« حزن و ضرع (خوف و خشی) در قرآن کریم »
 

محمد علی بهزاد

به نام بی نام او

آمد ســحری ندا ز میخانه‌ی ما           کای رنــــد خــراباتی دیوانه‌ی ما
برخیز که پر کنیم پیمانه ز مـی           زان پیش که پر کنند پیمانه‌ی ما

(خیام)
 

چندی قبل در یکی از جلسات کلاس جناب استاد طاهری، یکی از دوستان صحبتی را مطرح کردند مبنی بر این که حزن و یا محزون بودن نزد خداوند پسندیده می‌باشد. ایشان یکی از آیات قرآن کریم را استناد کردند و گفتند: "انسان مؤمن باید دارای حزن باشد". به دلیل کمبود وقت قرار شد استاد در جلسه‌ی بعدی در مورد این مسئله صحبت فرمایند. این مطلب برایم عجیب بود؛ خصوصاً این که با درسهای عرفان حلقه مغایرت داشت. لذا بر آن شدم که روی این مسئله تحقیقی انجام دهم و با کسب اجازه از محضر استاد آن را در اختیار تمامی سروران و دوستان عزیزم قرار دهم.

در ابتدا از زنده یاد استاد علی اکبر دهخدا تقدیر می‌کنم که فرهنگ لغات ایشان همواره یاور تمام فارسی زبانان بوده و همچنین مترجمین قرآن کریم که طی سالیان سال رنجهای فراوانی را متحمل شدند تا امروز این ترجمه‌ها جهت هر گونه تحقیق در اختیار ما قرار گیرد. (منابع ترجمه‌ی قرآن به جهت استفاده در این تحقیق توسط آقایان اساتید: مکارم شیرازی، خرمشاهی، الهی قمشه‌ای، فولادی، مصباح زاده، مجتبوی و آیتی)
 

معنی لغات اندوه، غم، ماتم، غصه، دل آزردگی، دل شکستگی، رنجش، اندوهگین، اندوهناک، غمگین، غمناک، غمین، سوگ، یأس، ناامیدی، افسرده، افسردگی و افعال مربوطه در زبان عربی مصدر آن "حَزَنَ" می‌باشد که در زبان فارسی نیز وارد شده و کلمه حُزن‌انگیز نیز در فارسی متداول شده است.

زاری، گریه از غم، زاریدن، ضجه زدن، مویه کردن، خاکساری کردن، سوگواری کردن در زبان عربی "ضَرَعَ" می‌باشد. این کلمه در زبان فارسی امروز زیاد رایج نمی‌باشد.

ترس، وحشت، دهشت، باک، دلهره، هول، بیم، نهیب، هیبت در زبان عربی "خوف" بوده که این لغت در فارسی نیز متداول بوده است. اما ترسی که از روی نگرانی، دل نگرانی، بیمناکی، دل شوره و دلواپسی هم باشد "خَشَیَ" است که در فارسی متداول نیست. "خوف" و "خشی" همینطور افعال مربوطه‌ی آنها با ظرافت خاصی از طرف طراح بزرگ در ارتباط با یکدیگر و در معانی بسیار نزدیک به هم در قرآن با نظمی خاص به کار رفته‌اند، که نیاز به کشف رمز دارد.
 

تمام این کلمات با مشتقات مختلف در قرآن آمده است. احادیثی با استنادهای مختلف به نقل از ائمه اطهار می‌باشد که می‌فرمایند: "قرآن را با صدای حزن‌انگیز تلاوت کنید" یا "در هنگام تلاوت قرآن حالت حزن به خود بگیرید". شاید در اینجا معنی حالت جدی، سوزناک و توأم با احترام برای قرائت قرآن و یا گوش کردن به صوت قرآن را داشته باشد. این امر فقط در وقت قرآن آمده نه تمامی اوقات، ضمن اینکه در خود قرآن چنین مطلبی بیان نشده است. از آنجائیکه جناب استاد طاهری فرمودند: "ابتدا قرآن را باید به عنوان قانون اساسی پذیرفته و سپس هر چیزی را که در راستای این قانون اساسی باشد، تبعیت کنیم"، لذا کشف رمز کلیه مطالب در نهایت به عهده‌ی استاد عالیقدرمان جناب آقای طاهری یا دیگر اساتید محترم می‌باشد.
 

