کلمه Rumba در حقیقت آوایی تقلیدی از یک صدای رعدگونه و غُرّنده است .

ریشه این دستگاه ( اسپانیایی – آمریکایی) است .به رومبای فلامنکو به جهت تفاوتی که با نوع کوبایی اش یعنی رومبای کوبایی (Rumba Cubana) دارد ، رومبا خیتانا یا جیتانا (Rumba Gitana) می گویند .

دستگاه رومبا حتی تا نیم قرن اخیر ، چندان شناخته شده نبود ، تا اینکه از سال 1940 ، کولیهای کاتالان شروع به توسعه و تکامل این فرم نمودند . امروزه اگرچه رومبا در میان هواداران فلامنکوی اصیل از جایگاه بالایی برخوردار نیست ، ولی به طور گسترده ای در همه انواع میهمانیها و جشن های مردم (به عنوان پایه موسیقی «پاپ- فلامنکو») اجرا می شود و محبوبیت خاصی در بین عامه مردم یافته است .

دستگاه رومبا ، با اینکه از لحاظ قدمت و اصالت قابل مقایسه با بسیاری از فرمهای اصلی و قدیمی فلامنکو مانند سولئارس ، سگیریاس ، بولریاس و آلگریاس نیست ، ولی در دنیا به عنوان مظهر فلامنکو در آمده است.

توریستها به عنوان موسیقی فلامنکو ، رومبا را می شناسند و نادانسته به یک بخش سطحی وسبک از این همه عمق و اصالت موسیقی فلامنکو، بسنده می کنند . قطعات رومبا بسیار ریتمیک و با نشاط هستند و فضای مناسبی جهت رقصیدن به وجود می آورند ، ضمن اینکه همیشه به هنرمندان اجازه بداهه پردازی می دهند .

»» رقص رومبا

منشاء اولیه رومبا از یک رقص کوبایی است . در حوالی سالهای دهه 1940 میلادی ، هنرمندان فلامنکویی که در تئاترهای فلامنکو و نمایش های واریته به صورت سیّار و گاهی ثابت به هنرنمایی می پرداختند ، با ایجاد تغییراتی و به صورت ذوقی ، رومبای کوبایی را به سمت فلامنکو سوق دادند و باب سلیقه مردم کردند . بدین ترتیب رومبا شناخته شد و بین عامه مردم طرفدار یافت . این هنرمندان رومبا را با حس وحال شاد و جشنی اجرا می كردند و غالباً بین یک قطعه تانگو و یک قطعه بولریاس ، قطعه ای از دستگاه رومبا می گنجانیدند .

زمانی که هنرمندان فلامنکو از دستگاه رومبا برای ارائه رقص استفاده کردند ، سبک كولیانه یا جیپسیِ اجرای رومبا بر نوع اندلسی آن برجستگی آشکاری یافت . سبک جیپسی پر از نیروی زندگی و احساسات و حرکات پرقدرت بود ؛ در حالی که نوع اندلسی از پونتِئادو (Punteado) و حرکات هماهنگ و ظریف تشکیل می شد و آرامش و وقار خاصی را القا می کرد .

در همه انواع رومبا دِسپِلانته های فراوان و حرکات پرجنبش شامل چرخش های زیاد دیده می شود . رومبا فلامنکوی سنتی به عنوان رقصی مخصوص رقاصان زن فلامنکو (Bailaora) شناخته شده است که معمولاً آن را به تنهایی اجرا می کنند .

»»آواز در رومبا

رومبا یک آواز فولکلوریک آمریکای لاتین نیز می باشد که تحت تاثیر موسیقی فلامنکو قرار گرفته و فلامنکو شده است . آواز این دستگاه به گروه Cantes de ida y Vuelta تعلق دارد و با دیگر دستگاههای برآمده از آمریکای لاتین مانند گِئاحیراس ، میلونگاس ، کلمبیاناس و بیدالیتاس هم گروه است . طرفداران متعصب فلامنکوی اصیل ، این دستگاه را یک دستگاه فرعی می دانند و به آن چیکو (Chico) می گویند .

