ایرانیان و جهانیانی که با طبس از طریق کتب تاریخی و جغرافیای معمولی آشنا شده اند ،هیچگاه نمیتوانند شادابی و طراوت نگین کویر های ایران را نه احساس که حتی در تخیل درآورند . از نظر آنها طبس شهری کویری ،گرم و سوزان ، خشک و بی آب و علف است که فلسفه ی وجودی آن تامین امنیت راههای جنوبی و شرقی ایران است. به همین دلیل همه چیز در آن رنگ و صیغفه ای موقتی و زود گذر دارد .

جز چنین توصیفی از طبس ، توصیف دیگری را در بین آنان که از این شهر تاریخی و خارق العاده دیدن نکرده اند ،سراغ نداریم . اما وقتی مسافری در فصول خاصی به خصوص زمستان و یا بهار به این شهر وارد می شود ، این توصیف ، تمامی هیبت و عظمت خود را از دست داده و افسوس و دریغی زایدالوصف سرتاسر وجود مسافر تازه وارد ، به این شهر را پر میکند .

بر خلاف تصور ،ورود مسافر به شهر طبس ،مختص نوروز و ایام خوش آب و هوای زمستان و اوایل بهار نیست ،چرا که هر یک از فصول در این شهر جاذبه ها و زیبایی های خاص خود را دارند و امامزاده ی جلیل القدری در این شهر مدفون است که خود در جلب مشتاقان بسیاری ذی سهم بوده و جاذبه ها و فیوضات معنوی بسیاری را عرضه میدارد و به همین دلیل ممکن است که در فصول خاصی تعداد گردشگران و زوار شهر بیش از سایر فصول باشد، لیکن هیچگاه بدون گردشگر خارجی و یا داخلی نیست.

معرفی کلی شهر طبس

طبس در شمال شرقی استان یزد و جنوب غربی استان خراسان از شمال به استان سمنان و شهرستان بردسکن و از توابع خراسان رضوی از شرق به شهرستان فردوس و بیرجند و نهبندان و از جنوب به استان کرمان و از جنوب غربی به استان اصفهان و شهرخور بیابانک و شهرهای استان یزد ازجمله بافق و اردکان محدود میشود .

این شهر یکی از قدیمی ترین و زیباترین شهرهای ایران است که با دریغ بسیار از زلزله ی هولناک 25 شهریور 57خورشیدی به طور کامل از بین رفت و از بناهای آن تنها آب انبار ها، به دلیل قرار داشتن در عمق زمین و داشتن پوششهای گنبدی و محکم به جای ماندند. تاریخ نویسان در زمانهای گوناگون درباره ی این شهر کهن سخن بسیار گفته اند و معتقدند که ساختمان آن قبل از آغاز پادشاهی ساسانی بنا شده و در مورد تاریخ طبس میتوان از کتابهایی که به تاریخ وسیاست توجه بیشتری شده کمک گرفت، مخصوصا در آن زمان که کشمکشهای سیاسی شامل حال این شهر میشده و میتوان در منابع تاریخی دو ایالت اصفهان و خراسان (مثل منابع تاریخی مربوط به طاهریان – سامانیان – غزنویان – سلجوقیان –اسماعیلیان – صفویان – و خاندان افشار و زند و قاجار )میتوان به منابع معتبری که محققین عرب و اروپایی تدوین کرده اند مراجعه کرد.

از گذشته تا به اکنون راه های کویری به این شهر منتهی میشوندبه همین مناسبت این شهر به نام دروازه ی خراسان معروف است.

شهرستان طبس به لحاظ برخورداری از معادن زغال سنگ و مجتمع بزرگ زغال سنگ که در روستای پروده این شهر قرار دارد با عظمتی قابل وصف کاملا بر پر باری این مجموعه معادن صحه میگذارد. اولین معدن تمام مکانیزه ی کشور است که در سال پیش راه اندازی شد . این مجموعه معادن در ردیف یکی از برجسته ترین مناطق کشوربه لحاظ ثروت ملی قرار گرفته است .

از زمانهای قدیم طبس را میتوان به تبس TEBS – طبسین – طبس گیلک – طبس قهستان و از نامهای جدید میتوان به طبس گلشن و میقات الرضا شهر و بهار نارنج اشاره کرد .

قدمت شهر

طبق تحقیقات به دست آمده و استناد به گفته های مردم محل با تحقیقاتی که به عمل آورده ام مربوط به 6000 هزار سال قبل میدانند.

