نقد ادبی

تعریف. علم بررسی آثار ادبی به منظور  تدوین روال کلی ادبی (شاعر، کتاب، شعر) در فرهنگ دوره ای مشخص برای قیاس با ادبیات دیگر. نقد مترادف با تحلیل، توضیح، مطالعه، مرور یک مقوله ادبی است که بصورت مقاله ای ارایه می شود.  با تطبیق و جمع آوری این مقالات، نقد را می توان تعمیم داد به تاویل در یک دوره از ادبیات یک جامعه که شامل تاریخچه، شرح، نمونه های اثار انها و شگردهای ادبی که بکار برده یا خلق کرده اند.  یک استراتژی تاویلی است که روی کیفیات ادبی متن مشخصی تمرکز می یابد.  بر این اساس است که متن را می توان خواند و تعبیر کرد. در داستان موضوع، منشها، و محل مورد تاویل قرار می گیرد.  موضوعات دیگر مانند بستر تاریخی، علل اجتماعی، شرایط افتصادی، عوامل روانی، .. می باشند.

شعر. در جوامع بین اندیشه و گفتار بخاطر رسوم و آداب فاصله وجود دارد. این رسوم بیان اندیشه را ممیزی می کنند.  از این رو شاعر از صنایع بدیع استفاده کرده تا اندیشه خود را آزادانه ارایه دهد.  بنابراین نقاد این لایه ضروری را هم می شکند؛ محتوای شعر را عریان می کند.

تاریخچه. نقد را علم گویند چون اصول عامی را شامل می شود.  این اصول بمرور ظرف 2 هزار سال گذشته تدوین، تصحیح، متکامل شده اند. نقد سقفی است بر ستونهای ادبی یک کشور.  نقد سرنوشت ملی دارد لذا هر کشور، فرهنگ و زبانی تاریخچه خو د را دارد.

در غرب میتوان در انگلیس، روسیه، آلمان، یونان، فرانسه، ایتالیا، آمریکای لاتین/ شمالی و در شرق چین، ژاپن، هند، عرب این را مطالعه کرد.  از دوران باستان فرهیختگان خواهان نظمی بر بلبشوی آثار ادبی بودند.  کنجکاو بودند که آیا اصولی عام بر این آثار خاص حاکم است.  آیا این آثار پراکنده با هم ارتباط دارند؟ آیا می توان آنها راهم مانند درختان طبقه بندی کرد و نام گذاری کرد؟ آیا میتوان این اصول عام را در دانشگاه تدریس کرد تا راه کوتاهتری در ایجاد ادبیات بعدی پدید اورد.  آیا این اصول جهانشمول ند؟ بین فرهنگهای گوناگون مشترکند؟ پس از زیر – نقد یک اثر، ادیب، کتاب – آعاز شد و به فراگیری فرهنگی کشور، منطقه، جهانی، تطبیقی انجامید.  نیز مکتبهای ادبی با نهضتهای اجتماعی و جنبشهای سیاسی مناسبات مستقیم دارند.  لذا این نقدها منبع دیگری برای شناختن جامعه می باشند.  دیگر اینکه با فلسفه و دیگر هنرها رابطه دارد. شاید بتوان آثار و نقد ادبی را بکار برد تا هیجانات /انقلابات آتی یک جامعه را پیش بینی کرد.  

ایران. از قرون وسطا در ایران تذکره نویسی و نمونه آوری از شاعران رسم بود.  از اینرو است که در کتابی از قرن 5م قمری اولین شعر مکتوب فارسی "آهوی کوهی" مال 2-3 قرن پیش بجا مانده.  تاریخ ادبیات و نقد مانند دیگر امور جدید از فرنگ آغاز شد: ادوارد براون و غیره.  بین 2 انقلاب مشروطه 1906 و جمهوری 1978 کتب متعدی در این زمینه نگاشته شدند: آرین پور، براهنی، کدکنی. ترجمه های مانند کتاب سبک شناسی (فرانسه) رضا سیدحسینی. در 30 سال گذشته م. فلاح، و دیگران مقالات فراوان در این زمینه نشر دادند.  ترجمه های آثار پسا- مدرن و  غربی بمرور نشر یافتند.

هدف. با ایجاد نقد میتوان ادبیات را از احاد عینی (کتاب، شاعر، اثر) منتزع کرد.  تا روال کلی انکشاف آنرا دریافت و با دیگر ادبیات جهان تطبیقی مطالعه کرد. درنگارش تاریخ یک ملت از آن استفاده کرد.  ترجمه این متون تجریدی تلخیصی از ادبیات یک کشور پدیدار کند.  آنرا در برنامه آموزشی ادبیات، تاریخ، اجتماع شناسی در دانشگاه بکار برد.

محصول. رئوس نقد ادبی تشخیص مکتبها، دوره بندی، مقوله بندی اند.  ناقد بیشه قاطی پاطی پرگیاه را تبدیل به باغچه ای منظم میکند.  یکی از طبقه بندیهای کنونی تقسیم شعر به بروم مرزی و درون مرزی است.  دیگری دهه ای مانند 50، 60، 70، 80 می باشد (م. فلاح).  دوران بندی سنتی مسخره بود زیرا شعر را با سلطنت و سلسله و دربار دوره بندی میکند (تاریخ نویسان رسمی، شفق، صورتگر). گروهی شعر را با انقلابات دوره بندی کرده اند (کدکنی).  اینها نشان می دهد که یک کار سترگ مانده تا ادبیات فارسی با عوامل ادبی دوره بندی منطقی گردد.  چنانکه جانواران رده بندی خود را دارند و گیاهان مال خود را.

شعر میتواند بر اساس زبان و ملیت هم در یک سطح طبقه بندی شود: شعر آذری، کرد، بلوچ، ترکمن. ولی در دور نهایی میتوان همه را بصورت منطقه ای (مثل آمریکای لاتین) رده بندی کرد.  چون این ملیتها تاریخ و فرهنگ مشترک داشته و با هم در دادوستد ند. 

شعرنو. بنظر من شعرنو را می توان دنباله شعر قرون وسطای ایران دانست که با ورود تجدد اول محتوای آن نو شد (اجتماعی/سیاسی) بعد شکل آن (پله ای در مقابل نردبانی، 1320). محتوای ان در دوره اول عمدتا مبارزه و استقلال با تاکید بر حق جمعی بود (بین 2 انقلاب). در 2 دهه اخیر محتوا مدنیت و خشونت زدایی از فرهنگ رایج است با تاکید بر حقوق فردی.

نقد می تواند از دید تاریخی، شاعر، خواننده، و متن باشد.  هر کدام مضامین خود را دارند: تکامل روبنایی، روانشناختی، تهییج، پیغام.

سودآوری. نقد ادبی منجر به نظریه عمومی ادبیات میشود. در آن گرایشات ادبی، اجتماعی، فرهنگی هر کشور و قیاس ان با دیگر فرهنگها تلخیص می شود. نقد این امکان را میدهد تا کتب، مجلات، پایگاههای شعری را در دوره های مختلف بحث و تعبیر کرد.  محتوای حافظه فرهنگی یک کشور چگونه تکامل می یابد؟ چرا ابیاتی از یک شاعر به پند و اندرز و وصف الحال به ضمیر عامه میرود؟