و طوایف را در گرو اتحاد آنها دانسته و تفرقه و اختلاف را امری نکوهیده و ناپسند می داند. آنجا که می فرماید:

آغیزلاری بیر گِرِک ، دولِت لی ایلات

آغیزآلالیق آغیر ، ایله یاراشماز

مختومقلی نیز از آن نظر که شاعر درباری نبوده و آزاده ای بوده که بین مردم زندگی می کرده ، شاعری واقع بین است. او توانسته است به خوبی وضعیت عصر خود را رصد نماید و به دنبال علل آن باشد. مختومقلی با توجه به وضعیت متشنج اجتماعی و سیاسی عصر خود ، عامل اصلی مشکلات آن عصر را پراکندگی تیره ها و اختلافات بین طوایف ترکمن می داند و آنها را به اتحاد فرا می خواند.

توركمن‌لر باغلاسا ، بیر یره بیلی

قورادار قُلـزُمی ، دریای نیلی

و به همین دلیل است که در شعر «ایچن‌ یالی‌دیر» ، می گوید اگر ایلی متحد نباشند ، دولت و سعادت از آن رخت می بندد:  

آغزی‌ آلا ، بولان‌ ایلینگ‌

دولتی‌ ، قاچان‌ یالی‌دیر

مختومقلی در بسیاری از شعرهای خود ، این الزام قومی و به عبارتی لزوم رفع اختلافات در طوایف را تا حد باور دینی بالا می برد و برای نشان دادن قبح آن ، یکی از آیات و نشانه های آخرالزمان را بروز تفرقه بین مردم ایل می داند و در شعر «زمانا آخر بولاندا» می گوید:

ایل‌ آغیزی‌ ، آلا بولار

زامانا ، آخر بولاندا

مختومقلی این تعبیر را برای تقبیح اختلافات بین مسلمانان نیز به کار برده است. وی برای انتباه افکار مسلمانان و تذکر به آنها برای اجتناب از هر گونه اختلاف ، در بسیاری از شعرهایش بروز اختلاف بین مسلمین را از نشانه های آخرالزمان یاد کرده است. به طور مثال ، در شعر «آرتسا گرکدیر» می گوید که افزایش روز افزون فساد در جامعه و دشمنی مسلمانان با همدیگر ، از نشانه های آخرالزمان است. آنجا که می فرماید:

هاچان‌ یاقین‌ بولسا ، آخرزامانا

فساد ایش‌ ، گون‌ گوندِن‌ ، آرتسا گِرِكدیر.

مسلمانلار بولوپ‌ ، بیر بیرگه‌ یاغی‌

اوغلان‌ اوشاقلارین‌ ، ساتسا گِرِكدیر.

مختومقلی اگر چه به خاطر محل تولد ، نوع زبان و برخی دیگر از ویژگی ها ، متعلق به قوم ترکمن است ، اما از منظر آفرینش ادبی و خلاقیتی که دارد ، متعلق به یک قوم نیست و آثار او کل دنیای اسلام را در بر می گیرد. به طور مثال ، وی در موضوع پرداختن به جدال بین ایمان و کفر ، تعصبی ستودنی در امور دینی دارد و در شعر «باشی‌ گِرِكدیر» می گوید که اگر یک مسلمان از دو کافر بگریزد ، سرش شایستة سنگسار است:

بیر مسلمان‌ ، قاچسا ، ایكی‌ كافردان‌

كله‌سینه‌ ، سنگسار داشی‌ گِرِكدیر

ایده های این بزرگمرد در بارة وحدت ، از اتحاد قومی و ایلی بسیار فراتر رفته و وی از منظر روشنفکری متدین و معتقد به دین اسلام ، مسلمین را به اتحاد و یکپارچگی فرا می خواند. به طور مثال در شعر «نقصانا گلگی» ، می گوید که اگر مسلمانان در مقابله با هم ، شمشیر ‌بکشند ، دولت شان هبوط کرده و دینشان کامل نخواهد بود. و در ادامه همان بیت می گوید که اگر ظلم کنند و همدیگر را به اسارت بگیرند ، حتی فلک نیز از این کارشان شرمگین خواهد شد.