آب و هوا

آب و هوای گرم و خشک با میانگین سالانه 30 درجه سانتیگراد است . بر این اساس حداکثر و حداقل دما بدین شرح است: حداکثر 65 درجه سانتیگراد در تیرماه و حداقل 9 درجه سانتی گراد در بهمن ماه است . میانگین بارندگی سالانه 6/91 میلیمتر و رطوبت نسبی شهر حداقل 65-15 درصد بستگی به ماه ، روز ، و ساعات شبانه روز گزارش شده وجود معادن غنی زغال سنگ نشان از وجود جنگلهای انبوه و دریاچه های بزرگ در گذشته ای دور در این منطقه است . بنابراین میتوان عنوان داشت این سرزمین در طی زمان تغییرات متعددی را به خود دیده است به هر حال میتوان گفت که زمستان در طبس فقط سه ماه محاسبه میشود . چنانکه جهانگرد خارجی کابریل آلفونس در کتاب عبور از صحاری ایران در این باره مینویسد: در ماه مارس امکان دارد در موارد نادری بارندگی شود . لیکن در این ماه غالبا هوا بسیار گرم است . تا ماه نوامبر آسمان بی ابر،هوا خشک و درجه ی حرارت هنگام ظهر بسیار بالا است .

ارتفاع شهر از سطح دریا 711 متر است مساحت تقریبی شهرستان طبس 25 کیلو مترعنوان شده مساحتی شاید بزرگتر از چندین کشور جهان . طبس به اندازه ی 5 برابر کشور لبنان مساحت دارد جمعیت طبس بر اساس سرشماری سال75 ،60 هزار نفر گزارش شده که 43% آن یعنی 26 هزار نفر ساکن شهر و 57% آن یعنی 34 هزار نفر در روستاها زندگی میکنند شکل هندسی شهرستان حدودا مستطیلی شکل کشیده از شرق به غرب است . فاصله ی دورترین روستاهای منتهی الیه شمالی تا پایین ترین آنها در جنوب شهرستان بیش از 400 کیلو متر است . از نظر مذهب اهالی طبس مسلمان و 99% آن شیعه دوازده امامی هستند .

زبان طبسی

زبان مردم طبس با گویش محلی که شباهت فراوانی به فارسی دری قدیم دارد چنانکه دکتر علی شریعتی در مورد لهجه مردم طبس و شهرهای همجوار آن میگوید: زبان دری قرن 4.5 هنوز زنده است وقتی که مردم" طبس" و شهرهای همجوار آن ،بیرجندقائن فردوس وکاشمرسخن میگویند گویی سخن ابوالفضل بیهقی و بلعمی است.

محصولات طبس

1-خرما 2- غلات 3- جو 4- گندم 5- پسته 6- پنبه و....

مهمترین حوادث تاریخی

- زلزله ی هولناک 25 شهریور 1357 به بزرگی 8/7 ریشتر که حدود 25 هزار نفر جان خود را از دست دادند

- حادثه ی شکست خفت بار آمریکا در صحرای طبس

(تصویری از حضور محمد رضا شاه پس از زلزله ی هولناک طبس)

(تصویری از باقی مانده های بالگرد ارتش امریکا بعد از شکست 5 اردیبهشت )

ثروتهای طبیعی

در این شهر ثروتهای خدادادی زیاد است و میتوان به غیر از زغال سنگ که سرآمد آنها است به :نفت – سرب – شن – ماسه- اورانیوم – ماسه ریخته گری -خاک نسوز - سنگ مرمریت – سنگ گرانیت و... اشاره کرد.

جاذبه های گردشگری

اگر چه در این مقاله به همه ی زیبایی های طبس نمیتوان اشاره نمود از بین مناظر دیدنی که مورد توجه بازدیدکنندگان قرار گرفته ،اینجا فقط به

1- باغ گلشن ( که در تصویر زیر گوشه ای از این باغ را ملاحظه مینمایید)

2 – آستان مبارک حسین بن موسی الکاظم

3- ارگ قدیم طبس ( خونه ما دوقدمیشه اومدی یه سر هم به ما بزن)

4- منطقه ی ییلاقی روستای خرو و نیاز ( حمام مرتضی علی – چشمه آب معدنی – طاق شاه عباس)

5- قدیمی ترین سد تاریخی دنیا ( سد کریت )

6- منطقه ی ییلاقی روستای ازمیغان (تخت عروس)

7- باتلاق کوبر ( کیلومتر 15 جاده جدید طبس – یزد)

8 – چشمه آب معدنی دیگ رستم (کیلومتر 200 جاده ی طبس – کرمان)

9- قلعه ی الموت پادگان فدائیان حسن صباح در روستای خرو و روستای ملوند

10– مزار فشاه ( که اصالت منم بر میگرده همون فشاه) و هزاران بنای دیگر که به دلیل طولانی شدن فهرست از ذکر آنها خودداری کردم .

