سنت سرایش و خوانش اشعار حاصل از كشف و شهود در میان روحانیان جوامع هندوایرانی و چه بسا هندواروپایی، امری رایج و البته بسیار ارزش‌مند و مقدس بوده است. در واقع توان سرودن اشعاری شیوا و زیبا و نغز در تحلیل جهان هستی و ستایش خدایان و بیان روابط و نظامات قدسی حاكم بر گیتی، ویژگی برجسته و كرامت عمده‌ی یك روحانی بوده است. این اشعار نغز (كه در زبان اوستایی «مانثره / Manthra» ، در زبان سنسكریت «مانترا / Mantra» و در زبان پهلوی «مانسر / Mansar» خوانده می‌شود) در عصر نبود خط و نوشتار، تنها ابزار و رسانه‌ی ارائه و جابه‌جایی و نقل اندیشه‌ها و گفتمان‌های جوامع باستانی در طی نسل‌های پیاپی بوده و محتوایی آكنده از بینش اسطوره‌ای و پیام‌ها و آموزه‌های دینی و كیهان‌شناختی داشته است. مانثرن(Manthran)ها و زئوتر(Zaotar)ها دو گروه از روحانیان هندوایرانی بودند كه بیش از دیگران با هنر مقدس سرایش اشعار اشراقی سروكار داشتند و واعظان و آموزگاران الاهیات و آیین‌های دینی در قالب ابیاتی بدیع و شورانگیز، برای مخاطبان مشتاق خویش بودند. زرتشت كه خود یك مانثرن و زئوتر بود (یسن32/13 و یسن33/6) با این سنت به خوبی آشنایی و بر آن تسلط كامل داشت. «گاهان» اثر منظوم زرتشت، دنباله‌رو همان سنت كهن سرایندگی روحانیان هندوایرانی است (بویس1377، ص 82 و 100؛ بویس1376، ص 21 به بعد).
منظومه‌ی «گاهان» مجموعه‌ای از اشعار اشراقی زرتشت در پی تعمق و مراقبه بر روی جهان هستی و ماهیت و منشاء آن، چگونگی آفرینش و روابط انسان و جهان با نیروهای قدسی و مینوی‌ست. اشعاری كه زرتشت ‌آن‌ها را در خلوت خویش با خدای خود بازگفته و با آمیزه‌ای از آرایه‌ها و صور خیال و استعارات ظریف، بر زبان آورده و بعدها، مجموعه‌ی آن‌ را به صورت متنی پایه، برای تحقق ارتباط نزدیك و قلبی مؤمنان با نیروهای قدسی و مینوی هستی (یعنی امشاسپندان و ایزدان)، فراهم آورده و به یادگار نهاده است.
واژه‌ی مفرد «گاه» (به اوستایی: «گاثا / Gatha»؛ به پهلوی: «گاس / Gas» و به فارسی: «گاه» ؛ جمع آن: گاهان) به معنای سرود و شعر است و اصطلاحاً به مجموعه اشعار اوستایی زرتشت اطلاق می‌گردد. گاهان مشتمل بر هفده سرود (یا: هات) از هفتاد و دو سرود كتاب «یسنَ / Yasna» است كه شامل 238 بند، 896 بیت و 5560 واژه می‌باشد. این هفده سرود گاهان به پنج بخش تقسیم می‌گردد:
1 ــ «اهونویتی / Ahunavaiti» : شامل 7 سرود؛ از یسن 28 تا یسن 34
2 ــ «اوشتویتی / Ushtavaiti» : شامل 4 سرود؛ از یسن 43 تا 46
3 ــ «سپنتامینیو / Spentamainyu» : شامل 4 سرود؛ از یسن 47 تا 50
4 ــ «وهوخشثرَ / Vohuxshathra» : شامل یسن 51
5 ــ وهیشتویشتی / Vahishtoishti» شامل یسن 53
اثر دیگر زرتشت كه دارای همان اصالت و قدمت گاهان است، یسن «هفت هات» (به اوستایی: Haptanghaiti) نام دارد و شامل یسن 35 تا 41 است. اكنون چند دهه‌ای‌ست كه تعلق این مجموعه به زرتشت اثبات شده است (بویس1377، ص 96، 100و 135 به بعد).
