همواره این سوال در جامعه مسمانان وجود داشته كه آیا انسان مجبور است یا مختار .در پاسخ به این سوال سه نظر مطرح شده كه هر یك  از آیات قران هم استفاده كرده اند اما قطعا یكی از این نظرات درست است و دو نظر دیگر اشتباه دراین مقاله به طرح این سه نظر و معرفی  كسانی كه به آنها معتقد هستند می پردازیم  

1-گروهی با استناد به آیاتی از قران ، اعمال انسان را به خدا نسبت می دهند ومی گویند كه هیچ كاری جز به اراده خدا انجام نمی شود حتی كارهای شر و گناهان و اگر انسانها گناه هم می كنند به خواست خداست این گروه برای اثبات نظر خود به آیاتی مثل والله خلقكم و ما تعملون استناد كرده و  از آن مفهوم خلق افعال عباد را بیرون كشیده اند و در تایید آن به آیات زیادی اشاره كرده اند كه اراده انسان را تابع اراده خدا می داند و همه كارها را با اذن و قدرت او معرفی می كند این گروه بر این عقیده اند كه انسان تنها آلتی است كه خدا برای اعمال خواسته های خود او را به كار می برد و هر چه انجام میدهد قبل از خلقتش برایش ثبت شده و كارهای بد او جایی برای سرزنش ندارد یكی از این روایتهایی كه مورد استفاده این گروه است و تقریبا در تمام كتب معتبر صحاح وسنن اهل سنت از ابی هریره نقل  شده اینست كه موسی و آدم علیهما السلام با یكدیگر گفتگو كردند موسی به آدم علیه السلام گفت تو به خاطر اشتباهت ما را از بهشت محروم كردی وآدم در پاسخ گفت این عملی بود كه خدا قبل از خلقت من برایم مقدر كرده بود پس بر كاری كه من مجبور به انجامش بودم مرا سرزنش نكن

صحیح البخاری ج3/ص1251ح3228صحیح مسلم ج4/ص2042ح2652صحیح ابن حبان ج14/ص55ح6179سنن النسائی الكبرى ج6/ص284ح10985سنن أبی داود ج4/ص226ح4701سنن ابن ماجه ج1/ص31ح80سنن الترمذی ج4/ص444ح2134مسند أحمد بن حنبل ج2/ص248ح7381

تقریبا تمامی اهل تسنن بویژه اهل حدیث در كتب عقیدتی خود در بحث قدر این مطلب را با آوردن روایات بسیاری مورد تاكید قرار داده اند و ایمان به آنرا در حد ایمان به اصول دین دانسته اند.

2- گروهی این تفكر را مقابل عقل بدیهی بشر دانسته و نظری كاملا مخالف آن داده اند آنها هم به آیاتی از قران استناد كرده اند  این گروه كه مفوضه هستند گفتند خدا انسان را آفرید و به او اختیار و قدرت داد  و همه چیز را به خودش واگذار كرد

اما هر دو گروه به برخی آیات قران استناد كرده اند و برخی از آیات را ندیده گرفته اند یا آنها را تاویل كرده اند

3-نظر سومی هم وجود دارد كه میگوید انسان در تمام كارهای خود محتاج اراده و قدرت خداست ولی در كارهای خود مجبور نیست و مسئول اعمال خود بوده و به خاطر كارهای خوب وبد خود پاداش متناسب دریافت خواهد كرد این گروه تمام اعمال خیر كه انسانها انجام می دهند را به خواست و رضای خدا می دانند و تمامی افعال بد را به قدرت خدا و قضای او ولی به اراده انسان و صادر از او می دانند

این نظر توسط امام صادق علیه السلام در مقابل جبر و تفویض مطرح شده و طرفداران آن به عنوان عدلیه شناخته شده اند

درك و تحلیل نظرسوم مستلزم توجه به نكاتی است

1-       بدون اراده خدا انسان هیچ اراده ای ندارد (و ما تشاؤون الا ان یشاء الله)

2-      خدا به انسان اختیار داده كه مسیر زندگی خود را انتخاب كند

3-      خدا می داند كه انسان با اختیار خود چه مسیری را انتخاب خواهد كرد

4-      قضا و قدر خدا دو صورت حتمی و غیر حتمی دارد قضا و قدر حتمی تخلف نمی پذیرد اما غیر حتمی ممكن است به خاطر عواملی تغییر كند مثل اینكه كسی به خاطر ظلم و گناه عمرش كوتاه شده ومرگش زودتر ازاجل حتمی فرا رسد

5-      خدا در قران بسیاری از كارهای را به خود نسبت می دهد مثل هدایت یا گمراهی در این گونه امور انسان مقدمه آن كار را فراهم می كند وبعد در مسیری قرار می گیرد كه برگشت از آن ممكن نیست در این صورت آن حركت غیر اختیاری به خدا نسبت داده می شود در حالیكه انسان با اختیار خود قدم در آن مسیر گذاشته .