مقدمه :

تبیین ارزش و مقام زن و نقش تربیتی آن درآیات نورانی قرآن کریم و روایات حضرات معصومین (ع ) فرع بر انسان شناسی است و آن نیزخود ازهستی شناسی و توحید نشات می گیرد و زن عنصرتابناکی است که زیربنای همه فضیلت های انسانی و ارزش های والای خلیفه الله درجهان است (1) نقشی که اسلام برای زن در نظام جامع تربیتی خود قائل است دقیقاً منطبق برفطرت و جایگاه او درنظام آفرینش است و دشوارترین و ظریفترین مسوولیت ها که به عهده پیامبران بوده برعهده زنها گذاشته شده است و آن تربیت فرزند است .زن با برخورداری از ویژگیهای خاص جسمی و روحی نقش مادری و تربیت فرزند را که زیر بنائی ترین نقش ها درنظام خلقت است و صلاح و فساد جوامع بدان بستگی دارد عهده داراست . مکتب اسلام برای تربیت فرزند که یقیناً سرنوشت جوامع را رقم می زند آنقدراهمیت قائل است که برای انتخاب همسر و آداب و رفتار پدر و مادر قبل از انعقاد نطفه از رحم مادر،دوران بارداری مادرتا دوران تولد و شیرخوارگی و تا دوران کودکی نوجوانی و جوانی دستورالعملی دقیق تنظیم و ارائه نموده است که رعایت آن تربیت نسل صحیح و لایقی را دربردارد . 

مروری بر زندگی شخصیت های بزرگ و وارسته تاریخ که نقطه عطفی درتاریخ بشری شمرده می شود و منشاء خدمات برکات فراوانی بوده اند نشان می دهد که زنان و مادرانی تربیت شده و مومنه نقش اساسی و تعیین کننده درتربیت آن شخصیت ها داشته اند .یکی ازعلل و عوامل مهم عدم توفیق جوامع درامر(تربیت نسل پیش رو و آینده)بی توجهی به نقش معجزه آمیز و حیاتی زن درموقعیت مادری بوده است .درفرهنگ اسلامی موضوع مهدویت و انتظارفرج و ظهورو تشکیل حکومت آن حضرت یکی ازافق های بسیار روشن انسان سازو تعالی بخشی است که تحقق عینی و عملی این موضوع نیازمند انسانهای تربیت شده ای است که ازهرحیث آمادگی یاری و حضورخالصانه تحت نظر امام عصرخود و قرآن ناطق الهی را داشته باشد و تمامی ابعادی که برای مهدی یاوران متصوراست دروجود آنها جلوه کرده و نسخه ای ازاسوه حسنه قرآنی باشند .متعلق تربیت دینی همان تربیت اخلاقی است که پیامبراکرم (ص ) فرمودند انی بعثت لاتمم مکارم الااخلاق )همانا من برای کامل کردن کرامتهای اخلاقی مبعوث شده ام .(2) . مفاهیمی ازقبیل برو نیکی،خیر،معروف ،احسان ، عدل ،اجتناب از فحشا ،منکرو ظلم و ...حاکی ازرویکرد اخلاق و تربیت دینی است برخی از آیات دراین باره عبارتند از:اعراف 33 و 199 .بقره 78 و195 و 263 وآل عمران 104 و 193 و 198 .قصص 77 . هود 71 . مومنون 96 . اسراء53 ،بقره169و268، عنکبوت 45 . انعام 151 .

قرآن کسب معرفت را صرفاً ابزاری برای نیل به تحول اخلاق می داند چه معرفت درسطح جهان شناسی باشد چه آگاهی از امورغیب و چه معرفت ازوقایع تاریخی ( هود 120 . قمر 4 . یوسف 3 . نازعات 34 )ازدیگر نگاه قرآن به احکام و شریعت نیزنگاهی حاکی از اخلاق مداری است (و اقم الصلوه ان الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنکر)و نماز را به پا دار که نمازازکار زشت و ناپسند باز می دارد .( عنکبوت 54 . بقره 771 و 183 . توبه 1 تا 3 ) براین مطلب دلالت دارند .

