کامبیز روشن روان : استاد حسین دهلوی را از زمان ورود به هنرستان عالی موسیقی ملی در سن دوازده سالگی می شناسم. استاد پرآوازه و چهره ماندگار موسیقی ایران که می توان او را در زمره اثرگذارترین و مهمترین شخصیت های موسیقی ملی ایران دانست. استادی که افتخار شاگردی او را داشته و هنوز خود را شاگرد کوچکش می دانم.

استاد حسین دهلوی از جهات گوناگونی در موسیقی ایران دارای اهمیت هستند که مختصراً به آنها می پردازم.

الف: آهنگسازی

ایشان موسیقی ایرانی را از زنده یاد استاد ابوالحسن صبا و دروس تخصصی موسیقی مربوط به آهنگسازی مانند فرم، هارمونی، ارکستراسیون و اصول آهنگسازی را از مرحوم حسین ناصحی در هنرستان عالی موسیقی فراگرفتند و نتیجه این آموزش ها آثار زیبایی هستند که همگی در زمره آثار موسیقی ملی ایران محسوب می شوند. ایشان سالها بعد پس از تاسیس گروه موسیقی دانشکده هنرهای زیبا در دانشگاه تهران در دهه ۱۳۴۰ و حضور پروفسور توماس کریستین داوید استاد برجسته آهنگسازی از آکادمی موسیقی وین در گروه موسیقی، نزد اوبه تکمیل دانش آهنگسازی پرداخت و مدتی نیز در آکادمی موسیقی وین به تجربه اندوزی مشغول گردید.

با شنیدن قطعه دو نوازی سنتور در دستگاه سه گاه اثر استاد حسین دهلوی در می یابیم که موسیقی به طور کامل با حال و هوای موسیقی ایرانی و دستگاه سه گاه( یکی از دشوار ترین دستگاههای موسیقی سنتی برای هارمونیزه شدن) منطبق است و در عین حال هر دو سنتور ضمن هماهنگی کامل با یکدیگر خط های مستقل خود را حفظ و گسترش می دهند. این اثر که پنجاه و شش سال پیش ساخته شده نمونه ای ارزشمند از ارائه تکنیکها و ظرایف آهنگسازی در کنار حس و حال موسیقی ایرانی و استفاده درست و منطقی از هارمونی و فاصله های به اصطلاح ربع پرده است.

آثار استاد دهلوی را می توان در دو شاخه به این ترتیب دسته بندی نمود: آثار موسیقی مجلسی و آثار ارکسترال

قطعات موسیقی مجلسی آثاری هستند که برای تعداد محدودی ساز نوشته شده اند. از جمله می توان به دو نوازی برای دو سنتور دردستگاه سه گاه و چهار نوازی برای ساز های مضرابی در آواز اصفهان نام برد. قطعه دو نوازی سنتور در دستگاه سه گاه که در سال هزار و سیصد و سی و سه ساخته شده و جزو اولین آثار استاد است تا امروز یکی از تکنیکی ترین و بهترین آثار نوشته برای دو سنتور به حساب می آید. نکته بسیار مهم در این قطعه هماهنگی فوق العاده صدا ها با یکدیگر و هارمونی خاصی است که استفاده شده.

