به گزارش سایت TURKMENBOOK.COM و به نقل از فصلنامه فراغی

1220-1273هجری قمری، 1779- 1849 میلادی.
ذلیلی از شاعران تركمن، قرن سیزدهم هجری، از طایفه گوگلان – تیره گركز – بخش نظر قلی و شاخه كمرلر بود كه دردامان پدری به نام «مامد دولت» و مادری به اسم «خرما» (خواهر زادهی مختوم قلی فراغی ) متولد و پرورش یافت.
سال تولد ذلیلی را 1220 هجری قمری و در اطراف رود اترك ذكر كرده اند همچنین وی در قاری قلعه هم زندگی كرده است ولی بیشتر عمر خود را در حوالی رود اترك گذرانده است ، وی در قسمتی از اشعار خود از وطن و زادگاه خود این چنین می گوید:
یورگ تلواس ادر گوترلرسریم ............ كؤنگل آرزو ایلاْر وطنیم سنی
اترك، گرگان یوردیم گزن یرلریم .......... كؤنگل آرزو ایلاْر وطنیم سنی

ذلیلی پس از اتمام تحصیلات اولیه در زادگاهش به سوی خیوه رهسپار شد و تحصیلات عالی خود را در مدرسه شیر غازی گذارند. وی آثار شاعران و نویسندگان قبل از خود را خصوصاْ دیوان مختومقلی فراغی را مطالعه و فرا می گیرد. اشعار این شاعر و ادیب تركمن هم در دوران ناامنی ،تعصبات قومی و مدهبی، جنگ ها و غارت ها، مملو از مضامین مختلف از جمله بازتاب درد، رنج و فقر مردم تركمن ناحیه زندگی اش می باشد:

بو غریبلیق اوستومزدن گیتمدی
كؤنگول مقصد،مرادیتا یتمدی
قایغی، غم سیز منینگ وقتیم اؤتمه دی
گزمه دیم هیچ كؤنگول خوشونگ ایچینده

ترجمه :
این فقر هرگز ما را رها نمی كند،‌ و آرزوهای ما برآورده نمی شود،‌ عمر من بدون غم و اندوه سپری نشد،‌ و هرگز با دل خوش نگشتم.

ذلیلی علاوه بر تحصیل به كار كشاورزی و زرگری مشغول بود. وی شغل ساخت زیور آلات كه شغل دایی اش مختومقلی فراغی بود ادامه می دهد و استاد ماهری می شود. وی در جوانی عاشق دختری به نام دوندی می شود ولی به دلایلی از جمله فقر موفق به این وصلت نمی شود،‌ وی با دختر دیگری به نام نوری ازدواج می كند كه حاصل آن پسری به نام مامد دولت است.
در سال 1819 میلادی خان خیوه، محمد رحیم خان مقاومت تركمن ها را در هم شكست و سرزمین شاعر را غارت و ذلیلی را به اسارت درآورد،‍‍ شاعر هفت سال را در خیوه در اسارت بسر برده و قسمت اعظم آثار خویش را مانند مسعود سعد سلمان در اسارت سروده است.
درآنجا بود كه وی با سیدی خوجه شاعر تركمن باب الفت و مرافقت را گشود. سروده های ذلیلی بعد ها در فراق همین دوستش یكی از بهترین یادمان های وی گردید.
قربان دردی ذلیلی بعد از مرگ محمد رحیم خان از خیوه گریخته، به زادگاهش باز می گردد، آثار این شاعر رزم جو نیز به آفرینش ادبی سیدی مشابهت كلی داشته و بین هر دو مناسبت دوستانه نزدیكی برقرار بوده است.
ذلیلی حدوداْ در سال های 1272-1273 هجری یعنی در سن 54 سالگی فوت نموده است.
اشعار ذلیلی یكی از بهترین نمونه های اشعار كلاسیك تركمن محسوب می شود كه در آنها اندیشه ها و افكار گوناگونی بازتاب یافته و حوادث و وقایع آن روزگار ترسیم گردیده است. بعضی از سروده های ذلیلی بی تاثیر از افكار بلند مختومقلی و سروده هایش نبود. برای اثبات این مضمون ربایی و سنخیتی كه بین دو دیدگاه مختومقلی و ذلیلی وجود دارد به ارایه چند بیت از هر دو شاعر و مقایسه آنها می پردازیم :

مختومقلی:
اؤیونده لاف اورار هر كیم ............ باتیر سؤوشده بللی دیر

ترجمه: افراد ترسو و نامرد در خانه لاف مردی می زنند، ولی مردان حقیقی در میدان كار زار شناخته می شوند.

ذلیلی:
نامرد قوری اؤیده گوزلار .............. باتیر سؤوشده بللی دیر

مختومقلی:
اؤلن قایدیپ گلمز آغلاماق بیلن

ترجمه : با گریه و زاری مردگان برنمی گردند ( زنده نمی شوند)

ذلیلی:
عقلی بولان اؤلیسینه آغلاماز ...................اؤلن دیره لر می آغلاماق بیلن

و در پایان قطعه شعری از ذلیلی به نام: فاش ادر

همراه بولوپ گزسنگ بیر یاخشی بیلن
یاخشی آدینگ،‌ گزه ن یرده فاش ادر
یولداش بولسانگ بیر پیس بیلن بیر زمان
یاخشینگ اؤرتر، یامانینگی چاش ادر

ابله گه هیچ یوقماز نصیحت دیسنگ
بولاجاق ایشلری،‌ اؤنگونده قویسانگ
اؤزونگه دوست قیلیپ سؤزونه اؤیسونگ
ذهنینگ كاییدر، عقلینگ پوچ ادر

ای ذلیلی الله بیلر راستینگی
اؤزونگدن اؤكده یوق دییرگه كؤستینی
تانیر بولسانگ دوشمانینگی دوستینگی
آرابولار سینینگ بیلن اوچ ادر

ترجمه
فاش خواهد كرد
اگر با نیكمردی همسفر شوی
نام نیك تو را در همه جا فاش خواهد كرد
واگر با شخص بدی همراهی كنی خوبیهایت را مخفی كرده ، بدی های تو را نمایان خواهد كرد
شخص ابله نصیحت تورا نمی پسندد
و هرچند عواقب كارهایش رانزد وی بازگویی
اگر او را به دوستی بپذیری و مطابق سخنانش رفتار كنی
ذهن تو را سزاوار ملامت و عقل تورا زایل خواهد كرد
ای ذلیلی، حرف حق تو را خداوند می داند
و برای بیان عیب تو ،كسی كارآمدتر از تو نیست
اگر خواهان باز شناختن دوست و دشمنت باشی
كسی است كه میانه اش را با تو به هم زده و كینه به دل خواهد گرفت.

منبع
كتاب زندگینامه بزرگان شعر وادب تركمن
فرهاد قاضی