دراین عرصه نقش اخلاق فردی خانوادگی دینی وعبادی مادران حائزاهمیت بوده و مهدی باوری و تاسی به اخلاق قرآنی امام عصرو معرفت و محبت خالصانه به آن حضرت می تواند باعث کشش و گرایش و علاقه خانواده به ویژه فرزندان به مکتب اهل بیت عصمت و طهارت به ویژه امام مهدی (ع ) گردد و مسلماً زنی می تواند در ظهور و قیام و نصرت حضرت نقش داشته باشد که با ترسیم افق و چشم انداز زیبایی مهدویت و ظهور و نهضت فراگیرش به تربیت بهترین یاوران برای حضرت اقدام نماید . 

نقش و جایگاه تربیتی زنان، تربیت مهدوی فرزندان

نقش و جایگاه تربیت زنان :انسان شگفت ترین مخلوق خداوند و والاترین نشانه قدرت حق است که استعداد وصف به همه صفات و کمالات الهی را دارد و آفریده شده است تابه مقام خلیفه اللهی برسد و این سیرجزبا تربیت حقیقی میسرنمی گردد . امام خمینی (ره ) درباره سیرتربیتی انسان فرموده است انسان مراتب سیرش از طبیعت است تا مافوق طبیعت تا برسد به آنجایی که مقام الوهیت است سیرازطبیعت تا رسیدن به مقامی که غیرازخدا هیچ نبیند . این موجود قابل این است که ازاین طبیعت سیربکند و تمام معنویت ها را درخویش با تربیت صحیح ایجاد بکند و برسد به مقامی که حتی فوق مقام ملائکه باشد.انسان موجودی است که خدای تبارک و تعالی او را خلق کرده است برای اینکه همه جهاتی که درعالم هست، درانسان هست منتهی به شکل قوه و استعداد است و این استعدادها باید فعلیت و تحقق پیدا کند (3) اگراین تحول براساس تربیتی ربانی در انسان محقق نشود انسان درمرتبه حیوانیت متوقف می ماند و استعدادهای خود را دراین جهت به کارمی گیرد .همه تلاش پیام آوران الهی براین بوده است که انسان را تربیت کنند . پیام آوران الهی مبعوث شدند تا انسان را به آداب الهی و مکارم اخلاقی متصف نمایند . تربیت ازجمله واژه هایی است که بسیاری از مفاهیم فرهنگ اسلامی را دردرون خود جای می دهد . تربیت یعنی پرورش جمیع استعدادهای فکری روحی و جسمی انسان دراسلام زن و مرد از جهت انسانیت و ارزش عمل مساوی می باشند ولی همان گونه که دربعضی از صفات و فعالیت ها مرد بر زن برتری دارد زن نیز دارای خصوصیاتی است که ازآن جهت بر مرد برتری دارد و آن دلی سرشار از مهر و پرعاطفه، نوع دوست ،نوع پرور، رقیق القلب و فداکاری است برای همین خدای متعال این وظیفه خطیرو مهم انسان سازی و تربیت فرزند را برعهده زن قرار داده است .امام خمینی(ره)دراین باره فرموده اند :نقش زنان درعالم از ویژگیهای خاص برخوردار است . صلاح و فساد یک جامعه از صلاح و فساد زنان در آن جامعه سرچشمه می گیرد .(4)

تربیت وراثتی کودکان درنهاد خانواده :

زن یکتا موجودی است که می تواند ازدامن خود افرادی به جامعه تحویل دهد که از برکاتش یک جامعه بلکه جامعه ها به استقامت و ارزشهای والای انسانی کشیده شوند و می تواند به عکس آن باشد .(5)

