شك نیست كه نخستین شرط حساب و جزا مسئله عقل و شعور و بدنبال آن تكلیف و مسئولیت است، در مورد حیوانات به نظر می رسد مداركى در دست است كه نشان مى‏دهد حیوانات نیز به اندازه خود داراى درك و فهمند، از جمله:

زندگى بسیارى از حیوانات آمیخته با نظام جالب و شگفت انگیزى است كه روشنگر سطح عالى فهم و شعور آنها است كیست كه درباره مورچگان و زنبور عسل و تمدن عجیب آنها و نظام شگفت انگیز لانه و كندو، سخنانى نشنیده باشد، و بر درك و شعور تحسین آمیز آنها آفرین نگفته باشد؟ گرچه بعضى میل دارند همه اینها را یك نوع الهام غریزى بدانند، اما هیچ دلیلى بر این موضوع در دست نیست كه اعمال آنها به صورت ناآگاه (غریزه بدون عقل) انجام مى شود.

چه مانعى دارد كه این اعمال همانطور كه ظواهرشان نشان مى‏دهد ناشى از عقل و درك باشد؟ بسیار مى شود كه حیوانات بدون تجربه قبلى در برابر حوادث پیش بینى نشده دست به ابتكار مى‏زنند، مثلًا گوسفندى كه در عمرش گرگ را ندیده براى نخستین بار كه آن را مى‏بیند به خوبى خطرناك بودن این دشمن را تشخیص داده و به هر وسیله كه بتواند براى دفاع از خود و نجات از خطر متوسل مى شود.

علاقه‏اى كه بسیارى از حیوانات تدریجاً به صاحب خود پیدا مى‏كنند شاهد دیگرى براى این موضوع است، بسیارى از سگهاى درنده و خطرناك نسبت به صاحبان خود و حتى فرزندان كوچك آنان مانند یك خدمتگذار مهربان رفتار مى‏كنند. داستانهاى زیادى از وفاى حیوانات و اینكه آنها چگونه خدمات انسانى را جبران مى‏كنند در كتابها و در میان مردم شایع است كه همه آنها را نمى‏توان افسانه دانست.

و مسلم است آنها را به آسانى نمى‏توان ناشى از غریزه دانست، زیرا غریزه معمولًا سرچشمه كارهاى یكنواخت و مستمر است، اما اعمالى كه در شرائط خاصى كه قابل پیش بینى نبوده بعنوان عكس العمل انجام مى‏گردد به فهم و شعور شبیه‏تر است تا به غریزه.

هم امروز بسیارى از حیوانات را براى مقاصد قابل توجهى تربیت مى‏كنند، سگهاى پلیس براى گرفتن جنایتكاران، كبوترها براى رساندن نامه‏ها، و بعضى از حیوانات براى خرید جنس از مغازه‏ها، و حیوانات شكارى براى شكار كردن، آموزش مى‏بینند و وظائف سنگین خود را با دقت عجیبى انجام مى‏دهند، (امروز حتى براى بعضى از حیوانات رسماً مدرسه افتتاح كرده‏اند! )

از همه اینها گذشته، در آیات متعددى از قرآن، مطالبى دیده مى شود كه دلیل قابل ملاحظه‏اى براى فهم و شعور بعضى از حیوانات محسوب مى شود، داستان فرار كردن مورچگان از برابر لشگر سلیمان، و داستان آمدن هدهد به منطقه «سبا و یمن» و آوردن خبرهاى هیجان انگیز براى سلیمان شاهد این مدعا است.

در روایات اسلامى نیز احادیث متعددى در زمینه رستاخیز حیوانات دیده مى شود، از جمله:

از ابوذر نقل شده كه مى‏گوید: ما خدمت پیامبر صلى الله علیه و آله بودیم كه در پیش روى ما دو بز به یكدیگر شاخ زدند، پیغمبر صلى الله علیه و آله فرمود، میدانید چرا اینها به یكدیگر شاخ زدند؟ حاضران عرض كردند: نه پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود ولى خدا مى‏داند چرا؟ و به زودى در میان آنها داورى خواهد كرد!. (تفسیر نورالثقلین ذیل ایه 38 سوره انعام)

 و در روایتى از طرق اهل تسنن از پیامبر نقل شده كه در تفسیر این آیه فرمود ان الله یحشرهذه الامم یوم القیامة و یقتص من بعضها لبعض حتى یقتص للجماء من القرناء: «خداوند تمام این جنبندگان را روز قیامت برمى‏انگیزاند و قصاص بعضى را از بعضى مى‏گیرد، حتى قصاص حیوانى كه شاخ نداشته و دیگرى بى‏جهت به او شاخ زده است از او خواهد گرفت .(تفسیر المنار ذیل آیه 38 سوره انعام)

در آیه 5 سوره تكویر نیز مى‏خوانیم واذا الو حوش حشرت «هنگامیكه وحوش محشور مى‏شوند» اگر معنى این آیه را حشر در قیامت بگیریم (نه حشر و جمع بهنگام پایان این دنیا) یكى دیگر از دلائل نقلى بحث فوق خواهد بود. (تفسیر نمونه ج5 ص 224)