مسلمانلار قیلیچ‌ اورسا بیر-بیره‌

دولت‌ دونوب‌، دین‌لـِر نقصانا گِلگِی‌

ظلم‌ ایلأپ‌، بیر-بیرین‌ سالسا یِسیره‌

فلك‌ ، بو فكردن‌ پِشمانا گِلگِی‌

و در ادامة همین شعر ، جنگ بین مسلمانان را جنگی ناجوانمردانه می داند و بر این عقیده است که این گونه جنگ ها ، عاملی شیطانی دارد و منشأ آن کور بودن و نادانی است. و با تشبیه جامعه اسلام به پیکری زنده ، تفرقه را به عاملی که زنده بودن را از جامعه می گیرد ، تشبیه کرده و می گوید که با این کار ، دور به دست دشمن خواهد رسید.

بیر-بیرینی‌ چاپماق‌ ، إرمِس‌ أرلیكدِن‌

بو ایش‌ شیطانی‌دیر، بلكی‌، كورلوكدِن‌

آغیزآلالیق‌ ، آیرار ایلی‌ دیرلیكدِن‌

دولت‌ دونوب‌، نوبت‌ دوشمانا گِلگِی‌

مختومقلی در شعر «احسان هایسی بیلینمز» به هرج و مرج اجتماعی و سیاسی عصر خود اشاره نموده و برای نشان دادن سطح این نابسامانی ها ، ایجاد اختلافات ، جنگ های ناخواسته داخلی و ظلم ستمگران اشاره کرده است.

دِردیم‌ كوپدور، دیاریمدان‌، دؤریمدِن‌

خیر هایسی‌، احسان‌ هایسی‌ ، بیلینمز

ظالملارینگ‌ جِفاسیندان‌ ، جؤریندِن‌

اسلام‌ هایسی‌، ایمان‌ هایسی‌ ، بیلینمز

كیشی‌نینگ‌ مالینا ، گوزون‌ آلدیرلار

تَعصیب‌ إدیپ‌ ، كونگله‌ كینه‌ دولدیرلار

بیر-بیرینی‌ ، ناحق‌ یِرِه‌ اولدیرلر

نوربات‌ هایسی‌، امان‌ هایسی‌ بیلینمز

و به دلیل به این وضعیت نابسمانان است که مختومقلی از درگاه خدا می خواهد مسلمانان را زیر سلطه کافران قرار ندهد:

مختومقلی‌ دییدی‌ ، جانینگ‌ دیرلیگنه‌

مسلمانی‌ ، قویما ، كافر خورلوغنا

مختومقلی در شعر «باش بولمانگ» حتی یکی از شروط پذیرش مسئولیت از سوی افراد در یک خانه و یک قوم را وجود اتحاد و همدلی بین اعضای خانواده و اقوام می داند و نصیحت می کند که اگر این شرط فراهم نباشد ، نباید مسئولیت رهبری آن را بر عهده گرفت. و می گوید:

آغزی‌بیر بولماغان‌ اویه‌ ، باش‌ بولمانگ‌

و یا:

آغزی‌ آلا قوم‌لارا ، باش‌ بولمانگ‌

یکی از ویژگی های سبکی شعر مختومقلی ، استفادة کثیر از عبارات دعایی در شعرها و بهره گیری از تشبیهات ملموس  و نزدیک به ذهن مردم عوام است. به طور مثال ، او در شعر «دوکر بولدوق یاشیمیز» برای بیان اتحاد ، از عبارت ملموس «جمع شدن در اطراف یک سفره» استفاده کرده و گفته است:

دعا قیلیپ‌، دوكِر بولدوق‌ یاشیمیز

بیر سُفره‌دا ، إدا بولسون‌ آشیمیز

کنکاش در دیوان مختومقلی برای استخراج مفاهیمی همچون اتحاد ملی و انسجام اسلامی به این وجیز محدود نمی شود و ذکر همه ی زوایای آن ، سخن را به اطاله می کشد.

در پایان ، با اشاره به شعری از این سخنوز بزرگ که فرموده است:

هر مجلیسده‌ ، صحبتده‌ ، شاد إیلأنگ‌ بیز غریبی‌

ای‌ یارانلار، یاد إدینگ‌ ، خیر دعاده‌ بیزنی‌

یاد و خاطرة این بزرگمرد تاریخ و ادب این سرزمین را گرامی می دارم و همه را به تبعیت از آموزه های او در بارة اتحاد ملی و انسجام اسلامی فرا می خوانم.