مادر بارزترین منشأ آسایش مهر و عالی ترین منبع سعادت خانوادگی است .مادرمظهر عاطفه و مهرو سنگ صبورو چهره دوست داشتنی خانه است که با رافت خود محیط خانه را آرام و اهل منزل را مسرور می سازد. اوست که درخانه مدینه فاضله می سازد و به پرورش و سازندگی شخصیت ها می پردازد . مادر موجب تحول درجسم و روان کودک است و اوست که می تواند تغییرات مطلوب را در فرزندان ایجاد کند و منتظرواقعی و سرباز امام زمان ( عج ) بسازد .خوشبختی هر جامعه مرهون تربیت خانوادگی افراد آن است و نقش اساسی درخانواده به عهده مادران می باشد تا آنجا که می شود گفت مادربا یک دست گهواره کودک و با دست دیگرجهان را به حرکت درمی آورد . (الولد مطبوع علی امه -فرزند ساخته شده مادراست ) (6)ازنظراخلاق و طبیعت و دیانت تربیت را اگرامری دائمی به حساب آوریم و اگرکودک را تا هفت سال اول درخانه و همراه مادربدانیم باید اعتراف کنیم که بخش اعظم تأثیرگذاری ها ازسوی مادراست و بیشترخلق و خو و رفتارهای کودکان حتی در سنین جوانی وبعد ازآن نشات گرفته از مادراست .

اینچنین اهمیت نقش مادر درتربیت و زمینه سازی ظهورحضرت مهدی (عج )مشخص می شود .مادری که با رفتارالگویی خود انسان می پرورد و طفل را ازعالم ناپاکی ها دورمی دارد و دراو مهرو صفا ،خیرخواهی و خیراندیشی نسبت به دیگران به وجود می آورد .مادر شکل دهنده شخصیت کودک می باشد.کاراو ظریف و حساس است و بایستی براساس معیارهای دین دراخلاق و تربیت فعالیت کند هیچ عملی شرافت مندانه ترازانجام وظیفه مادری نیست .مادرباید درس تعهد ومسوولیت و شرافت و انسان بودن را به فرزند خویش بیاموزد .پس باید خود اول درجنبه خود سازی قیام و اقدام کند.او باید مظهرعدل و ارزشهای انسانی فکرو برکنارازبدخواهی و بداندیشی باشد .و دریک کلمه انسانی تزکیه شده باشد .

«زن باید موقعیت حساس خویش را در پرورش انسان و حیاط انسانی جامعه درک کرده باشد و به نقش عظیم خویش درمحیط خانه که محل اجرای مسوولیت های الهی است واقف باشد و عالی ترین و زیبنده ترین هنرزن در پرورش و تربیت انسان الهی ظهورفعلی می یابد .(7)

لذا وظیفه زنان درقبال همسر و فرزندان وظیفه بسیارخطیری است نباید محیط خانه را کوچک شمرد و ازمسوولیت تربیت فرزند شانه خالی کرد.زن نمونه رفتارو شخصیت است و همه رفتارو حالات او میزان الگوی فرزندان است .آری تربیت شدگان دراین مدرسه هر درسی بیاموزند درمیدان بزرگ اجتماع به مرحله بروزو ظهور درخواهند آورد .درس عملی تقوا وخدا ترسی او ،راهنما و نافذ در قلب اعضای خانه است و برعکس او می تواند منشا رذیلت ها باشد .

«زن انسان است ،آن هم یک انسان بزرگ، زن مربی جامعه است از دامن زن ،انسان ها پیدا می شوند .مربی انسان ها زن است،سعادت و شقاوت کشورها بسته به وجود زن است زن با تربیت صحیح خودش انسان درست می کند و با تربیت صحیح خودش کشوری را آباد می کند .قرآن کریم انسان ساز است و زن نیز انسان ساز، وظیفه زن ها انسان سازی است (8)

با توجه به شواهد و مستندات ذکرشده اهمیت و جایگاه تربیت فرزند و سهمی که مادر دراین مورد به خصوص درزمینه سازی ظهورامام زمان (عج ) با پرورش وتربیت فرزندان خود دارد معلوم می گردد .پیامبر اکرم (ص ) فرموده اند :