از طرفی اگر به درسهای استاد کمی بیاندیشیم که: "غم، اندوه، یأس، ناامیدی، ترس، وحشت و... از جنود شیطان بوده و انسان را با ترفند تسلیم شبکه منفی می‌کند." لذا باید با استفاده از تسهیلات الهی خود را از شبکه منفی برهانیم که استنادهای این مهم در قرآن هم می‌باشد. البتـه ترس از خدا که در قرآن نیز فرموده شده، هرگز نمی‌تواند از جنود شیطان باشد و هشداری برای افراد در ابتدای راه کمال، دل‌نگرانی از نرسیدن به کمال، و مشتاقان به آگاهی یا همان "مـــــــی نابی" است که دریافتش، آنان را مست و خراب می‌کند. به قول شاعر و عارف فرزانه بزرگوار سرزمینمان خواجه حافظ شیرازی: "المنت الله که در میکده باز است..."
 

" تحزن " ( 7 )

1. توبه - 40 -. . . . . اندوه مدار که خدا با ماست. . . . .

2. نحل - 128 -. . . . . بر آنان اندوه مخور. . . . .

3. نحل - 70 - بر آنان غم مخور. . . . .

4. حجر - 88 -. . . . . و بر ایشان اندوه مخور. . . . .

5. طه - 40 -. . . . . تو را از اندوه رهانیدیم. . . . .

6. قصص - 13 -. . . . . غم نخورد و بداند که وعده خدا راست است. . . . .

7. عنکبوت - 33 -. . . . . به او گفتند: نترس و اندوهگین نباش.

" تحزنی " ( 2 )

1. مریم - 24 -. . . . . غم مدار که. . . . .

2. قصص - 7 -. . . . . نترس و اندوه مدار که

" تحزنوا " ( 3 )

1. آل عمران - 139 - و اگر مؤمنید، سستی مکنید و غمگین نباشید که شما برترید.

2. آل عمران - 153 -. . . . . و بر آنچه از دستتان رفت و یا بر سرتان آمد اندوهی مخورید. . . . .

3. فصلت - 30 -. . . . . نترسید و اندوهگین نباشی

"یحزنک " ( 5 )

1. آل عمران - 176 - و کسانی که در کفر می‌کوشند، تو را اندوهگین نسازند. . . . .

2. مائده - 41 - ای پیامبر، کسانی که در کفر شتاب می‌ورزند، تو را غمگین نسازند. . . . .

3. یونس - 65 - سخن آنان تو را غمگین نسازد. . . . .

4. لقمان - 23 - و هر کس که کفر می‌ورزد، نباید کفر او تو را غمگین سازد. . . . .

5. یس - 76 - پس سخنانشان تو را اندوهگین نکند، ما به آنچه پنهان و آنچه آشکار می‌دارند، آگاهیم.

" تحزنون " ( 2 )

1. اعراف - 49 -. . . . . وارد بهشت می‌شوید، نه بیمی بر شماست و نه اندوهگین می‌شوید.

2. زخرف - 68 - ای بندگان من، امروز بر شما بیمی نیست و غمگین نخواهید شد.

"یحزنهم " ( 1 )

"یحزنون " ( 13 )

1. بقره - 38 -. . . . . بیمی بر ایشان نیست و اندوهگین نخواهند شد.

2. بقره - 62 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین خواهند شد.

3. بقره - 112 -. . . . . بیمی بر آنان نیست و غمگین نخواهند شد.

4. بقره - 262 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین خواهند شد.

5. بقره - 274 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

6. بقره - 277 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

7. آل عمران - 170 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

8. مائده - 69 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

9. انعام - 48 -. . . . . بیمی بر آنان نیست و اندوهگین نخواهند شد.

10. اعراف - 35 -. . . . . نه بیمی بر آنان خواهد بود و نه اندوهگین می‌شوند.

11. یونس - 62 - آگاه باشید که دوستداران خدا نه بیمی بر آنهاست و نه اندوهگین خواهند شد.

12. زمر - 61 -. . . . . عذاب بر آنان نمی‌رسد و غمگین نخواهند شد.

13. احقاف - 13 - بی گمان کسانی که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری ورزیدند، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

"تضرعوا" ( 1 )

انعام - 43 - پس چرا هنگامی که عذاب ما به سراغشان آمد زاری و خاکساری نکردند؟ زیرا دلهایشان سخت شده و شیطان کارها و کردارشان را در نظرشان آراسته بود.

"تضرعا" ( 3 )

1. انعام - 63 - بگو چه کسی شما را از تاریکیهای خشکی و دریا می‌رهاند، زمانی که او را به زاری و پنهانی می‌خوانید. . . . .

