تعلیمات اسلامی بر اساس قبول یک سلسله فطریات است ، یعنی‏ همه آن چه چیزی زهایی که امروز مسائل انسانی و ماوراء حیوانی نامیده می‏شوند و اسم آنها را " ''ارزشهای انسانی'' " می‏گذاریم ، از نظر معارف اسلامی ریشه‏ای‏ در نهاد و سرشت انسان دارد ، که اصالت انسان و انسانیت واقعی انسان در گرو قبول فطریات است . آیا از آیه کریمه « و نفس‏ و ما سویها » و'' قسم به جان آدمى و آن کس که آن را (آفریده و) منظّم ساخته، ''(شمس،7) «فالهمها فجورها و تقویها » ''سپس فجور و تقوا (شرّ و خیرش) را به او الهام کرده است‏ ''(شمس / . 8 ) می‏توانیم برای یک سلسله فطریات در باب‏ مسائل اخلاقی استفاده کنیم ؟ یا از همان آیه« هل جزاء الاحسان الا الاحسان » می‏توانیم استفاده کنیم ؟

معمولا در جایی که قرآن کریم سؤال‏ می‏کند پاسخ را از فطرت مردم می‏خواهد ، می‏خواهد بگوید چه چیزی زهایی است که‏ اینها در نهاد مردم هست و هر کسی اینها را می‏داند . قرآن در مورد اینکه انسان مجهز به یک سلسله الهامات فطری هست سکوت‏ نکرده است:در سوره مبارکه والشمس می‏خوانیم : « و الشمس و ضحیها 0 و القمر اذا تلیها 0 و النهار اذاجلیها 0 و اللیل اذا یغشیها 0 و السماء و ما بنیها 0 و الارض و ما طحیها 0 و نفس و ما سویها 0 فالهمها فجورها و تقویها »( سوره شمس ، آیه 1 الی . 8 ) . آخرین سوگند این است : سوگند به روح بشر و اعتدال آن‏ که خدای متعال به روح بشر کارهای فجور و کارهای تقوا را الهام کرد که چه چیزی ‏ فجور است ، چه چیزی فسوق است ، چه چیزی زشت و نباید کردنی است و چه چیزی تقوا و پاکی‏ است و باید انجام بشود .

وقتی این آیه قرآن نازل شد :« تعاونوا علی البر و التقوی و لا تعاونوا علی الاثم والعدوان»( سوره مائده ، آیه . 2 ) بر کارهای نیک و بر تقواها همکاری کنید ولی‏ بر اثمها ، گناهها و کارهای دشمنی خیز همکاری نکنید ، مردی به نام وابصه آمد خدمت رسول اکرم و گفت : یا رسول الله ! سؤالی دارم فرمود : من بگویم‏ سؤال تو چیست ؟ بفرمایید آمده ای که بر و تقوا ، و همچنین اثم و عدوان‏ را برایت تعریف بکنم گفت : بله یا رسول الله ! برای همین آمده ام‏ نوشته اند پیغمبر انگشتانشان را این جور کردند زدند به سینه وابصه‏ و فرمودند : یا « وابصة ! استفت قلبک ، استفت قلبک ، استفت قلبک » این استفتاء را از دل خودت بکن ، از قلبت استفتاء کن یعنی خدا این شناخت را به صورت یک الهام به قلب هر بشری الهام فرموده است این‏ شعر مولوی که : " گفت پیغمبر که « استفتوا القلوب » " همین حدیث را بیان می‏کند .

یا آیه دیگر قرآن می‏فرماید : « و اوحینا الیهم فعل الخیرات »( سوره انبیاء ، آیه . 73).در تفسیر المیزان استنباط خیلی شیرینی دارند ، می‏فرمایند نفرمود :« و اوحینا الیهم ان افعلوا الخیرات» وحی کردیم که کارهای خیر را انجام دهند اگر این جور بود همین وحی عادی می‏شد ، یعنی به آنها دستور دادیم ولی‏ می‏فرماید : « و اوحینا الیهم فعل الخیرات »خود کار را وحی کردیم ، یعنی‏ خود کار را به آنها الهام کردیم .وجدان و الهامات وجدانی‏ ، همه ناشی از فطرت خداشناسی انسان است منطق قرآن این است .