«کل مولود یولد علی الفطره فابواه یهودانه و ینصرانه »هرکودکی براساس فطرت پاک به دنیا می آید و این پدر و مادرش هستند که او را یهودی و نصرانی تربیت می کنند .(9) 

تربیت مهدوی فرزندان : 

نقشی که مادران درایجاد و تثبیت صفات یاوران حضرت درفرزندانشان دارند نقشی بسیارمهم و تربیت دینی و تاثیرگذاراست .از جمله خصوصیات تربیت دینی و ازمهم ترین صفات یاران امام، ایمان محکم آنها است، خداوند درقرآن می فرماید :«ای کسانی که ایمان آورده اید هرکدام ازشما که از دینش بازگردد خداوند به زودی قومی را جایگزین آنان می کند که دوستشان دارند و آنان نیزخدای را دوست دارند و از ملامت سرزنش کنندگان نمی هراسند.این فضل الهی است که به هرکس که بخواهند عطا می کنند ».(10) ازبررسی مفهوم این آیه در می یابیم که مخاطبین آن مومنانی هستند که هنوزدربوته آزمایش قرارنگرفته اند و آنان پس ازامتحان الهی به دو دسته تقسیم می شوند :گروهی به سبب سستی ایمان درآزمایش و عکس العمل های ناپسندشان دربرخورد با حوادث روزگار که منافی با ایمان و حق و هدایت است زمینه ارتداد خود را فراهم می آورند و دسته ای دیگرکه آزمون الهی را درهمه مراحل با سربلندی طی می کنند کسانی هستند که برای برپایی نظام جهانی الهی درنظرگرفته شده اند و همانانی هستند که خداوند برای یاری امام مهدی (عج ) ذخیره فرموده است .ایمان حقیقی است دروجود انسان که ازابتدای خلقت درفطرت او نهادینه شده اما آنچه مهم است این است که باید درسایه تعلیم و تربیت انبیاء شکوفا گردد و به نهایت خود برسد .هنگامی که انسان پا به عرصه دنیا می گذارد اعتقاد به خدا و ولایت اولیائش و سایراصول دین در زمین دل او وجود دارد ولی باید با هدایت و آموزش های مادراحیاء و تثبیت گردد تا مبادا فتنه های روزگار و وسوسه های دشمنان خدا ریشه این اعتقاد را در دل او بخشکانند اما کارکردن روی اعتقادات فرزندی که همچون دوربین فیلم برداری بسیاراثرپذیر و حساس است دقت و ظرافت زیادی لازم دارد .یک زن اگرخود را درزمینه اعتقادات و معرفت محکم و قوی نکرده باشد و خود دچار شبهات و انحرافات فکری باشد هرگز نمی تواند فرزندی را تربیت کند که امام خود را یاری نماید چرا که مادرحلقه اصلی اتصال دهنده فرزند به وجود نازنین حضرت مهدی ارواحنا فداه است .یک زن مومنه خود به حقیقت ایمان دست یافته علاوه برآنکه ابعاد وجودی او کاملاً هماهنگ و کامل است .اهمیت مسوولیتی که خداوند درتربیت فرزند برعهده او نهاده به خوبی درک می کند و با تلاش و همت دراین زمینه می کوشد و به یاری خدا و عنایات حضرت ،فرزندی با ایمان به حقایق الهی پرورش خواهد داد و مسلماً چنین فرزندی که ازابتدای حیات دردامان چنین مادری پرورش یافته با حقیقت ایمان کامل آشنا گردیده و هرگز ازراه خدا انحراف پیدا نکرده و در نهایت ازبهترین کسانی است که درشرایط سخت با حفظ ایمان دردوران غیبت امام عصر(عج )دین خود را که دراصل وجود مقدس حضرت ولی عصر (عج ) است را رها نمی کند .

