پاسخ: تا اوایل قرن بیستم میلادی که چاپ و نشر آثار او در آسیای میانه و بعدها در ترکمنصحرای ایران شروع شد، نسخه های دستنویس اشعار مختومقلی در پهنه ی دشت ترکمن دست بدست می گشته است و تعداد بسیاری از شعرهای او توسط بخشی ها(خواننده های ترکمن) بصورت ترانه خوانده می شد.در آن دوره کتابت اشعار فراغی مشق شب در مدارس و حوزه های دینی بوده است ودر تمام این سالها، در هر خانه ای که کسی در آن اندک سوادی داشته، نسخه ای دستنویس از دیوان این شاعر، بعنوان گنجینه ای مقدس نگهداری می شد.

اشعار مختومقلی در طی سالها چنان در قلب وجان مردم حک شد که بسیاری از آن را نمی توان از ادبیات شفاهی ترکمن تشخیص داد.پس، سالها قبل از انکه جامعه ی امروز به "شاعر ملی" بودن او اقرار کند،او از ملی ترین ومردمی ترین شاعران بود.

غفور خوجه :

پاسخ:ماغتئم قلی  را نه تنها نماد ملی تركمن ها بلكه یكی از سازندگان و تأثیر گذاران ادبیات ملل ترك در قرن 18 .م میدانم . شعر وی  رسالت" هویت  بخشی" به ادبیات ترکمن را بر عهده داشت و  آن گمگشته راهی كه می رفت شعر تركمن را به كج راهه  بكشاند ، به  مسیر اصلی خود بازگرداند و غنا بخشید. این واقعیتی است كه محققان  ادبیات تركمن نه تنها انكارش نكردند ،  بلكه آنرا تأئید کرده و ستوده اند..اشعار مختومقلی از لحاظ زبان، صور خیال، عاطفه فرا گیر و همچنین در بعد موسیقایی، شاهکاری بی بدیل است. 

می دانیم كه در قرن 11 .م طوایف بزرگ  تركمنان اغوز در قسمت اعظم آسیای صغیراسكان یافتند.  این قوم ، فرم  "‌غوُشوق "‌ را در شعر برگزیدند. در اواخر قرون وسطی روند فرم " غوُشوق "‌ در بین تركمنان آسیای صغیر توسط شاعرانی همچون غایغی سیز آبدال ،‌پیر سلطان آبدال و غاراجا اوُغلان ادامه می یابد .ادامه این روند در بین تركمنان اوغوز آسیای میانه و صغیر موجب رشد و اعتلای  زبان ادبی با ویژگی های خاص خود می گردد. به قول نوایی زبان " تركمنی ـ رومی " و به قول عالمان فعلی " زبان عثمانیان كهن". 

ماغتئم قلی  در صنعت شعری "‌غوُشوق " به قواعد گراماتیكی زبان تركمنان  آسیای میانه ونیز به گستره حوزه لغوی در زبان ترکمنان آسیای صغیر توجه داشته است . در نتیجه شعر وی سمبل زبان مشترك طوایف ومعیار طوایف  تركمنان آسیا می باشد. چون وی توانسته بود به اسرار نهفته در دیالكت های (ت.شیوه) طوایف تركمن پی برده و آنرا در صنعت شعری خود ارائه دهد.درواقع  وی شاعری  واژه ساز و مبدع زبان مشترك در بین تركمنان می باشد.  ویژگی وی نه تنها در بكارگیری ابعاد فوق الذكر، بلكه در زمینی و اجتماعی  بودن شخصیت اش نهفته است . شعراو می بایست ضمن حفظ ویژگی های  زبانی ، در جای،جای ابیاتش ،اندیشه ، حكایات و فولكلورو  باورایل را بیان میکرد و این همه می بایستیبا منطقی استوار و هویتی مستقل و راستی و دیانت ارائه میشد،  ضمن اینكه به زبان محاوره ای مردمش نزدیك باشد،نه به زبان دانشكده اش در شیرغازی .شعری كه صور خیالش با تمثیلات و حكایات مردم گره خورده و عواطفش متأثر از غیرت، ناموس و از خود گذشتگی مردم سربلندش باشد.شعری كه آهنگ كلام و اوزان موسیقی اش مرهمی بر دل ها نشاند ،هم  به وجد آورد و امید بخشد  و هم روح  الهام بخشی و سربلندی را به ارمغان آورد . شعری  كه خود زبان گویای مردمش باشد. اگر زبان نیمه ای  از هویت و شخصیت مردم باشد،  پس  شاعری كه به چنین امتیازی نائل آمده باشد ، می تواند بدل به نمادی شود كه نه تنها در بعد زمان  ایفای وظیفه می كند بلكه دل هارا  به تسخیر آورده و با  آهنگ قلوب  نسل آینده  هم نوا گردد. 