قرآن‏ می‏گوید : « و نفس و ما سویها فالهمها فجورها و تقویها »( سوره شمس ، آیه . 8 ) .تقوا همان تقوی الله است نه چیز دیگری ، فجور ، خروج عن حکم الله است نه چیز دیگری . نمی‏شود که یک دفعه انسان آفریده‏ شده باشد و یک نیروی مستقل از همه چیز در او پدید آمده باشد که فقط می‏گوید تکلیف تو این است نه ، وجدان انسان اتصال دارد به ریشه و تمام‏ عالم هستی او تکلیف تو را از جای دیگر گرفته و به تو می‏دهد شامه دل است‏ دل ، شامه دارد و با آن خدا را می‏شناسد و به طور فطری تکلیف خدا را می‏شناسد ، که ما این الهامات را " اسلام فطری " می‏نامیم . « و اوحینا الیهم فعل الخیرات » (سوره انبیاء آیه . 73 ) .

همان طور که در تفسیر المیزان استنباط فرموده اند ، نمی‏گوید : « و اوحینا الیهم ان افعلوا الخیرات» که بشود تکلیف تشریعی به اصطلاح ، بلکه می‏گوید : و اوحینا الیهم فعل الخیرات ما خود کار خیر را در قلب مردم الهام و وحی کردیم قرآن می‏گوید ما به هر بشری وحی فرستادیم اتفاقا یکی دیگر از اموری که عمومیت دارد وحی است . همان طور که زیبایی و پرستش عمومیت دارند ، در منطق قرآن وحی هم‏ عمومیت دارد . آیا وحی منحصر است به آن شکل خاص از وحی که بر انبیاء عظام می‏شود ؟ آن ، کاملترین درجه وحی است قرآن می‏گوید : ما به هر انسانی‏ وحی فرستاده ایم اما در همین حدود : « فالهمها فجورها و تقویها »( سوره شمس ، آیه8 ).« اوحینا الیهم فعل الخیرات ». نه تنها به هر انسانی ، بلکه می‏گوید ما به زنبور عسل هم وحی فرستادیم : « و اوحی ربک الی النحل »( سوره نحل ، آیه . 68 ).نه‏ تنها به زنبور عسل و حیوانات ، بلکه به نباتات و جمادات هم وحی‏ فرستادیم : « و اوحی فی کل سماء امرها »( سوره فصلت ، آیه . 12 ) .منتهی وحیی که به یک‏ انسان عادی می‏شود دیگر توسط جبرئیل انجام نمی‏شود ، شکل دیگری دارد مثل‏ نور است : نور پنج شمعی هم نور است ، نور خورشید عالمتاب هم نور است‏ ولی نور بالاخره نور است وحیی که بر پیغمبر اکرم نازل می‏شود مثل نور خورشید عالمتاب است ، والهامی که به همه افراد انسان شده است مثل یک‏ چراغ چند شمعی .

اخلاق از مقوله عبادت و پرستش است

اخلاق از مقوله عبادت و پرستش‏ است انسان به همان میزان که خدا را نا آگاهانه پرستش می‏کند ، نا آگاهانه هم یک سلسله دستورهای الهی را پیروی می‏کند وقتی که شعور نا آگاهانه تبدیل بشود به شعور آگاه ، که پیغمبران برای همین آمده اند ( پیغمبران آمده اند برای اینکه ما را به فطرت خودمان سوق بدهند و آن شعور نا آگاه و آن امر فطری را تبدیل کنند به یک امر آگاهانه ) آن وقت دیگر تمام کارهای او می‏شود اخلاقی ، نه فقط همان یک عده کارهای معین ، خوابیدن‏ او هم می‏شود یک کار اخلاقی ، غذا خوردن او هم می‏شود یک کار اخلاقی . یعنی‏ وقتی برنامه زندگی ما بر اساس تکلیف و رضای حق تنظیم شد ، آن وقت خوردن ما ، خوابیدن ما ، راه رفتن ما ، حرف زدن ما و خلاصه‏ زندگی و مردن ما یکپارچه می‏شود اخلاق ، یعنی یکپارچه می‏شود کارهای مقدس : « ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین »( سوره انعام ، آیه 162 ) : ''همانا نماز و طاعت و کلیه اعمال‏ من و حیات و ممات من همه برای خداست که پروردگار جهانهاست. همه چیز می‏شود لله ، و همه چیز می‏شود اخلاق ''.

