آدمیان را از خوب و بد ، من زاده‏ام

ایران زنان:
حتما برایتان پیش آمده كه گاهی روزها جوری سخت بگذرد كه دلتان بخواهد تقصیر را بیندازید گردن زن بودنتان و با حسرت فكر كنید:اگر زن نبودم...! اما سیمین هیچگاه از زن بودنش ناراضی نبوده:«گمان نمی‏كنم از مردها چیزی نصیبم شده باشد.»او اعتقاد دارد حتی قبل از مادر یا همسر بودن باید انسان بود:«باید برای دنیای خود ، وطن خود ، جامعه خود و سرانجام برای خانواده خود مفید باشم. دوست‏دارم از من زیانی به دیگران نرسد.
این جمله را شاید شنیده باشید از مادرتان یا شاید هم گفته باشید به دخترتان كه:«دخترهای مردم فلان‏اند» یا «دخترهای مردم بهمان‏اند» و بعد هی دقیق می‏شوید روی «دخترهای مردم» تا ببینید آنها چه كار می‏كنند كه شما نمی كنید. سیمین می‏گوید:«دخترهای مردم ؟! من از دختران قدیم هستم ، اما یادش بخیر. آن ایام كه نوجوان بودم ، گمان نمی‏كنم فرق چندانی با دیگر دختران هم سن و سال خودم داشتم. اصلا حالا هم كه پیر شده‏ام ، دوست ندارم با دیگران زیاد متفاوت باشم. همیشه عرف اكثریت جامعه را رعایت می‏كنم ، اما از ابراز عقاید بسیار جدی و مصر هستم!»
با فرض اینكه شعرهای سیمین را نخوانده باشی اصلا و فقط شنیده باشی ، او متولد 1306 است. فكر كنی می توانی او را با الگوی سنتی زن تطبیق دهی ، ولی فقط كافی است یك بار او را ببینی یا چند دقیقه با او همكلام شوی. خودش هم می‏گوید:«شباهتم به تصویر زن مدرن بیشتر است.» او اعتقاد دارد سنت‏ها را تا جایی كه موجب واپسگری و عقب ماندن از قافله تمدن نباشد ، نفی نخواهد كرد ، اما جایی كه سنت همراه با جهل و خرافه باشد ، به مبارزه با آن برخواهد خواست.«جهانی كه مار در آن زندگی می‏كنیم ، به سرعت دیگرگون می‏شود.در طول دوقرن نوزدهم و بیستم شكل دنیا بیش از چندین قرن عوض شده است.كشفیات پزشكی ، اختراعات صنعتی، به كارگیری برق، استفاده از هواپیما ، موشك ، ماهواره ، سینما و سرانجام مهاركردن نیروی اتم تصویر جهان را به كلی بی رنگ و همیشه شیوه‏های زیست را دیگرگون كرده است. به عبارت دیگر می‏توان گفت: فلسفه قدیم كه روزی مبانی تفكر بشر را می‏ساخت ، دیگر به درد زندگی امروز نمی‏خورد.
خالا سیمین زنی مدرن است كه شعر می‏گوید ، می‏نویسد و... آیا این سیمین از نگاه فرزندانش تفاوتی با مادرهای همسن و سال خود دارد؟
«گمان می كنم هر فرزندی مادرش را بهترین مادر دنیا بداند و از مادرهای دیگران بیشتر دوست بدارد و هرقدر هم از او گله‏مند باشد ، حاضر نباشد او را با مادر دیگری عوض كند!اما حس می‏كنم كه فرزندانم علاوه بر محبتی كه در پاسخ فداكاریهای من نثارم می‏كنند ، از اینكه مادرشان شاعر و نویسنده هم هست ، خوشحالند.»
سیمین فارغ التحصیل رشته حقوق از دانشگاه تهران است و همین بهانه‏ای می‏شود تا برسیم به سوال بدون جواب همیشه:تفاوت حقوق زن و مرد:«زن و مرد هردو انسان هستند. دلیلی نمی‏بینم كه یكی بیش از دیگری از مواهب زندگی برخوردار باشد و از آزادی لذت ببرد و در ساخت و ساز جامعه سهیم باشد و دیگری محروم و متروك و مطرود بماند.