سید بن طاووسی ازابن رزین غافقی نقل می کند که می گفت از حضرت علی (ع ) شنیدم درتوصیف یاران امام زمان (عج ) فرمودند : «ایشان چون مشعلهای فروزانند که دلهای استوارشان بسان قندیل های نور درسینه هاشان آویخته است .این مردان تنها ازخدا می ترسند ...به هرسوی روی آورند ترس و بیم از هیبت آنان پیشاپیش دردل مردمان افتد و تاب مقاومت ازهمه گرفته شود .آنان ازتلاش هایی که برمصالح منحرفان ضربه می زند و موجب خشم کافران می گردد دست نمی کشند و از ملامت هایشان بیمی به خود راه نمی دهند و پیروزی آنان درامتحان الهی نتیجه فداکاری های بی دریغ است که درطول حیات خود و برای هدایت و عدالت که بالاترین مقصود ایشان بوده است انجام داده اند .شجاعت ،ویژگی لشکرامام مهدی (عج )است و همگی آنان ازشجاعت درجهاد برای برپایی عدالت برخوردارند.»(11)مادری که هیچ گونه ضعف ونقص ایمانی و معنوی نداشته باشد، فرزندی پرورش می دهد که به عزت نفس دست یافته و حقیقتاً مصادق «اذله علی المومنین و اعزه علی الکافرین »(12) 

که این فروتنی درمقابل مومنین و سربلندی در مقابل کافرین و بی دینان ازبارزترین صفات و خصوصیات یاران حضرت مهدی (عج ) است .ایمان پولادین سربازان امام درنهایت آنان را به دو نتیجه قابل تفکیک ،شجاعت و عبادت می رساند .

مادری که سالها در راه رسیدن به خدا مورد امتحانات سخت واقع شده و درتمام موارد استقامت ورزیده و رذائل راازخود بیرون کرده،و ازغیرخدا ترسی به دل راه نداده شیر زنی است که می تواند چونان فرزندان بزرگوار حضرت زهرا (س )و حضرت زینب (س ) و ... تربیت کند که در راه دفاع از ولایت و امام عصر هیچ بیم و ترسی به خود راه نمی دهند .

عبادت صفتی است که برای ایجاد آن زمینه هایی چون عشق به طاعت و شناخت حق خدا و خشیت از مقام پروردگارلازم است .خستگی ناپذیری یک زن مهذب و کامل درراه عبادت حق تعالی و مناجات های شبانه و دعا و تسبیح او در روز مانند بانوی بزرگواراسلام حضرت فاطمه ( س )این زمینه ها را به تدریج در روح فرزندان ایجاد می کندچرا که فرزندی که از ابتدا و بیش ازهمه درکنارمادر است و بیشترین تاثیرپذیری را ازمادردارد با روح تعبد وحقیقت بندگی آشنا می شود و همواره دراین طریق می کوشد .مادری که دراثر تقوا و پرهیزکاری به سرچشمه حکمت دست یافته و تمتم اعمال و رفتارخود را برطبق میزان صراط مستقیم قرارمی دهد بهترین الگو برای فرزند خود درقرارگیری درجاده حرکت به سوی خداست و جان فرزند را با آب بینش و حکمت الهی سیراب می گرداند . 

نتیجه :