سئوال: میدانید که همه ساله مراسم روز بزرگداشت مختومقلی با شکوه فراوان از سوی مردم ترکمن برگزار میگردد.بنظرشما امروز مختومقلی از چه جایگاه ومنزلتی در میان مردم ترکمن برخوردار است؟

ابراهیم بدخشان :

پاسخ: مراسمی که سالانه در بزرگداشت این شاعر بزرگ برگزار می شود شاید حداقل کاریست که ما برای خود انجام می دهیم.در واقع اجرای مراسم امریست که اگر اتفاق نمی افتاد غیرطبیعی می نمود.دریک طرف این واقعه شاعر فرزانه ایست که در طول زندگی پربار خود، دغدغه ی مردم خود را داشت، بی عدالتیها را بتصویر می کشید و ما را بسوی عشق، روشنایی وبهتر زیستن رهنمود می کرد و در طرف دیگر مردمانی که با چراغ شعر او بسوی خوشبختی و آرامش نظر دوخته اند،آنانی که هویت خود و شرافت انسان را در شعر او جسته اند.

این مراسم بهانه ایست برای تجدید دیدار همه علاقه مندان او با یکدیگر،(عامی و اندیشمند،نویسنده و شاعر، ترکمن و غیرترکمن......،)فضاییست برای تبادل افکار و ارایه آثار، لحظه هایی برای بیداری شور و عشق خفته ی ما ومکانی برای تجربه اتحاد.

ولی آیا این کافیست؟ آیا نمی توانیم از این اتفاق سالانه استفاده بهتری بکنیم؟کارهایی علمی تر در شناخت شعر، شعر فراغی وشناخت بهتر خود و مردم خود. آیا نباید این فرصت را غنیمت شمرد ودر جهت آن اتحادی که همیشه مختومقلی آرزوی آن را داشت محکمتر گام برداشت،آیا بهتر نیست که از زیاده گویی ها و مداحی ها بکاهیم و بیشتر در اندیشه ها و اشعار او غوطه ور شویم.

بزرگداشت واقعی او روزیست که ما بتوانیم غبار آینه ی تودرتوی اشعار او را بروبیم و در آن خود را بجوییم،خود را ببینیم و خود را بشناسیم ودیگرگونی را آنچنان که او بتصویر کشیده بود تجربه کنیم.

غفور خوجه :

 ببینید، خیلی از واقعیت ها یی كه با زندگی مردم عجین شده ، نادیده  گرفته می شوند . مردم دوست دارند با خیلی از واقعیت های موجود در جامعه رویكردی یكسان ارائه گردد. این چنین رویكردی  فعلا ًدر زندگی وعمل مردم پیدا نمی شود، در سیاست نادیده گرفته می شود. پس ناگزیر به دنبال صمیمیت ها و بدور از ریاكاری هاو به دنبال عشق واقعی و خیال ادبی و آن قوه فانتاستیكی موجود میروند. دوست دارند این قوه را در فرهنگ بكر خویش جستجو كنند. دوست دارند قهرمان آنها  "طاهر"  در داستان "‌زهره و طاهر "‌ با این قوه فانتاستیكی همیشه قهرمان بماند و "خان" از "قهرمان"  طلب عفو و رحمت كند. در پس پرده دلهایشان ، می خواهند  از دنیای كذب و ریا و دوگانگی شخصیت بدور باشند. به دنبال قهرمانی میگردند كه همیشه با دل های آنها مأنوس باشد. به دنبال كسی كه در آن پرده غیب با او درد دل كند. دلشان می خواهد همچو كتاب حافظ از كتابش فالی بگیرند،  سروده هایش را كه ترانه شده ، زمزمه كنند. درسرای عدل او گرد هم آیند. به نظر من مردم به وفاق  در یك روز به چنین جایگا ه و منزلتی هرساله  تعظیم  می كنند واین همایشی است بزرگ ، بسیار بزرگتر از تصور ...  مردم  تركمن هر ساله با انگیزه ای خود جوش تولد چنین قهرمانی را در شهرها و روستاها  جشن می گیرند.  

