مقدمه

متن حاضر گزارشی است از پژوهش انجام گرفته جهت بررسی وضعیت معادلسازی امروز فرهنگستان زبان و ادب فارسی در زمینه واژه های تخصصی علم فیزیك، در مقایسه با معادل یابی همان واژه ها در پیكره زبانی مربوط به گذشته. طی این پژوهش، نخست واژه ها و معادل های انتخاب شده توسط مترجم، در پیكره زبانی مورد بررسی، استخراج شده، سپس وقوع معادلها در فرهنگ واژه های مصوب فرهنگستان مورد بازنگری قرار گرفته است. آنگاه بهبود وضعیت معادلسازی در مقایسه با متون قدیمی ارزیابی شده است. بخش پیش رو به معرفی هدف تحقیق و روش به كار گرفته شده در آن اختصاص دارد.

هدف و روش پژوهش

            طی این پژوهش، نگارنده در نظر داشته به بررسی میزان مقبولیت واژه های مترجم ساز (معادلهایی كه توسط مترجم انتخاب شده اند) نزد فرهنگستان پردازد و همچنین تأثیر استفاده از معادل های موجود در متون قدیمی را، در گزینش معادل های امروزی فرهنگستان بسنجد. به منظور نیل به این هدف، متن كتاب مرتبط با علم فیزیك، ترجمه شده و به چاپ رسیده سال 1348 ، به عنوان پیكره زبانی مورد بررسی، انتخاب شد و معادل های برگزیده مترجم در مقایسه با معادل های موجود در فرهنگ واژه های مصوب، مورد مطالعه قرار گرفت. سپس كیفیت معادلسازی فرهنگستان از سه جهت میزان مقبولیت واژه های مترجم ساز، عدم پذیرش واژه ها و همچنین ارائه پیشنهادات دیگر ضمن قبول معادل های قدیمی، مورد بررسی قرار گرفت. مراحل پژوهش به شرح زیر است:

1-  انتخاب متن قدیمی فیزیك به عنوان پیكره زبانی و استخراج واژه های تخصصی و معادل های موجود به عنوان داده های مورد بررسی،

2-      مقایسه و تطبیق معادل های قدیمی با معادل های امروزی فرهنگستان،

3-      ارزیابی میزان تأثیر معادلسازی قدیمی بر واژه گزینی امروز

در بخش بعدی، كلیت پژوهش انجام شده به عنوان بدنه اصلی تحقیق به تفصیل مورد شرح قرار می گیرد و نتایج حاصله ارائه می شود.

بررسی وضعیت معادلسازی فرهنگستان      

     در تحقیق انجام شده، فرهنگ واژه های مصوب فرهنگستان، مجلد در سه دفتر به عنوان مرجع معادل های برگزیده، به منظور بررسی وضعیت معادلسازی فرهنگستان طی سالهای 1376 الی 1385، در نظر گرفته شده است. همچنین متن كتاب " تصویر جهان در فیزیك جدید" ترجمه و چاپ سال 1348 جهت استخراج  داده ها مورد استفاده قرار گرفته است. ترجمه مذكور از زبان فرانسه بوده، ازینرو واژه های تخصصی موجود در آن ها نخست به زبان انگلیسی برگردانده، سپس مورد مقایسه با واژه های مصوب فرهنگستان كه عمدتاً معادل هایی جهت واژه های زبان انگلیسی هستند، قرار گرفت.

 در پیكره مورد بررسی، تعداد 122 واژه بیگانه دارای معادل یافت شد كه فرهنگستان طی سالهای مورد اشاره، تنها در37 مورد آنها دست به معادلسازی زده است و بخش عمده ای از این واژه ها بدون معادل باقی مانده اند، درحالیكه در متون حال حاضر فیزیك، اعم از فیزیك عمومی یا فیزیك درسی دوره دبیرستان با معادل فارسی به كار می روند.

از میان 37 واژه مشترك در پیكره اصلی و فرهنگ واژه های مصوب فرهنگستان، واژه های دارای معادل همانند به عنوان موارد مورد قبول و واژه های دارای معادل كاملاً متفاوت به عنوان موارد مردود شناخته شدند. در مجموع 6 واژه به عنوان موارد مردود و 31 معادل مورد پذیرش فرهنگستان قرار گرفته اند. از 31 مورد معادل پذیرفته شده، برای 3 مورد آن ها معادل تازه ای نیز علاوه بر معادل پیشین پیشنهاد شده است.

در مورد تعدادی از معادل ها، واژه ها، در فرهنگ مصوب فرهنگستان، معادلی درون حوزه تخصصی خود نداشتند. در واقع، فرهنگستان، در میان علوم دیگر – اعم از مرتبط یا غیر مرتبط-  برای آن ها معادلی برگزیده بود. همچنین معادل برخی  واژه ها در میان عبارات و یا كلمات تركیبی گنجانده شده بود. برای مثال معادل واژه "zenith" در حوزه نجوم و "divergent" در حوزه زمین شناسی یافت شد. تعداد این واژه ها 12 مورد از 37 واژه بود.  

     همچنین تعدادی واژه در دفاتر فرهنگستان بدون معادل باقی مانده اند، در حالیكه در متون دیگر فیزیك، از قبیل فیزیك درسی، دارای معادل هستند. تعداد این واژه ها 8 مورد از 37 واژه شمارش شد.