تنها به یک نکته اضافی اشاره میکنم و آن وجود غار حلوان طبس است که اخیرا مورد بررسی و اکتشاف قرار گرفته است در بین اهالی محل این غار با نام غار کفتار معروف است .

سوغاتی و محصولات ( به به به جای شیرین مقاله رسیدیم )

برخی محصولات و سوغاتی که خاص طبس بوده و مورد توجه بسیاری از ایرانگردان و جهانگردان به عنوان به عنوان هدیه از این شهر تهیه وارمغان برده اند

1- گل نرگس و انواع داروهای گیاهی

2- مرکبات ( نارنج – لیمو- پرتقال - نارنگی )خرمالو با عطر و طعم خاص و منحصر به فرد

3- بهار نارنج پسته – زعفران – زیره سیاه – خاکشیر و...

4- انواع مربا ( بهار نارنج – مربای نارنجوک (نارنج نارس و کوچک) مربای بالنگ – خرما - انجیر مربای گوجه فرنگی)

شیرینی : روورکرده (کلوچه حلوایی منحصر به فرد ) نان برنج – قطاب – نقل بیدمشکی

نان: نون قرص (نان دایره ای شکل و خاص شهرستان ) تفتون (نان فانتزی محلی )

صنایع دستی : فرش دستباف ابریشمی ، انواع ظروف مسی کنده کاری شده و...

اقوام و جمعیت

مردم طبس از ایرانیان قدیم و از نژاد آریایی میاشند اگر چه این شهر به عنوان دروازه خراسان توجه و علاقه همه مخصوصا عربها را بخود جلب کرده بود، اما هنوز بسیاری از خصوصیات اخلاقی و عادات ایرانیان قدیم را در بین مردم طبس مشاهده میکنیم و در واقع آنها فرهنگ و آداب رسوم اقوام مهاجم را به گونه ای لطیف با فرهنگ باستانی اجدادی خود در هم آمیخته و تلفیقی موزون و خوش آهنگ ایجاد کرده اند .

رجال مهم شهرستان

افراد و دانشمندان زیادی از این شهر برخواسته اند که از آوردن نام همه ی آنها باز هم پوزش میطلبم

از علما مهم میتوان به آیت الله واعظ طبسی ....

و خواجه شمس بن مختار (شاعر و فیلسوف بزرگ)

آیت الله شیخ ابراهیم نجفی طبسی

آیت الله سید علی حائری طبسی

در حال حاضر هم محمود معصومی گوینده خبر ورزشی (همشهریمه از گل نازکتر بهش نگیا)

و...

منابع

این مقاله چکیده ای از تحقیقات اینجانب از بزرگان شهر و با دخل و تصرف از کتاب جغرافیای تاریخی طبس که توسط آقای محمود امینی به رشته ی تحریر در آورده شده است

شاید بتوان گفت که با ارزش ترین کار درباره شهر طبس را آقای یعقوب دانش دوست به عمل آورده است . ایشان قبل از نابودی کامل این شهر به وسیله ی زلزله ،کتابی را به رشته ی تحریر در آورده که میتوان گفت تمام ارزشهای معماری و زیبا ،شناسانه ی طبس را برای همیشه تاریخ در خورد نگه خواهد داشت . توصیفات ارائه شده در این کتاب بسیار ساده و عامیانه است و همین وضعیت توصیف ،امکان میدهد که علاقه مندان به هنر و تاریخ این سرزمین بتوانند تمام آن آثار و گذشته پر ارزش را باز سازی نمایند .

متاسفانه به خاطر طولانی شدن مقاله جملاتی از بزرگان را در مورد طبس از جمله ناصر خسرو ،مارکوپولو ،جلال ال احمد و... نتوانستم در این مقاله بگنجانم که به صورت خاطره در پروفایلم قرار خواهم داد امید است دوستانی که این مقاله را مطالعه مینمایند به هر وسیله ی ممکنه در اختیار دوستان خود قرار داده تا آنها نیز بهره ی لازم را در این مورد برده باشند .

دوستان عزیز اگر ادبیات به کار برده شده توسط بنده در این مقاله از کیفیت لازم برخوردار نبوده به بزرگواری خودتان ببخشید .

با سپاس و احترام فراوان

محمد ملا حسن زاده

1388/2/2

برگرفته از: همه چیز به روز