او هم اعتقاد دارد هرچه زودتر باید قوانین مربوط به زن در سراسر جهان اصلاح و موارد نابرابری زن در سراسر جهان اصلاح و موارد نابرابری زن با مرد جبران شود.«زن از لحاظ ساختمان جسمی ظریف تر از مرد است . اگر قانونی برای حمایت از زنان تدوین نشده باشد ، مردانی كه تربیت ذهنی درست نداشته باشند ، می‏توانند مراتب انصاف را فراموش كنند و انواع ستم را بر زنان روا دارند.گمان نكنیدكه مرد آمریكایی یا آلمانی از مرد ایرانی با انصاف‏تر است.تنها قانون این كشورهاست كه مرد را وادار می‏كند به زن اجحاف نكند.»
قطعاً نگاهی زنانه به سیاست به ظاهر خشن با نگاه مردانه تفاوت دارد:«زنان به سبب ویژگی مادر شدن كه مستلزم محبت و مراقبت و احتیاط و مسئولیت است در امور سیاسی نیز با صلح و سازش و میل به مرافقت و احراز امنیت ، بیشتر موافق هستند. به همین دلیل زن و مرد باید هردو در سیاست دخیل باشند تا خشونت‏ها تعدیل شود. »
شاید این زنانه – مردانگی در ابیات هم مصداق داشته باشد ، البته به اعتقاد سیمین ، این تفاوت در ماهیت است نه در ارزش. یعنی باید این تفاوت را در حد تفاوت میان دو سبك مثلا رئالیسم و سوررئالیسم تصور كنیم.نیم توان گفت كدام با ارزش تر است.
او همچنین معتقد است شیوه نگارش ، جهان بینی و نحوه بیان احساس زن با مرد بی شك متفاوت است و همین تفاوت ، ویژگی دلپذیری برای اثر هریك از آنها به وجود می‏آورد.
اما این تفاوت موجب نمی شود ادبیات مردانه را برادبیات زنانه ترجیح دهیم یا برعكس.او می‏گوید«هستند مردانی كه زنانه می‏نویسند و زنانی كه مردانه ! اگر خوب از عهده برآمده باشند ، نباید خیلی به امضا توجه كرد!»
در مورد شعرهای خودش هم اعتقاد دارد كه آنها جنسیت‏اش و حتی نامش را لو می‏دهند:«شعرهای قدیمی‏تر مثلا در دو بیتی‏هایی كه از زندگی محرومان جامعه حكایت‏ها داشت یا غزل‏هایی كه تصویرهای ظریف و تازه و عواطف عمیق و دریافتنی و زبانی بی نقص عرضه می‏كردند ، شنونده می توانست حدس بزند كه این شعر از من است. به شرط آشنایی با ادبیات و آشنایی با شماری از شعرهایم. حالا هم كه سبك غزل را از بنیاد دیگرگون كرده‏ام به سبب غرابت بسیار آشكاری كه با دیگر غزل‏های رایج دارند، شنونده یا خواننده به راحتی می‏تواند حدس بزند كه فلان غزل از من است.» راست می‏گوید. در ادبیات معاصر هم داریم شاعرانی كه پای شعرشان امضا نمی‏خواهد.
«شاملو ، اخوان ، نادرپور، آزاد ، خویی ، مشیری ، آتشی ، براهنی ، رویایی ، سپانلو ، حقوقی ، مصدق و ... این شاعران كه خیلی از جوان ترها هم مقلد آنها هستند ، شعرشان معرف نامشان است.»
اما به قول خودش فقط گوهرشناس می‏تواند اصل را از بدل تشخیص دهد. كسی كه با شعر و رموز آن آشنا نباشد ، نمی‏تواند در این مورد به داوری بنشیند.