اولین آثار آوازی ضبط و نشر شدة رومبا را از سال 1935 میلادی به بعد می توان یافت که توسط لانینیا دِ لُس پِی نِس (La Nina de Peines) ، برناردو ال دِ لُس لوبیتوس (Bernardo el de Los Lobitos) و مانوئل بالِخو (Manuel Valljo) اجرا شده اند

از دیگر خوانندگانی که در این دستگاه به اجرای آثار پرداخته اند می توان به خوزه اورتگا (Jose Ortega) ، دیِه گو آنتیونِس (Diego Antunez) و پِه پِه دِ لا ماترونا (Pepe de La Matrona) اشاره کرد

در دهه 1940 ، خوانندگانی مانند ال پِسکایّا (El Pescailla) و په رِت (Peret) که کولیهایی اهل کاتالان بودند ، با اجراهای زیبایشان تاثیر بسزایی در متداول شدن و به روز رسانی رومبا داشتند .

مادرید نیز برای خودش تبدیل به مرکزی برای سبک رومبا شد . کانیو روتو (Cano Roto) با تاسیس مدرسه رومبا سرآمد همه شد و مانسانیتا (Manzanita) با اجرای قطعات رومبا به شهرت مادرید افزود . دستگاه آوازی رومبا پر از شعر است که غالبا خواننده آنها را با اشعار دستگاه تانگوس رد و بدل می کند .کوپلاهای رومبا غالبا از اشعاری با ترکیب چهار جملة هفت یا هشت کلمه ای به وجود می آیند

»»گیتار در رومبا

رومبا جزء گروه ریتم های 4/2 و 4/4 دستگاههای فلامنکو است و از لحاظ حس و ساختار و اجرا شبیه به تی ینتوس و تانگوس می باشد که در تنالیته های لامینور(Am) ، می مینور(Em) ، لاماژور(A)  و گاهی اوقات می ماژور(E)  نواخته می شود .

البته گاهی در این دستگاه ، انتقال یا ترانسپوزیشن به سایر تنالیته ها (گامهای ماژور و مینور و مد فریژین نسبی گام اولیه) دیده می شود . با اینکه در موسیقی فلامنکو استفاده از مد فریژین (گام های اندلسی) نسبت به گامهای تنال (ماژور و مینور) رواج بیشتری دارد ، ولی در کلیه دستگاههایی که منشا آمریکای لاتین دارند یا تحت تاثیر موسیقی آمریکای لاتین واقع شده اند ، تفوق گامهای تنال مشهود است .

رومبا یکی از دستگاهای پرسرعت است و تمپوی آن 200 bpa  می باشد . معمولا در دستگاه رومبا ، نوازنده از تکنیکی به نام رایادو (Rayado) استفاده می کند . این تکنیک که به طور یکنواختی اجرا می شود ، در حقیقت راخئویی با شدت ضرب کمتر می باشد . را یادو در کوبا به نام Tumbao" "معروف بوده ، جزء لاینفک کلیه آهنگهای زیر گروه "Son Music" است .

در رومبای کاتالان تکنیکی به نام "Ventilator guitar" وجود دارد که از ویژگیهای این رومباست و یک نوآوری ریتمیک می باشد که آن را به آنتونیوگونزالز (Antonio Gonzolez) معروف به ال پسکایا (El Pescailla) منسوب می کنند .

»» کمپاس در رومبا

رومبا سبکی است که تمایل به ساخت ریتم های چندگانه (پلی ریتم) از فرم موسیقی کوبایی در آن دیده می شود و گاهی اوقات با پالماس (Palmas) و پرکاشن (Percusion)همراهی می شود .

ساختار كمپاس رومبا را می توان به سادگی بصورت زیر در نظر گرفت :

ولی همانطور كه گفته شد در بیشتر مواقع كمپاس رومبا بصورت پلی ریتمیك  و با همراهی پالماس و كاخُن اجرا می شود كه در این صورت فرم زیر را می یابد:

ضربة پا   (FOOT) یا پالماس

در این حالت هر میزان از هشت نت تشکیل می شود که این هشت نت به سه گروه دسته بندی می شوند : دو گروه سه تایی و یک گروه دوتایی که در مقابل ضرب پیوسته اصلی قرار می گیرند