2. اعراف - 55 - پروردگار خود را به زاری و نهانی بخوانید که او ازحدگذرندگان را دوست ندارد.

3. اعراف - 205 - و پروردگارت را در بامدادان و شامگاهان در دلت به زاری و بدون بانگ برداشتن یاد کن واز غافلان مباش.

"تضرعون" ( 1 )

اعراف - 94 -. . . . . تا زاری و خاکساری کنند.

"نخاف" ( 2 )

1. طه - 45 - گفتند: ای پروردگار ما می‌ترسیم که بر ما تعدی کند یا طغیان از حد بگذراند.

2. انسان - 10 - ما از پروردگارمان در روزی که عبوس و سخت است می‌ترسیم.

"تخافوا " ( 1 )

"تخافونهم " ( 1 )

روم - 28 -. . . . . و از آنان همان گونه که از امثال خودتان بیمناکید،. . . . .

"تخافوهم " ( 1 )

"تخاف " ( 1 )

طه - 77 - و در حقیقت به موسی وحی کردیم که: "بندگانم را شبانه ببر و راهی خشک در دریا برای آنان باز کن که نه از فرارسیدن دشمن بترسی و نه از غرق شدن بیمناک باشی."

"تخافی " ( 1 )

"تخافا" ( 1 )

طه - 46 - گفت: مترسید من با شما هستم. می‌شنوم و می‌بینم.

"تخف " ( 9 )

1. هود - 70 -. . . . . در دل احساس ترس نمود به او گفتند نترس. . . . .

2. طه - 21 - گفت: آن را بگیر و نترس، ما آن را به صورت اولش باز می‌گردانیم.

3. طه - 68 - گفتیم: نترس تو مسلماً برتری.

4. نمل - 10 -. . . . . ای موسی نترس که پیامبران در پیشگاه من نمی‌ترسند.

5. قصص - 25 -. . . . . گفت: مترس که از قوم ستمکار نجات یافتی.

6. قصص - 31 -. . . . . گفت: ای موسی روی به این سو کن و نترس، تو از ایمنانی.

7. عنکبوت - 33 -. . . . . به او گفتند: نترس و اندوهگین نباش.

8. ص - 22 - آنگاه بر داوود وارد شدند و او از ایشان هراسناک شد. گفتند: نترس. . . . .

9. ذاریات - 28 - سپس از آنان ترسی در دل یافت. گفتند: مترس و او را به فرزندی دانا بشارت دادند.

"خاف " ( 6 )

1. بقره - 182 - و هر کس که از وصیت کننده ای بیم اجحاف یا گناه داشته باشد و. . . . .

3. هود - 103 - در این برای کسی که از عذاب آخرت می‌ترسد،. . . . .

4. ابراهیم - 14 -. . . . . و در پیشگاه من بترسد و از هشدار من بهراسد. . . . .

5. الرحمن - 46 - و برای هر کس که از پروردگارش ترسیده باشد، دو بوستان است.

6. نازعات - 40 - و اما هر کس که در پیشگاه پروردگارش ترسیده باشد و نفس را از هوی و هوس بازداشته باشد.

"خافت " ( 1 )

"خافوا " ( 1 )

"خافونی " ( 1 )

آل عمران - 175 - آن شیطان است که دوستانش را می‌ترساند، اگر مؤمنید از آنان نترسید و از من بترسید.

"خوف " ( 16 )

1. بقره - 38 -. . . . . بیمی بر ایشان نیست و اندوهگین نخواهند شد.

2. بقره - 62 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین خواهند شد.

3. بقره - 112 -. . . . . بیمی بر آنان نیست و غمگین نخواهند شد.

4. بقره - 262 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین خواهند شد.

5. بقره - 274 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

6. بقره - 277 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

7. آل عمران - 170 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

8. مائده - 69 -. . . . . نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

9. انعام - 48 -. . . . . بیمی بر آنان نیست و اندوهگین نخواهند شد.

10. اعراف - 35 -. . . . . نه بیمی بر آنان خواهد بود و نه اندوهگین می‌شوند.

11. اعراف - 49 -. . . . . وارد بهشت می‌شوید، نه بیمی بر شماست و نه اندوهگین می‌شوید.

12. یونس - 62 - آگاه باشید که دوستداران خدا نه بیمی بر آنهاست و نه اندوهگین خواهند شد.

13. یونس - 83 - هیچکس به موسی ایمان نیاورد مگر گروهی از فرزندان قومش (آن هم با) ترس از فرعون. . . . .

