پرسش: آیا ازدواج ام كلثوم دختر امام علی علیه السلام با عمر نشانه دوستی و روابط حسنه میان امام علی علیه السلام و عمر نیست؟

 

پاسخ: موضوع ازدواج ام كلثوم با عمر از دو دیدگاه قابل بحث و بررسی است:

 

الف. از منظر منابع اهل سنّت؛

 

ب. از منظر منابع شیعه.

 

منابع اهل سنت

 

در بین اهل سنت، مشهور است كه

امیرالمؤمنین علی علیه السلام دختر خود امّ

كلثوم را به ازدواج خلیفه دوم، عمر بن

خطاّب، در آوردند. آنها این ازدواج را

 

  نشانگر دوستی و روابط حسنه میان

علی علیه السلام و خلیفه دوم قلمداد می كنند.

 

در نقد و بررسی این موضوع به

چند نكته اشاره می شود:

 

1. مسئله ازدواج امّ كلثوم در هیچ یك

از دو كتاب معتبر نزد اهل سنت، یعنی

صحیح بخاری و صحیح مسلم ـ كه در نزد

اهل سنت معتبرترین كتابها بعد از قرآن

شمرده می شوند ـ ذكر نشده است.(1)

 هیچ یك از صحاح ششگانه اهل

سنّت ازدواج امّ كلثوم را ذكر نكرده اند.

 

2. برخی از مسانید معتبر نزد اهل

سنت، مانند: مُسند احمد بن حنبل نیز این

رویداد را بیان ننموده اند.

 

3. برخی از منابع تاریخی و روایی

اهل سنّت، مانند: «طبقات» ابن سعد(2) و

«المستدرك» حاكم نیشابوری(3)، ازدواج ام

كلثوم با خلیفه دوم را مطرح نموده اند. در

این باره، دو نكته شایان ذكر است:

 

الف. براساس مبانی رجالی اهل

سنّت، تمام راویان این روایت، متّهم به

صفات «كذّاب»، «وضّاع»، و «ضعیف» و

«مدلَّس» می باشند؛(4) لذا براساس منابع اهل

سنت، موضوع ازدواج امّ كلثوم با عمر بن

خطّاب به لحاظ سندی فاقد اعتبار و ارزش

می باشد.

 

ب. صرف نظر از ضعف سندی، این

روایت به لحاظ دلالت و معنی نیز دچار

تعارض، چندگانگی و تشویش در نقل

می باشد؛ به گونه ای كه برخی از نقلها برخی

دیگر را تكذیب می نمایند. به عنوان مثال،

در برخی نقلها این گونه آمده است كه وقتی

عمر به خواستگاری امّ كلثوم آمد، علی علیه السلام

مسئله كوچكی سنّ ام كلثوم را مطرح

 

  نمودند و در برخی نقلها آمده است كه

حضرت فرمودند: «من او را برای فرزندان

برادرم جعفر بن ابی طالب نگه داشته ام.» در

نقل دیگری بیان شده است كه علی علیه السلام

بدون درنگ ام كلثوم را نزد عمر فرستاد تا

او را نگاه كند.

 

دیدگاه شیعه

 

در مورد ازدواج امّ كلثوم با خلیفه

دوم، در میان دانشمندان شیعه

دیدگاه های متفاوتی مطرح است كه در

ذیل به برخی از آنها اشاره می شود:

 

1. برخی از دانشمندان شیعه از

جمله شیخ مفید، این تزویج را به

شدّت انكار نموده و بر این باورند كه

 چنین ازدواجی اساسا رخ نداده است.(5)

 

2. دیدگاه دیگر این است كه اُمّ

كلثوم دختر واقعی علی علیه السلام نیست؛

بلكه ربیبه ـ دختر خوانده ـ علی علیه السلام

بوده است. براساس این دیدگاه، امّ

كلثوم دختر واقعی ابوبكر بوده،

مادرش أسماء بنت عمیس است. پس

از مرگ ابوبكر، اَسماء به همسری

علی علیه السلام در آمد و امّ كلثوم همراه

مادرش به خانه علی علیه السلام آمدند.

 

این دیدگاه متعلّق به آیت اللّه

العظمی مرعشی نجفی رحمه الله است. ایشان

در این باره می فرمایند: «امّ كلثوم كه با

عمر ازدواج كرد، ربیبه علی علیه السلام و دختر

اسماء بنت عمیس از ابوبكر بود. او

كودك بود و با ازدواج اسماء با علی علیه السلام

پس از مرگ ابوبكر به خانه علی علیه السلام آمد

و بزرگ شد و با عمر ازدواج كرد. او را

همه جا امّ كلثوم بنت علی علیه السلام می گفتند.

او با پسرش زید بن عمر در زمان امام

مجتبی علیه السلام فوت كردند. امام علیه السلام بر او و

پسرش یك نماز میّت خواند و همین دلیل

بر جواز نماز بر دو میّت در یك نماز شد.

 

امّ كلثوم دختر فاطمه علیهاالسلام در كربلا

 

  با خواهرش زینب علیهاالسلام بود و در شب

یازدهم تا صبح مواظب اطفال امام

حسین علیه السلام بود كه خود دلیل دیگری بر

نفی ازدواج او با عمر است؛ زیرا اگر زن

عمر بود و فرزندی داشت، در جریان

كربلا منعكس می شد، در اسارت كوفه

و شام مطرح می گشت. اصولاً برای او

حرمتی قائل می شدند.»(6)

 

3. دیدگاه دیگر این است كه این

ازدواج صورت گرفت؛ ولی از روی تهدید

و اكراه و اجبار. در منابع حدیثی شیعه

روایاتی وجود دارد كه نشانگر وقوع این

ازدواج از روی تهدید و ارعاب می باشد.