هفت هات نه چون گاهان كه منظوم و تك‌گویانه است، اثری منثور و سامان‌مند است كه هدف زرتشت از تقریر آن، ایجاد دعاهایی ثابت و رسمی برای كاربرد و بهره‌بری در مراسم عبادی و آیینی بوده است. نثر عالی و درخشان هفت هات كه مناسب برای تلاوت منظم در آیین‌های دینی بوده، البته با نظم استادانه و ظریف گاهان تفاوت دارد اما فخامت كلامی و محتوایی هر دو اثر نشان دهنده‌ی تصمیم و عمل شخص زرتشت در تعیین و تمهید دعاهایی مناسب برای استفاده و تلاوت در مراسم و آیین‌های دینی خود می‌باشد.
چند نمونه از ابیات گاهان بر اساس ترجمه‌ی خودم:
یسن28 / بند 1: ای مزدا! با دست‌های برافراشته در نماز، این را خواستارم [از برای] یاری [كه بتوانم] نخست با همه‌ی كردارهای سپند مینو ـ ای اشه! ـ خرد نیك و روان گاو را خشنود كنم.
یسن33 / بند 3: ای اهوره! كسی كه بهترین نیكی را برای [مرد] اشون (Ashavan؛ پیرو اشه یا قانون ناظمه‌ی الاهی) ــ چه دوست باشد یا هموند یا خویشاوند ــ بورزد یا از گاو نگاهبانی كند، [جایگاه او] در دشت اشه و وُهومَن (= بهشت) خواهد بود.
یسن51 / بند1: شهریاری آرمانی نیك (= ارض ملكوت) بهره‌ی [كسی‌ست كه] بیش‌ترین یاری را به جای آورد و برای ایژه (Izha؛ ایزد یا مینوی قربانی) و اشه فراهم سازد. ای مزدا! اینك ما بهترین كردارها را [برای شما] بورزیم.
یسن53 / بند 1: بهترین خواسته از زرتشت سپیتامه شنیده شده است. این كه مزدای اهوره به واسطه‌ی اشه به او زندگی همواره خوب بخشیده است، و نیز به آن‌هایی كه گمراه‌گر بودند [اما اینك] گفتارها و كردارها [ی درست] را از دین نیك‌اش آموخته‌اند.
چند نمونه از یسن هفت هات بر اساس ترجمه‌ی خودم:
یسن35 / بند 6 : آن چه كه مردی یا زنی دانست كه درست و نیك است، بر اوست كه آن را آشكار كند و به جای آورد و آن را به دیگران بفهماند تا آن را چنان كه هست بورزند.
یسن 36 / 5 : ای مزدای اهوره! تو را نماز می‌بریم و سپاس می‌گزاریم. با همه‌ی اندیشه‌های نیك، با همه‌ی گفتارهای نیك و با همه‌ی كردارهای نیك به تو تقرب می‌جوییم.
یسن39 / بند 2: روان جانوران اهلی و وحشی را می‌ستاییم. روان اشونان را هر جا كه زاده شده باشند می‌ستاییم؛ مردان و زنانی كه دین نیك‌شان [بر دروغ] پیروز می‌گردد یا خواهد گردید یا گردیده است.


ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
كتاب‌نامه:
ـ بویس، مری (1376): «تاریخ كیش زرتشت»، جلد یكم، ترجمه‌ی همایون صنعتی‌زاده، انتشارت توس
ـ بویس، مری (1377): «چكیده‌ی تاریخ كیش زرتشت»، ترجمه‌ی همایون صنعتی‌زاده، انتشارات صفیعلی‌شاه