لازم به یادآوریست که هنوز روش و سیستم مدونی برای هارمونیزه کردن موسیقی مرتبط با ردیف دستگاهی موسیقی ایران به وجود نیامده و کتابی در این زمینه نوشته نشده است لذا آهنگسازان بر مبنای تجارب شخصی به هارمونیزه کردن موسیقی ایرانی اقدام می کنند. به همین خاطر روشهای گوناگونی مورد استفاده آهنگسازان قرار می گیرند. از جمله برخی از آهنگسازان خصوصاً مرحوم مرتضی حنانه استفاده از هارمونی زوج را پیشنهاد و استفاده کرده، بعضی دیگر معتقدند کنار هم قرار دادن دو نت با فاصله نیم پرده تاثیر فاصله های به اصطلاح ربع پرده موجود در موسیقی سنتی را ایجاد می کند، در حالیکه عده ای دیگر بر این باورند که اصولاً نباید فاصله های به اصطلاح ربع پرده را در هارمونی استفاده نمود و اگر به هر دلیلی نیاز قطعی به استفاده از آنها باشد می باید آنها را فقط با ساز های ایرانی در ارکستر استفاده نمود و بعضی دیگر اصرار می کنند که فاصله های به اصطلاح ربع پرده موسیقی سنتی ایران برای استفاده در آثار ارکسترال می باید تعدیل شوند همانگونه که قرنها پیش آهنگسازان اروپایی انجام دادند.

تنوع روشهای ارائه شده باعث گردیده تا آثاری که بر مبنای ردیف دستگاههای موسیقی سنتی ساخته شده اند از کیفیت و احساس متفاوتی برخوردار باشند. برخی از قطعات کاملاً با احساس و حالتهای موسیقی ایرانی منطبق، برخی دیگر تا حدودی توانسته اند حالات موسیقی سنتی را منتقل و تعدادی نیز به کلی از فضای موسیقی ایرانی دور شده اند. با شنیدن قطعه دو نوازی سنتور در دستگاه سه گاه اثر استاد حسین دهلوی در می یابیم که موسیقی به طور کامل با حال و هوای موسیقی ایرانی و دستگاه سه گاه( یکی از دشوار ترین دستگاههای موسیقی سنتی برای هارمونیزه شدن) منطبق است و در عین حال هر دو سنتور ضمن هماهنگی کامل با یکدیگر خط های مستقل خود را حفظ و گسترش می دهند. این اثر که پنجاه و شش سال پیش ساخته شده نمونه ای ارزشمند از ارائه تکنیکها و ظرایف آهنگسازی در کنار حس و حال موسیقی ایرانی و استفاده درست و منطقی از هارمونی و فاصله های به اصطلاح ربع پرده است.

آثار ارکسترال استاد دهلوی را می توان در چند شاخه تقسیم بندی نمود:

اول آثاری که برای آواز و ارکستر نوشته شده اند مانند فروغ عشق و سرباز که قطعه سرباز برای گروه آواز جمعی به همراه ارکستر ساخته شده و اثری حماسی و پر شور و هیجان است. در آثار آوازی از تحریرها و فاصله های مخصوص موسیقی ایرانی در آواز و هم در ارکستر بطور کامل استفاده شده. نکته بسیار مهم و شاخص در آثار آوازی تلفیق مناسب، اصولی و درست شعر با موسیقی است که متاسفانه کمتر مورد توجه آهنگسازان ایرانی قرار دارد. ملودی ها بطور کامل با احساس درونی شعرها هماهنگ بوده و همان گونه که زیر و بمی در هنگام خواندن شعر رعایت می شود در ملودی آوازی هم به همان صورت انجام می گردد به عبارت دیگر ملودی با زیر و بمی شعر هماهنگ است و موسیقی درونی شعر ملودی های آوازی را به وجود آورده اند.

دوم قطعات ساخته شد در دستگاههای موسیقی سنتی:

این قطعات که بیشترین آثار استاد را تشکیل می دهند در دستگاهها و آوازهای موسیقی سنتی ساخته شده اند که از آن جمله می توان از سبکبال در دستگاه شور، شورآفرین در آواز ابوعطا و نغمه ترک در آواز بیات ترک نام برد. این آثار که برای ارکستری شامل ساز های زهی، بادی چوبی و سازهای ایرانی مانند سنتور و تار ساخته شده اند تماماً از تحریر ها، فواصل خاص موسیقی ایرانی وهارمونی مناسب هر یک از دستگاهها و آوازها بهره گرفته اند به طوری که شنوندگان آشنا به موسیقی ایرانی ارتباط حسی درستی با آنها برقرار می کنند و احساس غریبگی با موسیقی ایرانی به آنها دست نمی دهد. تمامی این قبیل آثار درزمره موسیقی ملی ایران قرار دارند.