سئوال: از مختومقلی و اندیشه های او ارزیابی های متفاوتی ارائه میگردد. شما فکر میکنید که اصلی ترین عناصر اندیشه مختومقلی چیست؟

ابراهیم بدخشان :

پاسخ: در طول تاریخ تغییر در اندیشه ی انسانها،از جمله متفکران و شاعران اتفاقی طبیعی و درست است.فقط انسانهای متعصب تغییر را نمی پذیرند ودر زمان منجمد می شوند.

مختومقلیِ جوان شاعری عاشق بود، مختومقلیِ طلبه شاعری آموزگار،در میانسالی دغدغه های اجتماعی و سیاسی مردم خود داشت و در اوج تجربه رو بسوی فلسفه و عرفان آورد. بنابرین گستردگی اندیشه ها واشعار او سبب ارزیابی های متفاوت میشود و این بسیار زیباست.دیوان شعر او چون باغ پرگل و رنگارنگیست که هر اندیشه ای رنگ و بوی دلخواه خود را از آن می چیند. تقسیم بندی اندیشه های او به عناصر اصلی و فرعی،مثل این می ماند که این باغ بزرگ را به باغهای کوچکترقسمت کنیم و از زیبایی وعظمت ان بکاهیم. اشعار آموزنده ی مذهبی درکنار عرفان او و شعرهای عاشقانه ی او به منگلی در کنار تفکر ملی واجتماعی او هستند نه در تقابل با یکدیگر. این تفاوتها در اندیشه و شعر مختومقلی ارزیابی های مختلفی را باعث می شوند که همگی درست و قابل احترامند واین خود درسی بزرگ برای ماست که دگرگونی و تغییر را در خود و دیگران برسمیت بشناسیم وآموزه های او را بدرستی درک کنیم تا گوناگونی افکار فراغی نه باعث اختلاف ما بلکه سبب یکدلی ما شود.

غفور خوجه :

پاسخ : تعلیم و تربیت ، همبستگی ، عشق وعرفان .

 سئوال: اخیرا کتاب دو جلدی بنام دیوان مختومقلی فراغی(متن انتقادی)،نوشته نورمحمد عاشور پور منتشر گردید. ارزیابی شما از این اثر چیست؟

ابراهیم بدخشان :

پاسخ: مرحوم استاد عاشورپور از اندک کسانی بود که دانسته های دو طرف مرز را درخود جمع کرده و سالها در اشعار مختومقلی به تحقیق و تفحص پرداخته بود ویکی از شایسته ترینها که توان تصحیح و باز نویسی این اشعار را داشت.ولی تا به امروز به کتاب ایشان دسترسی نداشتم و نظری در این مورد نمی توانم ارائه دهم.