در ذیل به نمونه ای اشاره می شود:

محمد بن ابی عمیر از هشام بن

سالم از امام صادق علیه السلام نقل می كند كه

فرمود: «هنگامی كه عمر [از اُم كلثوم [نزد

علی علیه السلام خواستگاری نمود، حضرت در

پاسخ او فرمودند: او كم سنّ و سال است.

عمر با عباس ـ عموی علی علیه السلام ـ ملاقات

كرد و گفت: آیا در من عیبی هست؟»

 

عباس گفت: چه شده؟ عمر گفت: به

خواستگاری دختر برادرزاده ات رفتم؛

[ولی او پاسخ منفی به من داد و [من را ردّ

نمود. به خداوند سوگند! چاه زمزم را پُر

می كنم و هیچ نشانه بزرگی و كرامت برای

شما نیست، مگر آنكه آن را از بین خواهم

برد و هر آینه دو شاهد برای او اقامه كرده،

به اتّهام سرقت دست راست او را قطع

خواهم نمود. پس عباس نزد علی علیه السلام آمد و

او را [از تهدیدهای عمر] آگاه ساخت و از

ایشان درخواست نمود تا امر [این ازدواج[

را به او واگذار نماید. علی علیه السلام نیز مسئله

ازدواج ام كلثوم را به عموی خود عباس

سپرد.»(7)

 

در مورد این روایت، چند نكته دارای

اهمیت می باشد:

 

1. در وهله اوّل، علی علیه السلام به

 

  درخواست عمر پاسخ منفی دادند و

فرمودند: امّ كلثوم هنوز به سنّ ازدواج

نرسیده است. این پاسخ، خود بیانگر

ناخرسندی علی علیه السلام از این پیوند بوده

است.

 

2. عمر از تهدیدهای شدیدی مانند

نابود ساختن نشانه های بزرگی و كرامت

اهل بیت علیهم السلام و اتّهام سرقت بهره برده

است. این تهدیدها از یك سو، جان

علی علیه السلام و خاندان و شیعیان ایشان را به

مخاطره انداخت و از سوی دیگر، كیان دین

و جامعه اسلامی را مورد تهدید و بی ثباتی

قرار می داد.

 

3. علی علیه السلام ، به منظور احترام گذاشتن

به درخواست عموی خود، تصمیم گیری

نهایی در مورد این ازدواج را بر عهده

عباس گذاشتند.

 

با توجه به آنچه ذكر شد، چگونه این

پیوند می تواند از روی رضایت و

 خشنودی علی علیه السلام صورت گرفته باشد؟

ازدواجی كه آغازش با انكار و مخالفت

علی علیه السلام بود و منجرّ به تهدیدهای شدید از

سوی خلیفه دوم گردید، چگونه می تواند

نشانگر دوستی و روابط حسنه میان

  علی علیه السلام و خلیفه دوم باشد؟

 

مخصوصا از این جهت كه اصلِ این

ازدواج و اصل وجود فردی از فرزندان

علی علیه السلام به نام امّ كلثوم كه با عمر ازدواج

نمود، مورد نفی و انكار برخی از

دانشمندان بزرگ شیعه است.

 

 

پى‏نوشت‏ها:

 

 

 

1. برخی از دانشمندان سنّی، بسیاری از حقایق

تاریخی را صرفا به دلیل اینكه در صحیح بخاری

و مسلم بیان نشده، مورد انكار و تردید قرار

می دهند.

 

2. الطبقات الكبری، محمد بن سعد بن منیع

الزهری، دار احیاء التّراث العربیّ، بیروت، لبنان،

چاپ اوّل، 1416 ق، ج8، ص 462 ـ 465.

 

3. المستدرك علی الصحیحین، حاكم

نیشابوری، دار الكتب العلمیة، بیروت، لبنان،

چاپ اوّل، 1411 ق، ج 3، ص153.

 

4. برای آگاهی بیشتر از احوال راویان این

حدیث، به كتاب «الرسایل العشر» تألیف

سیدعلی حسینی میلانی، انتشارات یاران، قم،

چاپ اوّل، 1418 ق، رساله هشتم مراجعه نمایید.

 

5. مسارُّ الشّیعه (مجموعه مصنّفات شیخ مفید)،

دار المفید، بیروت، لبنان، چاپ دوم، 1414 ق،

ج7، ص87؛ همچنین، مرحوم سید ناصر الحسین

الموسوی اَلّكنوی الْهندی، نوه صاحب كتاب

«عبقات الانوار»، كتابی در انكار این تزویج تحت

عنوان: «إفحام الأْعداء والخصوم فی نفی تزویج

امّ كلثوم» نگاشته است. مرحوم محمدجواد

بلاغی، صاحب تفسیر «آلاء الرَّحمن» نیز رساله

مفصلی در نفی این تزویج دارد.

 

6. تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام، دكتر علی اكبر

حسنی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اوّل،

1379 ش، ج2، ص59.

 

7. فروع كافی، محمد بن یعقوب كلینی، دار

الاضواء، بیروت، لبنان، چاپ اوّل، 1413 ق،

كتاب نكاح، بابُ تزویج امّ كلثوم، ح9470،

ص347.