سوم آثاری که بر پایه ملودی های ساخته شده توسط آهنگسازان دیگر به وجود آمده اند:

از این دست آثار می توان به قطعات شوشتری برای ویلن و ارکستر ساخته استاد ابوالحسن صبا، کنسرتینو برای سنتور و ارکستر با همکاری زنده یاد فرامرز پایور و بندباز برای تار و ارکستر اثر علینقی وزیری اشاره نمود. در شرایطی که آهنگسازان ایرانی امروزه هم تمایل چندانی به ساخت قطعاتی برای یک ساز به همراه ارکسترندارند، استاد دهلوی در چند دهه قبل این ظرورت را احساس کرده و آثاری از این دست خلق کرده اند. کنسرتینو برای سنتور وارکستر در سال یکهزار و سیصد و سی وهفت، بندباز برای تار و ارکستر در سال چهل و چهار و شوشتری برای ویلن و ارکستر در سال شصت و پنج ساخته شده اند که تا امروز همچنان بی رقیب باقی مانده اند.

یکی از آثار جاودانه و تحسین برانگیز استاد دهلوی فانتزی برای گروه تنبک به همراه ارکستر است که بر اساس ریتم های زنده یاد حسین تهرانی ساخته شده. این اثر که تنها نمونه اجرای گروه تنبک با ارکستر است در زمانی تصنیف شده که ساز تنبک در نظر عده ای از جمله موسیقیدانان به عنوان یک ساز اصلی و دارای شخصیت مستقل به حساب نمی آمده از این رو ساخت اثری برای گروه تنبک و ارکستر در زمان خود انقلابی در موسیقی ایرانی محسوب شده و متهورانه ترین اثر استاد دهلوی می باشد. در این اثر نه تنها ساز تنبک به عنوان سازی با قابلیت های تکنیکی بسیار بالا بلکه به عنوان سازی که می تواند در مقابل یک ارکستر بزرگ عرض اندام کرده و با قدرت تمام بدرخشد مطرح شده است. پارتیتور کامل این اثر در سال یکهزار و سیصد و شصت و چهار توسط آهنگساز منتشر گردید.

چهارم آثار بزرگ برای ارکستر سمفونی:

از میان این آثار می توان به اپراهای خسرو وشیرین، مانی و مانا وباله بیزن و منیزه اشاره نمود که در میان آنها اپرای مانی و مانا هنوز به اجرا در نیامده است. هر چند این آثار برای ارکستر سمفونی و به زبانی بین المللی ساخته شده و قابل اجرا در سرتاسر جهان هستند ولی همچنان خصلت ایرانی بودن خود را حفظ کرده و در ردیف آثار موسیقی ملی ایران جای می گیرند.

ب: تعلیم موسیقی

بیش از شش دهه حضور فعال در موسیقی ایران ازاین استاد برجسته معلمی ساخته است که نه تنها معلم موسیقی، بلکه معلم اخلاق، انسانیت، عزت نفس، آزادمنشی، بردباری واستقامت است. معلمی سختگیر، دقیق، ریز بین، حساس به تمام جزئیات آموزشی، وقت شناس، آگاه به شرایط روز، عاشق فراگیری و پیشرفت، آموزش دلسوزانه و صبورانه و بسیار جدی. این استاد بزرگ بیش از پنج دهه به آموزش موسیقی در هنرستان های و دانشکده های موسیقی مشغول بوده و دانسته ها و تجربیات خود را به هنرجویان و دانشجویان منتقل کرده است. در تمام این سالها همواره به عنوان معلمی نمونه و در خور تحسین نگریسته شده و مورد احترام و توجه بوده است.