14. زخرف - 68 - ای بندگان من، امروز بر شما بیمی نیست و غمگین نخواهید شد.

15. احقاف - 13 - بی گمان کسانی که گفتند پروردگار ما خداوند است سپس پایداری ورزیدند، نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.

16. قریش - 4 - همان کسی که آنها را از گرسنگی نجات داد و از ترس و نا امنی ایمن ساخت.

"خوفا" ( 4 )

1. اعراف - 56 -. . . . . و او را با بیم و امید بخوانید. . . . .

2. رعد - 12 - اوست کسی که برق را برای بیم و امید به شما می‌نمایاند. . . . .

3. روم - 24 - و از نشانه های او برق را برای شم بیم آور و امید بخش می‌نمایاند و. . . . .

4. سجده - 16 -. . . . . پروردگارشان را ب بیم و امید بخوانند و. . . . .

"خوفهم" ( 1 )

"یخاف" ( 5 )

1. طه - 112 - وهر کس که کارهای شایسته کرده و مؤمن باشد نه از ستم و نه از کاسته شدن حقش می‌هراسد.

2. نمل - 10 -. . . . . ای موسی نترس که پیامبران در پیشگاه من نمی‌ترسند.

3. ق - 45 -. . . . . پس هر کس را که از وعده عذاب من می‌ترسد به قرآن پند ده.

4. جن - 13 -. . . . . و هر که به پروردگارش ایمان آورد نه از نقصان و نه از ستم می‌ترسد.

5. شمس - 15 - و از پیامد کار خویش، بیمی به خود راه نداد.

"یخوف" ( 2 )

1. آل عمران - 175 - در واقع این شیطان است که دوستانش را می‌ترساند. پس اگر مؤمنید از آنان نترسید و از من بترسید.

2. زمر - 16 -. . . . . ای بندگان من از من بترسید

"یخافون" ( 11 )

1. مائده - 23 - دو نفر از مردانی که از خدا می‌ترسیدند. . . . .

2. مائده - 54 -. . . . . و از سرزنش هیچ ملامتگری نمی‌ترسند. . . . .

3. انعام - 51 - و کسانی را که از محشور شدن به نزد پروردگارشان می‌ترسند، هشدار بده. . . . . .

4. رعد - 21 -. . . . . و از پروردگارشان می‌ترسند و از سختی حساب بیم دارند.

5. نحل - 50 - از پروردگارشان که حاکم بر آنهاست می‌ترسند و از سختی حساب بیم دارند.

6. اسراء - 57 -. . . . . و از عذابش می‌ترسند، چرا که عذاب پروردگارت همواره درخور پرهیز است.

7. نور - 37 - مردانی که نه تجارت و نه دادوستدی آنان را از یاد خدا و برپاداشتن نماز و دادن زکات به خود مشغول نمی‌دارد و از روزی که دلها و دیده‌ها در آن زیر و رو می‌شود، می‌هراسند.

8. نور - 50 - آیا در دلهایشان بیماری است، یا شک دارند یا از آن می‌ترسند که خدا و فرستاده اش برآنان ستم ورزند؟ بلکه خودشان ستمکارند.

9. ذاریات - 37 - و در آنجا برای آنها که از عذاب پر درد می‌ترسند، عبرتی بر جای گذاشتیم.

10. مدثر - 53 - چنین نیست که می‌گویند، بلکه آنها از آخرت می‌ترسند.

11. انسان - 7 - آنان به نذر خود وفا دارند و از روزی که شرش دامن گستر است، بیم دارن

"اخشوا" ( 1 )

"اخشون" ( 2 )

1. مائده - 3 -. . . . . امروز کسانی که کافر شده‌اند، از دین شما ناامید گردیده‌اند. پس از ایشان نترسید و از من بترسید. . . . .

2. مائده - 44 -. . . . . پس از مردم نترسید و از من بترسید.

"اخشونی" ( 1 )

"تخشا" ( 1 )

"تخشون" ( 1 )

"تخشوه" ( 1 )

"تخشونهم" ( 1 )

توبه - 13 -. . . . . آیا از آنان می‌ترسید؟ با اینکه اگر مؤمنید خدا سزاوارتر است که از او بترسید.

"تخشوهم" ( 2 )

1. بقره - 150 -. . . . . پس از آنان نترسید و از من بترسید. . . . .

