نویسندگان ملل و نحل از گروهی از مسلمانان به عنوان مشبّهه و مجسّمه یاد كرده‏اند. این گروه و فرقه خداوند را به موجودات جسمانی، تشبیه می‏كنند و برای خداوند دست و پا و دیگر اعضای موجودات جسمانی را قرار می‏دهند. مجمسه به معنای اعتقاد به جسمانی بودن خداوند است.

نفوذ عقاید پیروان ادیان و مذاهب دیگر در دنیای اسلام، پس از تلاقی و برخورد امت اسلامی با ملل مختل در پیدایش چنین عقیده‏ای و یا لااقل در توسعه آن مؤثر بوده، ولی نباید این مطلب را نادیده گرفت كه آیات متشابه درباره صفات خداوند زمینه ساز آن بوده. زیرا در این آیات صفاتی برای خداوند ثابت شده كه مفاد ظاهری و ابتدایی آن، تشبیه و تجسم است. ابن‏خلدون (متوفای 808 هجری) در این باره سخن گویایی دارد كه یادآور می‏شویم:

أ) آیاتی كه بر تنزیه خداوند از صفات اجسام دلالت دارد.

ب) آیاتی كه ظاهر آنها موهم تشبیه است.

اكثر صحابه و تابعین دسته اول را گرفته و درباره دسته دوم سكوت كرده‏اند، ولی عده‏ای به ظاهر آیات متشابه تمسك كرده، گرفتار تشبیه شده‏اند. برخی به تشبیه در ذات گراییده و برای خدا دست و پا و صورت ثابت كرده‏اند، در نتیجه گرفتار تجسم آشكار شده‏اند. اما نه مانند دیگر اجسام گروهی از آنان به تشبیه در صفات قایل شدند و برای خداوند جهت و استوا نزول و صدا و حرف و مانند آن را اثبات كردند. چون این صفات مستلزم تجسم است، برای رهایی از پیامدهای نادرست آن گفتند: خداوند جهت دارد، ولی نه مانند جهات اجسام؛ صدا دارد، نه مانند سایر صداها.(1)

در شكل‏گیری گروه مجسمه علاوه بر جمود فكری در تفسیر آیات، اخبارگری،(2) جعل احادیث و برخی حكومت‏ها نیز نقش داشته‏اند(3)

پی‏نوشت‏ها:

1 - الملل و النحل شهرستانی،، ج 1، ص 103 به بعد؛ عبدالله مبلغی، ج 3، ص 1308 - 1314.

2 - جعفر سبحانی، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، ص 69.

3 - عبدالله مبلغی، همان.