حس اخلاقی جدا از حس خداشناسی نیست

اخلاق از مقوله پرستش است ولی پرستش نا آگاهانه .معنی‏ این جمله این است که قلب انسان به حسب فطرت و غریزه خدای خودش را می‏شناسد .انسان به حسب فطرت کارهای اخلاقی را شریف و شرافتمندانه می‏داند با اینکه از خود گذشتگی است و با منطق طبیعی سازگار نیست و حتی با منطق‏ عقل عملی به این معنا یعنی عقلی که به انسان می‏گوید خودت و منافع خود را باید حفظ بکنی سازگار نیست باز هم انسان این کارها را انجام می‏دهد و در این کارها یک نوع شرافت و عظمتی تشخیص می‏دهد ، علو و بزرگواری تشخیص‏ می‏دهد ، حس می‏کند که با انجام این کارها خودش را بزرگوار می‏کند ، مثل‏ ایثار ، از خود گذشتگی و انصاف دادن .

انسان گاهی انصاف می‏دهد ، و این چقدر در دنیا اتفاق می‏افتد در حدیث هم هست که یکی از مکارم اخلاق انسان ، انصاف دادن‏ به رقیبهاست این حالت که در انسان هست نا آگاهانه ، بدین جهت است که‏ انسان خدا را می‏شناسد و یک سلسله مسائل است که بالفطره و نا آگاهانه‏ آنها هم اسلام خدا یعنی قانون خدا است اسلام یعنی تسلیم به قانون خدا خدا دو نوع قانون دارد یک نوع ، قوانینی که آن قوانین را در فطرت انسان‏ ثبت کرده است ، و نوع دیگر ، قوانینی که در فطرت انسان نیست بلکه از همان قوانین فطری منشعب می‏شود ، و تنها به وسیله انبیاء بیان شده است‏ انبیاء علاوه بر اینکه قوانین فطری را تأیید می‏کنند یک قوانین اضافه هم‏ برای انسان می‏آورند آن عمق روح انسان ، آن فطرت انسان ، آن عمق قلب‏ انسان ، با یک شامه مخصوص ، نا آگاهانه همین طور که خدا را می‏شناسد ، این قوانین خدا را می‏شناسد ، رضای خدا را می‏شناسد و کار را بالفطره در راه رضای خدا انجام می‏دهد ، ولی خودش نمی‏داند که دارد قدم در راه رضای‏ خدا بر می‏دارد.

به همین جهت این مسئله مطرح است که آیا این جور کارها که نا آگاهانه در طریق رضای خداست ولی آگاهانه چنین نیست اجر دارد یا نه ؟ مثلا یک بت پرست ممکن است چنین کاری بکند چنانکه حاتم‏ طائی کرد و امثال او می‏کردند ما احادیث زیادی در این زمینه داریم درباره‏ کافرانی که چنین کارهایی کرده اند از پیغمبر یا ائمه سؤال کرده اند آیا اینگونه کارها نزد خدا بی اجر است ؟ جواب داده اند : نه ، بی اجر هم‏ نیست درست است که عمده اجرها مال کارهای آگاهانه انسان است ، ولی‏ اینکه انسان به حس اخلاقی خودش پاسخ می‏دهد ، حس اخلاقی حسی جدا از حس‏ خداشناسی نیست بر عکس آنچه که عده ای خیال کرده اند حس خداشناسی یک‏ حس است و حس اخلاقی حس دیگر ، حس اخلاقی همان حس خداشناسی است ولی‏ حس تکلیف خداشناسی ، حس خداشناسی و حس تکلیف خداشناسی است ، یعنی‏ حسی است که به موجب آن انسان ، اسلام فطری را می‏شناسد ، بالفطره می‏شناسد که " عفو " مورد رضای معبود است ، بالفطره می‏شناسد که خدمت به خلق‏ خدا و فداکاری برای خلق خدا مورد رضای معبود است ، بالفطره می‏شناسد که‏ انصاف مورد رضای معبود است ، بالفطره می‏شناسد که تن به ذلت و خواری‏ ندادن مورد رضای معبود است .