شاملو یكی دو دهه پیش گفته بود«غزل ، شعر زمانه ما نیست.» شاید تغییر عقیده داده بود ، ولی همان موقع هم سیمین به واسطه غزل‏هایش سیمین بود.خودش می‏گوید«سالها پیش در خانه استاد محمد حقوقی وقتی كه غزل«... و نگاه كن به شتر» را برای شاملو خواندم ، حیرت زده برخواست و سرم را بوسید!»
او اعتقاد دارد شاملو زمانی این سخن را گفته كه امید نمی‏رفت غزل بتواند پاسخگوی نیازهای جوامع امروز باشد و بار این همه مطلب سیاسی ، اجتماعی ، فلسفی و روانی را به دوش بكشد.«به هر حال من اعتقاد دارم كه می‏شود در غزل همه كار كرد و من هم كرده‏ام.» این اعتقاد یا ادعا ممكن است درست باشد یا نباشد. آینده باید قضاوت كند.دریغ كه شاملو امروزه زنده نیست تا كارهای تازه ترم را برایش بخوانم. نمی دانم آیا آیندگان از من راضی خواهند بود یا نه:
بر گنج درست سخن نادره كاران
در حد خرده ناچیز فرودیم
او به یاد یك «غزل نا تمام» در باغ آینه شاملو می‏افتد:
هر تار جانم صد آواز هست
دریغا كه دستی به مضراب نیست
چو رویا به حسرت گذشتم ، كه شب
فروخفت و با كس سرخواب نیست
او به یاد نادر نادرپور هم می‏افتد كه پیش شاملو گفته بود غزل نمی‏تواند خواست‏های زمانه را منعكس كند ، اما چند غزل خوب سروده است.
شعرهای سیمین را كه ورق می‏زنی ، این قدر با شكل‏های تازه و وزن‏های جدید روبرو می‏شوی كه منظور سیمین را از امضایش در شعرها می‏فهمی. فرق نمی‏كند سیمین سراغ فرم‏های جدید رفته یا وزنها به سراغ او آمده‏اند، مهم اتفاق تازه‏ای است كه در غزل افتاده:«وزنها به سراغ من آمدند و من به آنها خوشامد گفتم و پذیرفتمشان. من آهنگ عبارت‏های كوتاهی را كه به ذهنم می‏رسد ، تكرار می‏كنم و برای آنها وزن به وجود می‏آورم.نمی‏گویم هر عبارتی را می‏توان موزون یا خوش آهنگ كرد. باید كوتاه باشد ، شاعرانه باشد ، به گوش خوش بنشیند و در ذهن به آسانی جای بگیرد. من دراین ابتكار ابداً سراغ افاعیل عروضی اوزان مختلف و عجیب و غریب نرفته ام. اگر می بینید شعرم را می‏توان با معیار عروضی(افاعیل)سنجید ، از آن جهت است كه هر كلام ادبی فارسی را می‏توان با این معیار سنجید:عنوان تابلوهای تبلیغاتی ، تیتر و مقالات روزنامه‏ها.
مثلاً:«شورای شهر تهران» ، «مفعول فاعلاتن» یا «قطار كرج افتتاح شد» ، «مفاعلتن فاعلات فع» و ...
گاهی فكر می كنم مادر شدن این قدر یك زن را از احساسات پر می‏كند كه پر می‏شود از كلمات تازه برای بیان این احساسات:«مادر شدن نه تنها دایره واژگانم را بلكه طرز تفكرم را ، احساسم را ، نگاهم به زندگی را و عشق به مردم را تغییر داد. مرا از خود بیرون كشید و به دیگران پیوست. حس میفكنم همه آدمیان را از خوب و بد ، من زاده‏ام.به همین دلیل همه مردم و همه جهانیان را دوست دارم.»