     واژه های مورد بررسی به همراه معادل های مصوب فرهنگستان و شرحی از وضعیت معادلسازی آن ها، با در نظر گرفتن توضیحات داده شده، در جدولی به نمایش گذاشته شده اند كه در ذیل و همینطور در صفحات پیش رو قابل مشاهده است.

واژه /معادل/وضعیت معادلسازی

/   Acceleration شتاب/ مورد قبول

Acoustics/ صوت شناسی/ معادل جدید

Isothermal/ هم دما/ مورد قبول

Astrophysics/ اختر فیزیك/ مورد قبول – در سایر علوم

Concentration/ غلظت/ مورد قبول – در سایر علوم

Galvanic/گالوانی/ مورد قبول

Density/چگالی/ معادل جدید- در سایر علوم

Detector/آشكار ساز/ معادل جدید – در سایر علوم

Diapason/دیاپازن – كوكه/ مورد قبول پیشنهاد تازه

Colloid/كلوئید/ مورد قبول ـ در سایر علوم

Charge/بار/مورد قبول

Diffusion/پخش/ مور د قبول

Divergent/واگرا/ مورد قبول ـ در سایر علوم

Gravity/گرانی/مورد قبول- در سایر علوم

Induction/ القاء/مورد قبول

Integral/ انتگرال/مورد قبول – در سایر علوم

Interference/ تداخل/ مورد قبول – در سایر علوم

Impulsion/تكان/ مورد قبول

Diffraction/پراش/ مورد قبول – در سایر علوم

Dispersion/پاشش/ معادل جدید

Plane wave/موج تخت/ معادل جدید

Dimensions/ابعاد/ مورد قبول

Particle/ذره/ مورد قبول

Phase/فاز/مورد قبول

Polarization/قطبش/ مورد قبول – در سایر علوم

Optic/اپتیك/مورد قبول – در سایر علوم

Orbit/مدار/مورد قبول

Osmotic Pressure/فشار گذرندگی ـ اسمزی/ مورد قبول

Oscillation/نوسان/ مورد قبول

Quantum/كوآنتوم/ مورد قبول

Radiation/تابش/معادل جدید

Stable/پایدار/مورد قبول

Elastic/كشسانی/ مورد قبول

Vector/بردار/ مورد قبول

Zenith/سمت رأس/ مورد قبول- در سایر علوم

Vibration/ارتعاش/ مورد قبول

Ultra – Violet/فوق بنفش/مورد قبول

درصد فراوانی داده ها، مطابق محاسبات به شرح زیر است:

میزان معادلسازی فرهنگستان: 37 واژه   32/30%

میزان معادلسازی كاملاً متفاوت از واژه های مترجم ساز: 6واژه          21/16%

معادل های یافت شده در حوزه های دیگر: 12 واژه   34/32

میزان مقبولیت واژه های مترجم ساز: 31 واژه   78/83%

میزان معادلسازی علاوه بر قبول موارد موجود: 3 واژه  10/8%

واژه های بدون معادل در فرهنگ واژه های مصوب: 8 واژه         62/21%

 جمع بندی، نتیجه گیری و پیشنهادات

     مطابق بررسی انجام شده و نتایج به دست آمده، با توجه به بیش از 80% مقبولیت معادل های متن قدیمی نزد فرهنگستان، استفاده از متون ترجمه شده قدیمی، به نظر سودمند می رسد.     

از آنجا كه مترجم، منبع اقتباس غالب معادل های موجود در كتاب را دایره المعارف فارسی و سیر حكمت در اروپا معرفی كرده است و ضمن در نظر گرفتن میزان بالای مقبولیت معادل های ارائه شده از سوی مترجم، توسط فرهنگستان،     می توان معادل های موجود در متون قدیمی را تا حد زیادی در امر واژه گزینی امروزی فرهنگستان مناسب شناخت.

     با در نظر گرفتن این نكته، نگارنده بسیاری از معادل های پیشنهادی مترجم را، در نسخ بعدی فرهنگ واژه ها قابل ارائه می داند؛ ازآن جمله، چنانكه اشاره شد، تعدادی واژه بدون معادل در فرهنگ امروزی را می توان ذكر كرد: برای واژه های Macrophysics" " و "Microphysics" به ترتیب معادل های "مه فیزیك" و "كه فیزیك" ، برای واژه "Periodic wave" معادل "موج متناوب" توسط مترجم متن سال 48 پیشنهاد شده است. همچنین برای واژه "Parabolic" معادل "سهمی" در فیزیك هالیدی و رزنیك، ترجمه و چاپ دهه 70، و برای واژه "Propagation"  معادل "انتشار" در فیزیك درسی دبیرستان، چاپ سال 1382، ارائه شده است. در ازای واژه "Radiometer" نیز معادل "پرتو سنج" توسط نگارنده پیشنهاد می شود.    

منابع مورد استفاده:

پلانك، ماكس، تصویر جهان در فیزیك جدید، ترجمه مرتضی صابر، تهران: شركت سهامی كتابهای جیبی، 1348.

فرهنگ واژه های مصوب فرهنگستان، تدوین گروه واژه گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دفتر اول تا سوم، 1385-1376.

فیزیك سال اول آموزش متوسطه، شركت چاپ و نشر كتابهای درسی ایران، 1382.

هالیدی، دیوید و رزنیك، رابرت، فیزیك؛ جلد اول، ترجمه مهدی گلشنی و ناصر مقبلی، مركز نشر دانشگاهی، چاپ سوم، 1369.