از سالها پیش در جامعه فرهنگی و روشنفکری ما بحثی مطرح است بدینصورت که بعضی از شعرهای مختومقلی که در دیوان شعر او بچاپ رسیده اثر خود او نیست، یعنی اشعار شاعران دیگر در کتاب او ثبت شده است. من صلاحیت دفاع یا مخالفت با این نظریه را ندارم زیرا همه می دانیم که فراوانی شعرهای مختومقلی ،تجربیات گسترده ومتفاوت ،اندیشه ای توانا و متغیر،بیان روان و زندگی پرفراز ونشیب او،ما را در برابر شاعری دانا قرار می دهد که تسلط کامل به زبانهای زمانه خود (ترکمنی،فارسی، عربی)داشته است.در عین حال به آثار پیشینیان و معاصران خود مسلط و در زمانهای مختلف به سرزمینهای گوناگون سفر کرده است. برای پرداختن به چنین شاعری و به شعری که سرشار از کلمات اصیل ترکمنی ،معانی عرفانی وقصه هایی از ادیان است،احتیاج به گروهی است که به دانش زبان وشعر، شیوه های علمی نقد و بررسی ادبیات و زبان شعری قرن هجده میلادی آشنایی کامل داشته باشند.کسانی که به رمز و راز کلمات در عرفان،به روایات دینی و زبانهای نامبرده مسلط باشند. در ترکمنستان در رشته های زبانشناسی،تاریخ ادبیات وشعر،مختومقلی شناسی و غیره استادانی هستند که دغدغه ی تصحیح آثار کلاسیک ترکمنی بویژه دیوان مختومقلی را دارند ولی متاسفانه علم کافی در مورد مذاهب و عرفان و آشنایی با زبان های عربی و فارسی ندارند.در ترکمنصحرای ایران نیز استادانی عالم و دلسوز داریم که آشنایی کامل بازبان و ادبیات ترکمنی در سطح آکادمیک ندارندو ما به این نتیجه می رسیم که شاید لازم باشد گروهی متشکل از اندیشمندان ایرانی و ترکمنستانی دور هم جمع شوند و در کاری بزرگ و طولانی نسخه ای تصحیح شده از دیوان مختومقلی ارائه دهند و این همتی بزرگ می طلبد و کاری علمی و آکادمیک بدور از تعصبات و کوته نظری.

غفور خوجه :

پاسخ : كار مرحوم عاشور پور پروفسور ادبیات تركمن  بسیار ستودنی است . عمری را دنبال نسخه ها گشتن و بخاطر  مقابله و تطبیق و تنقیح دیوان مختومقلی صرف كردن كار ساده ای نیست . ازخود گذشتگی و دریغ جسم و جان و ایثا ر می طلبد . عاشور پور روحیه  وارسته و پایداری  خود را حفظ نمود ،  اشعار مختومقلی را به خاطرپول و  سیاست و دروغ و تزویر نفروخت.  دوست داشت هر آنچه پاك و بی آلایش است متعلق به شاعر باشد. افتخار را ساختگی نمی خواست. غرور و فخر ملی را در اشعارخود شاعر جستجو می كرد.محقق وارسته ای  بود . نسخه های خوبی  جهت مقابله جمع كرد . 19 نسخه معتبر. 9 نسخه خطی از نسخه های موجود در انستیتو زبان و ادبیات مختومقلی ( عشق آباد) و 7 كپی از نسخه های موجود در كتابخانه هاو مخزن نسخ وموزه و  آرشیو های علمی و انستیتو های دیگر . منجمله  یك كپی از نسخه خطی موجود در موزه بریتانیا(لندن) ، 4 كپی از نسخ خطی موجود در شهر لنینگراد  1-  كتابخانه م.ی .سالتیكف شچدرین 2- آرشیو علمی انجمن جغرافیا (كپی نسخه خطی استر آباد) 3- انستیتو خلق های آسیا (2 نسخه) ،  3 كتاب و مجموعه اشعار چاپی  1-كتاب چاپ شده توسط  شیخ محسن فانی (استانبول  1926) 2- كتاب چاپ شده از سوی قربان بردی گرگانی (بخارا 13 ـ1912 )  3- كتاب چاپ شده از سوی عارفجانف (تاشكند 1910). ما نیزدر گروه بررسی اشعار مختومقلی ، اخیراً كتاب دو جلدی  متن انتقادی استاد را  جزو نسخه های معتبر برگزیدیم. البته هر تحقیقی خالی از اشكال نیست . چرا كه ماهیت تحقیق آنست كه محقق  شك كند ، به یقین پای بند نباشد. علم با شك و تردید و شكستن نظریات به پیش می رود ، همانطوری که حتی دین هم ماهیتش به سمت یقین است. ناگفته نماند كه جلد سوم  تطبیق نسخ  مختومقلی از سوی گروه ما در دست تهیه می باشد ، باشد كه نقاط قوت و ضعف نسخ مورد استفاده ما را كه به نسخه استاد نیز در پاورقی صفحات استناد می گردد ، خود قضاوت نمائید.

احمد مرادی ـ ۲۶ اردیبهشت ۱٣٨۹