به دنیا آوردن فرزندان و تربیت نمودن آنها هنرمخصوص و رازآفرینش زن است . ازاین راه است که زن تشبه به الله و تشبه به صفات الله پیدا می کند و ازاین راه است که زن مظهرخلاقیت الله می شود و مورد کرامت پروردگار واقع می گردد .(13)یکی از زیباترین اثرات تربیتی که یک مادر در ایجاد روحیه عشق و فداکاری در راه امام زمان ( عج ) دارد عشق و محبتی است که او به سالارشهیدان ابا عبدالله الحسین دارد و شیره این عشق را با سوز و گریه خود و علاقه ای که به آن حضرت دارد در روح کودک خود می ریزد .آنگاه این فرزند با تمام وجود در صف یاوران حضرت مهدی (اروحنا فداه ) ندای یا لثارات الحسین (ع ) سر می دهد و در رکاب امام عصر (ع ) به طلب خون حسین (ع ) بر می خیزد با درک اهمیت نقش مادران در تربیت شایسته است . بانوان شیوه تربیت دینی را الگوی خود قراردهند و دراین مسیراز زندگی زنان مومن درس بگیرند تمام حرکات کارها وگفتارها در روحیه کودکان موثراست پس باید محیط خانه را بسیارحساس دانست و از آن به عنوان کارخانه آدم سازی و دانشگاه انسانیت استفاده کرد.اهمیت نقش زنان در تربیت فرزند را نمی توان نادیده گرفت با همه تاثیراتی که طفل ازجامعه مدرسه و معلم می گیرد بازتحت نفوذ خانواده به خصوص مادراست .شخصیت های بزرگ بیشترموفقیت خود را مرهون مادرانی می دانند که به وظایف ویژه خود عمل کرده اند و در ساختن شخصیتی موثرازآنان نقش اساسی داشته اند، لذا اسلام زن را به مسوولیت پرورش نوباوگان باغ بشریت متعهد می کند . اسلام اداره یکی ازمقدسات اسلام و اجتماع اسلامی یعنی کانون خانواده را به عهده زنان گذاشته است زیرا این کانون بهترین پرورشگاهی است که اخلاق و عقائد و قوانین اسلام درجان انسان به واسطه تربیت قرار می گیرد و تثبیت می شود.با ارزش ترین برنامه ای که اسلام برای پایدار ساختن اجتماع بشریت در آن می کوشد اداره بخش هایی از جامعه است که منطبق با استعداد و فطرت بانوان است. پس زنان چنین رسالت خطیری را به نحو احسن شناخته و انجام رسانند .اینها همه گوشه هایی بود ازنقشی که مادر خود ساخته می تواند درتثبیت فضائل اخلاقی و ساختن یک منتظر واقعی ایجاد نماید و بدین وسیله زمینه سازظهور موفورالسرور آن حضرت و ازخادمین و یاوران ایشان باشد . 

پی نوشت ها:

1-امام خمینی (ره ) ،صحیفه نور،ج 16 ،ص 125)

2-(مجلسی ،بحارالانوار،ج 16 ،ص 210 ) . 

3-امام خمینی، صحیفه نور، ج 7 ،ص 282 .

4-صحیفه نور، ج 6 ،ص 185

5- تبیان دفترهشتم، ص 268 .

6-غررالحکم، ص 76، حکمت 1863 . 

7-محمد امین زاده،کتاب اخص و ممتاز زن ،ج2،پائیز 73.

8-امام خمینی (ره )، تبیان، ص 57 .

9-علامه مجلسی ،بحارالانوار، ج 67 ،ص 127 . 

10-سوره مائده ،آیه 54.

11-سید بن طاووس ،الملاحم و الفتن ،ص 52،چاپ نجف )

12-سوره مائده ،آیه 54 .

13-علویه همایونی ،زن مظهرخلاقیت الله .

منابع و ماخذ : 

1 -قرآن کریم .

2 -نهج البلاغه . 

3 -آمدی ،غررالحکم، ص 67 ،حکمت 3681 . 

4 -امین زاده، محمد رضا ،کتاب اخص و ممتاز زن ،ج 2 ،پائیز 37 . 

5 -امام خمینی روح الله، صحیفه نور، مجلدات متعدد،موسسه تنظیم و نشرآثارامام . 

6 -امام خمینی روح الله، تبیان ( جایگاه و رسالت زن مسلمان )، موسسه تنظیم و نشر آثارامام . 

7 -سید بن طاووس ،الملاحم و الفتن، ص 25، چاپ نجف . 

8 -علامه مجلسی ،بحارالانوار، ج 76 ،ص 721 . 

9 - علویه همایونی، زن مظهرخلاقیت الله . 

10 -علامه طباطبایی ،محمد حسین، المیزان ،تفسیرسوره نساء و حجرات .

منبع:نشریه کوثر،(فصلنامه قرآنی)،شماره