2. مائده - 3 -. . . . . امروز کسانی که کافر شده‌اند، از دین شما ناامید گردیده‌اند. پس از ایشان نترسید و از من بترسی

"تخشی" ( 2 )

1. طه - 77 - و در حقیقت به موسی وحی کردیم که: "بندگانم را شبانه ببر و راهی خشک در دریا برای آنان باز کن که نه از فرا رسیدن دشمن بترسی و نه از غرق شدن بیمناک باشی."

2. احزاب - 37 -. . . . . و آنچه را که خدا آشکار کننده‌ی آن بود در دل خود نهان می‌کردی و از مردم می‌ترسیدی با آنکه سزاوارتر بود که از خدا بترسی

"تخشوا" ( 1 )

"یخشاها" ( 1 )

"یخشون" ( 7 )

1. نساء - 77 -. . . . . آنگاه گروهی ازآنان ازمردم (مشرکان مکه) چنان می‌ترسیدند که باید ازخداوند ترسید، یا حتی ازآن شدیدتر،. .

2. رعد - 21 -. . . . . و از پروردگارشان می‌ترسیدند و از سختی حساب بیم دارند. . . . .

3. انبیاء - 49 - همان کسانی که از پروردگارشان در نهان می‌ترسند و هم آنان که از آن ساعت نگرانند.

4. احزاب - 39 - همان کسانی که پیامهای خدا را ابلاغ می‌کنند و از او می‌ترسند و ازهیچ کس جزخد بیم ندارند و خدا برای حسابرسی بسنده است.

5. فاطر - 18 -. . . . . تنها کسانی را که از پروردگارشان در نهان می‌ترسند و نماز برپا می‌دارند هشدار می‌دهی. . . . .

6. زمر - 23 -. . . . . که از شنیدن آیاتش لرزه بر اندام کسانی که از پروردگارشان می‌ترسد، می‌افتد. . . . .

7. ملک - 12 - کسانی که در نهان از پروردگارشان می‌ترسند، آنان را آموزش و پاداشی بزرگ خواهد بود

"یخشونه" ( 1 )

احزاب - 39 - همان کسانی که پیامهای خدا را ابلاغ می‌کنند و از او می‌ترسند و از هیچ کس جز خد بیم ندارند و خدا برای حسابرسی بسنده است.

"یخشی" ( 6 )

1. طه - 3 - جز اینکه برای هر که می‌ترسد، پندی باشد.

2. طه - 44 - و با او به نرمی سخن بگوئید، شاید پند پذیرد یا بترسد.

3. فاطر - 28 -. . . . . از بندگان خدا تنها دانایان و دانشوران از او می‌ترسند. . . . .

4. نازعات - 26 - در حقیقت برای هر کس که از خدا بترسد در این ماجرا عبرتی است.

5. عبس - 9 - و او مرد خداترس (و با تقوایی) بود.

6. اعلی - 10 - آن کس که ترسد بزودی عبرت گیرد.

"خشی" ( 4 )

1. نساء - 25 -. . . . . این برای کسانی از شماست که بترسند. . . . .

2. یس - 11 -. . . . . و از خدای رحمان در نهان بترسد. . . . .

3. ق - 33 - آنکه در نهان از خدای بخشنده بترسد و با دلی توبه کار باز آید.

4. بینه - 8 -. . . . . این پاداش برای کسی است که از پروردگارش بترسد.

"خشیت" ( 1 )

"خشیته" ( 1 )

"خشیه" ( 6 )

1. بقره - 74 -. . . . . و پاره‌ای دیگر از ترس خدا فرود آیند و. . . . .

2. نساء - 77 -. . . . . آنگاه گروهی از آنان از مردم (مشرکان مکه) چنان می‌ترسیدند که باید از خداوند ترسید، یا حتی از آن شدیدتر،. . . . .

3. اسراء - 31 - و از بیم تنگدستی فرزاندان خود را مکشید. . . . .

4. اسراء - 100 -. . . . . باز هم از بیم خرج کردن قطعاً امساک ورزیدند،. . . . .

5. مؤمنون - 57 - در حقیقت کسانی که از بیم پروردگارشان هراسانند.

6. حشر - 21 - اگر این قرآن را بر کوهی فرو فرستاده بودیم بی شک آن کوه را از ترس خداوند خاکسار و فروپاشیده می‌دیدی

(خیام)
 

در پایان از جنــاب استــاد طـــاهـــری به خاطر زحمات بی دریغ و صبر و تحمل بی‌نظیرشان در راه رسانیدن آگاهی به مشتاقان تشکر و قدردانی می‌نمایم

منبع : عرفان کیهانی