بی‌گمان، كورش كبیر برجسته‌ترین شخصیت تاریخ ایران و یكی از بزرگ‌ترین شهریاران تاریخ جهان است كه با برآمدن وی، سیر تمدن خاورمیانه از گونه‌ای دیگر شد. كورش به پشتوانه‌ی هوش‌مندی و دانایی خویش و خصلت‌های برتر قومی خود، در اندك زمانی، از خاستگاهی كوچك، امپراتوری پهناوری را برآورد كه مرزهای آن از آسیا‌ی میانه تا شرق اروپا گسترده بود. دولتی كه او بنیان‌گذارد، دیرزمانی، ‌صلح و امنیت را بر قلمرو گسترده‌‌ی خود حاكم ساخت و آزادی و مدارا و تساهل را در میان اتباع خویش برقرار نمود؛ امری كه بدین شیوه و گستردگی، در آن برهه از تاریخ، شگرف و بی‌سابقه بود. ویژگی‌ها و روش‌های ممتاز و بی‌بدیل مردم‌داری و كشورداری كورش كبیر كه بعدها به صورت الگویی اخلاقی- سیاسی، دیگر شهریاران هخامنشی نیز از آن پیروی كردند، ‌عبارت بود از: برقراری آزادی مذهبی و فرهنگی برای همه‌ی اقوام زیر فرمان و به رسمیت شناختن مناسك، سنت‌ها و مقررات داخلی آنان؛ سپردن اداره‌ی سیاسی ملل تابعه به مقامات محلی و بومی، پرهیز از هر گونه كشتار و ویرانگری به نام خدا و دین، اهتمام به تداوم و ارتقای فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی در میان اقوام زیرفرمان و…
گزنفون (420 – 352 پ.م.) تاریخ‌نگار یونانی و شاگرد سقراط كه چندی در سپاه یكی از شاه‌زادگان هخامنشی خدمت می‌كرد، از جمله شیفتگان و دوستاران منش و روش درخشان و استثنایی كورش كبیر بود. وی در كتاب معروف خود به نام «كورش‌نامه» یا «پرورش كورش» زندگی‌نامه‌ی این شهریار بزرگ را با جزییات و نكات فراوانی، از نگاه خویش بازگفته است. گزنفون در این نوشته، سخنان بسیاری را از كورش نقل كرده كه هر چند در جزییات، داستان‌پردازانه می‌نماید، اما كلیات آن، نمودار اثرگذاری و بازتاب اندیشه و رفتار كورش در میان ملل مختلف است كه بدین گونه، در سخنان نقل شده از وی، بازتابیده و به یادگار مانده است. در ادامه، نمونه‌ای از گفتارهای منسوب به كورش در «كورش‌نامه» گزنفون، آورده می‌شود (*):
«اگر بخواهید دشمنان خود را خوار كنید، به دوستان خویش نیكی نمایید.»
«باید این درس را نیك آموخت كه خوشی و سعادت انسان به رنج و زحمتی كه در تحصیل آن به كار برده است، بستگی و ارتباط دارد. كار و مرارت، چاشنی خوش‌بختی است. برماست كه با تمام جهد و قوا، اسباب بزرگی و مردانگی را آماده و حفظ كنیم تا آسودگی خاطر كه بهترین و گرامی‌ترین نعمت‌هاست، به دست آید و از غم و محنت‌های سخت، در امان باشیم.»
«به عقیده‌ی من،‌ زمام‌دار باید بر دیگر افراد از این جهت امتیاز و برتری داشته باشد كه نه فقط از زندگی سهل و آسان روگردان، بل كه عاقبت‌اندیش و با تدبیر و پركار باشد.»
«آن كسی تاج سعادت را بر سر دارد كه با استعداد كافی، از راه صواب تحصیل مال كند و آن را در راه مقاصد عالی و شریف صرف نماید.»
«جهان‌گیری كار عظیمی است اما جهان‌داری كاری بس عظیم‌تر است. به چنگ آوردن امپراتوری در اثر جسارت و جنگ‌آوری است؛ اما حفاظت آن بدون حزم و درایت و مراقبت پیوسته، محال است.»
«تاریخ، مكتبی عالی است. در آن خواهید دید پدرانی را كه پسران‌شان آنان را دوست می‌داشتند؛ برادرانی را كه به برادران‌شان مهر می‌ورزیدند؛ و نیز خواهید دید كسانی را كه راه‌های دیگری اختیار كرده‌اند. در میان اینان و آنان،‌ كسانی را سرمشق خود قرار دهید كه راه‌شان را خوب رفته‌اند. اگر چنین كنید، شما عاقل‌اید.»