روزنامه رسالت در شماره 7265، یکشنبه 25 اردیبهشت 1390، در صفحه «تاریخ» خود (یعنی 17) و در بخش «نگاه تاریخ»، به قلم «ساناز علیمحمدی» به عهدنامه آخال پرداخته است:

نگاهی به عهدنامه آخال

همزاد گمنام تركمانچای

زمانی كه از قراردادهای ننگین و سنگینی كه در دوران حكومت قاجار بر ایران تحمیل شد و بر اساس آن سرزمین های عمده ای از بدنه كشور جدا گشت، سخن به میان می آید، بیشتر دو عهدنامه گلستان و تركمانچای به ذهن قریب می‏نماید، اما این در حالی است كه قراردادی بسیار سنگین تر در این دوره منعقد شده است كه مناطق وسیعی از كشور را در سمت شمال شرق ایران به بیگانه بخشیده است. این قرارداد به پیمان آخال مشهور است.

پیمان آخال یا پیمان آخال ـ تكه، معاهده ای میان امپراتوری روسیه و ایران قاجار است كه در 21 سپتامبر 1881 (1299هـ.ق/1260هـ.ش) برای تعیین مرزهای دو كشور در مناطق تركمن نشین شرق دریای خزر بسته شد. انعقاد این پیمان در شرایطی صورت گرفت كه نیروهای روس كه تا سال 1863 اطراف آرال، سمرقند و تاشكند را تصرف كرده بودند، در سال 1868 خان بخارا را نیز شكست دادند و حاكمیت خود را بر بخارا و سمرقند نیز تثبیت كردند و در سال های 1873 تا 1881 به فرماندهی میخائیل اسكوبلف، ایوان لازارف و كنستانتین كافمن علاوه بر اشغال خوارزم، ایلات تركمن را نیز شكست داده بودند و سرزمین تركمن های تَكه را با نام «سرزمین ماورای خزر» به خاك خود منضم كردند.

قرارداد آخال میان میرزا سعیدخان موتمن الملك انصاری، وزیر امور خارجه ایران و ایوان زینوویف، وزیرمختار روسیه در تهران منعقد شد. مشهور است كه ناصرالدین شاه ناگزیر تن به امضای این قرارداد داد، اما با این پیمان در واقع ناصرالدین شاه كه هیچ گاه نتوانسته بود تركمن ها را شكست دهد، حكومت روسیه را بر این مناطق به رسمیت شناخت و ایران و روسیه برای اولین بار در ناحیه شرق دریای خزر با یكدیگر همسایه شدند.

پیمان آخال تاثیر دو گانه ای بر ایران داشت. از طرفی ایران تا حدی از یورش های تركمن ها رهایی می یافت، اما این امر به بهای گران از دست رفتن سرزمین هایی به دست آمد كه ناصرالدین شاه ادعای سلطنت بر آنها را داشت. همچنین خط مرزی كاملاً به نفع روس ها طراحی شده بود. به گفته لرد كرزن «روس ها در ضمن انعقاد قرارداد مرزی اولاً كوه های بلند مرتفع سرحدی را در مرز خودشان انداختند، سپس سرچشمه رودخانه ها را نیز جزء خاك روسیه ثبت كردند كه هر وقت اراده نمایند آب را از ده های ایران قطع كنند و در نتیجه محصول خراسان را تباه سازند».

قرارداد آخال از چهار فصل تشكیل شده بود: در فصل اول نقاط و محل عبور خط مرزی تعیین گردید و در فصل دوم پیش بینی شده بود كه نمایندگان ایران و روسیه بر طبق فصل اول خط سرحد را به گونه ای شفاف ترسیم كنند و در مرزها علامتگذاری نمایند. همچنین این قرارداد پیوستهایی داشت كه در آن وزارت امور خارجه درباره برخی از دره ها و روستاها و رودخانه ها تعهداتی را پذیرفت.

اوج زورگویی روس ها و ناتوانی و انفعال حكومت قاجاریه را می توان در فصل چهارم این عهدنامه ملاحظه كرد. در فصل چهارم آمده است: «چون منبع رود فیروزه و منابع بعضی رود و انهاری كه ایالت ماوراء بحر خزر متصله به سرحد ایران را مشروب می كند در خاك ایران واقع شده است، دولت علّیه [ایران] متعهد می شود كه به هیچ وجه نگذارد از منبع الی محل خروج از خاك ایران در امتداد رود و انهار مزبوره قراء جدیدی تاسیس شده و به اراضی كه بالفعل زراعت می شود توسعه داده شود و نیز برای اراضی كه فعلاً در خاك ایران مزروع است، بیش از آن مقداری كه لازم است نگذارد آب استعمال كنند».

پیمان آخال همچنین به ضرر تركمن ها بود و با مصالح سنتی قوم تركمن همخوانی نداشت. میان آنان مرز كشیده شده و در دو كشور قرار می گرفتند و اتحاد آنان به هم می خورد. یموت‏های ایران كه بر اساس موافقت نامه دو دولت هر سال برای چراندن گله های خود به آن سوی مرز كوچ می كردند، باید به هر دو دولت مالیات می دادند و این موضوع مقامات روسی و ایرانی را در جمع آوری مالیات دچار مشكل كرده بود. به گونه‏ای كه به دنبال قتل ناصرالدین شاه، اوضاع ایران رو به وخامت بیشتر نهاد و ضعف حكومت مركزی بیشتر نمایان شد كه این امر خودسری تركمانان مروی و آخالی مقیم اترك را باعث شد تا آنجا كه از فرمانبرداری دولت ایران و پرداخت مالیات سرپیچی كردند.

لینک:

نگاهی به عهدنامه آخال/ همزاد گمنام تركمانچای