مادر سیمین یكی از زنان فعال زمانه خود بوده. به زبان‏های عربی ، فرانسوی و انگلیسی آشنایی داشت و ترجمه می‏كرد.از موسسان جمعیت«نسوان وطنخواه» و از اعضای موثر«كانون بانوان» ایران بود. یك دوزه هم سردبیر روزنامه «آینده ایران» شد. همچنین دبیرستان بانوان را تاسیس كرد و سال‏ها هم مدرس دبیرستان‏های«ناموس» و «دارالمعلمات» بود. قطعاً اگر مادر سیمین یك زن معمولی بود ، سیمین ، سیمین نمی‏شد:«مادرم و پدرم عصاره وجود خود را در رگ‏های من جاری كردند. تشویق‏ها و محیط تربیتی – ادبی مادرم مرا به شعر علاقه‏مند كرد. روانش آسوده و شاد باد كه هرچه داشت از مهر و عطوفت به من داد. پدرم نیز فراموش مباد كه مردی آزاده و برخوردار از دانشی گسترده بوده و به اقتضای وراثت و تربیت بر من حق دارد.»
با توجه به فعالیت گسترده مادر سیمین ، سیمین فقط شعر گفته است ، ولی چه شده كه سیمین را همه می‏شناسند؟
سیمین می‏گوید:«مادرم به قدری گرفتار كار و زندگی بود كه فرصت نكرد آثارش را جمع آوری كند. در شصت سالگی هم به هوایفرزندانش به آمریكا رفت و در شصت وهشت سالگی به ابدیت پیوست.او هیچگاه فرصت تدوین آثارش را نیافت و فرزندانش هم به همه آثارش دسترسی نداشتند. با این همه ، تعدادی شعر از او پیش من هست كه باید در فرصتی آنها را منتشر كنم.»
می‏پرسم فكر می‏كنید اگر مرد بودید دنیای زنان برایتان جالب بود؟
می‏گوید:«دنیای زن و مرد مشترك است. با این همه ، اگر مطالعه در روحیات زنان برای مردان جالب توجه باشد، مطالعه در روحیات مردان هم برای زنان جالب توجه خواهد بود. من كه تفاوت زیادی میان این دو آفریده احساس نمی‏كنم.»
در مورد رنگ شعرهایش فكر می‏كند و بعد:«با مركب آبی می‏نویسم. ناشر هم آنها را سیاه چاپ می‏كند!»
در هیچ شرایطی آرزوی مرد بودن نكرده است. اعتقاد دارد:«كم ترین مصیبتش این است كه باید هر روز ریشم را بتراشم یا بگذارم بلند شود و هر هفته خضابش كنم. تازه در صورتی كه بگذارم بلند شود ، اگر كسی از من بپرسد آقا ، شما شب ریشتان را زیر لحاف می‏گذارید و می‏خوابید یا روی لحاف؟من چه جوابی دارم كه بدهم؟»
سیمین ترانه سرا هم هست. سیصد ، چهارصد ترانه سروده كه خودش می‏گوید هیچ كدام كاملاً در خاطرش نمانده است.می‏گوید بعضی را مردم می‏خوانند و می‏گویند شعرش مال من است.بعضی را هم خوانندگان جدید وباره می‏خوانند و آنهایی كه معرفت دارند ، چند نوار با حق‏التالیف مختصری برایم می‏فرستند. بعضی ها هم كه به روی خود نمی‏آورند.
خلاصه آنكه...این«خلاصه آنكه» را به قلم هوشنگ گلسیری بخوانید(1):«خلاصه آنكه با توجه به سلطه زبان كلاسیك و قالب و وزن و حتی وزنهای سنگین و مردانه‏تر كه از یافته‏های او به شمار می‏روند ، غزل‏های سیمین به ظاهر همه مرده اند ، اما اگر ناگهان به نام سراینده بنگریم ، وضعیت یكسره دگرگون می‏شود ، چرا كه می‏بینیم زنی است كه سروده است و اگر بپذیریم كه سلطان غزل زمانه اوست ، ناگهان متوجه می‏شویم كه سلطنت مردان بر غزل پایان گرفته است.
یا بهتر ، مرد خلع شده ، تا او بر تخت غزل بنشیند.»
1-زنی با دمنی شعر/به كوشش علی دهباشی/ص386.

برگرفته شده از سایت انجمن شاعران ایران