ج: مدیریت

در شیوه مدیریت استاد دهلوی نظر همگان بر اینست که ایشان مدیری بسیار توانا، مدبر، نکته سنج، مسلط بر تمام عوامل زیر مجموعه خود و معتقد به تنبیه و تشویق به موقع و در تصمیم گیری های مهم برای افکار و نظرات کارشناسی اهمیت قائل است. ده سال مدیریت  در هنرستان عالی موسیقی ملی نشانه بارز توانایی های استثنایی و قدرت مدیریتی ایشان است. در این دوره ده ساله هنرمندانی تربیت و به جامعه موسیقی ایران تحویل داده شدند که امروزه جزو مفاخر موسیقی ایران هستند. استاد دهلوی در سال هزار و سیصد و سی و شش رهبری ارکستر شماره یک هنرهای زیبای کشور (ارکستر صبا) را بر عهده گرفت و به مدت ده سال دراین سمت باقی ماند و در این مدت به اجرای آثار متعددی از موسیقی ملی ایران همت گماشت. کسانی که در جریان هدایت و مدیریت ارکستر هستند به خوبی می دانند که تهیه و سفارش آثار موسیقی متناسب با ترکیب ارکستر و در شرایطی که تعداد آهنگسازان واجد شرایط در آن سالها به تعداد انگشتان یک دست هم نبوده چه کار دشوار و طاقت فرسایی است خصوصاً که از آغاز دهه چهل مدیریت هنرستان موسیقی ملی را نیز بر عهده گرفتند. ایشان پس از کناره گیری از رهبری ارکستر صبا، در سال چهل و هفت ارکستر رودکی را تشکیل و رهبری آن را به دست گرفتند. مدیریت هنرستان موسیقی ملی، رهبری و اداره ارکستر، تهیه خوراک مورد نیاز ارکستر، در کنار تدریس و آهنگسازی جز با داشتن مدیریتی قوی و کارآمد میسر نیست.

استاد حسین دهلوی پس از بازنشستگی از وزارت فرهنگ و هنر در سال پنجاه و شش بیشتر به تدریس، آهگسازی و چاپ پارتیتورهای آثار خود توجه نموده و آثار منتشر شده ایشان در ردیف اولین پارتیتورهای منتشر شده از آثار آهنگسازان ایرانی در ایران هستند. از مهمترین فعالیت های وی پس از بازنشستگی می توان به تشکیل ارکستر مضرابی در ابتدای دهه هفتاد اشاره کرد که این ارکستر اولین کنسرت رسمی خود را در سال هفتاد و دو برگزار نمود. این ارکستر که با دشواری فراوان با بیش از شصت نوازنده ساز های مضرابی ایرانی تشکیل شده بود متاسفانه به دلیل عدم حمایت دولتی پس از اجرای چند کنسرت منحل گردید. از دیگر فعالیتهای این دوره می توان به ساخت اپرای مانی و مانا که هنوز به اجرا در نیامده و کتاب مرجع تلفیق شعر و موسیقی آوازی اشاره نمود. استاد حسین دهلوی از اعضای موسس خانه موسیقی و عضو اولین دوره شورای عالی خانه موسیقی بوده و رهنمود های ایشان همواره چراغ راه خانه موسیقی بوده است.

به این ترتیب استاد حسین دهلوی از زمان آغاز فعالیت حرفه ای موسیقی در ردیف پرکارترین و موثر ترین چهره های موسیقی ایران بوده است. موسیقیدانی که عنوان استاد و چهره ماندگار به حق برازنده اوست. وی در سال یکهزار و سیصد و شش در تهران متولد شد و اکنون در هشتاد و سه سالگی همچنان پویا و امید بخش موسیقی و موسیقیدانان ایران است. به امید سلامتی و طول عمر پر برکتشان.

کامبیز روشن روان

هفتم مهر ماه سال هزارو سیصد و هشتاد و نه

ونکوور- کانادا