بسم الله الرحن الرحیم

از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام روایت است كه:« قارى قرآن، محتاج‏ به سه چیز است: دلى خاشع، بدنى فارغ، و مكانى خلوت. زیرا هر گاه دل او خاشع ‏باشد شیطان از او مى‏گریزد. و چون بدن او از مشاغل فارغ باشد دل او متوجه قرآن ‏خواندن مى‏شود و عارضه‏اى عارضش نمى‏شود كه او را از نور قرآن و فواید آن‏ محروم سازد. و چون در مكان خلوتى باشد و از خلق كناره گرفته باشد، باطن او با خدا انس مى‏گیرد و حلاوت خطاب هاى الهى را كه با بندگان صالح خود كرده مى‏یابد، و لطف او را به ایشان مى‏داند. و چون از این مشرب جامى نوشید هیچ حالى را بر آن ‏اختیار نمى‏كند. و هیچ وقتى را از این خوش تر نمى‏دارد، زیرا در آن وقت ‏بى ‏واسطه در مناجات با پروردگار است.‏»

برای تلاوت قرآن آداب فراوانی ذكر شده است كه به مهم ترین آن ها اشاره می شود.


******************* آداب ظاهری تلاوت : *****************

1- قرآن رو به قبله تلاوت شود.

2- شخص تلاوت کننده با وضو باشد.

3- دهان خوش بو و پاکیزه باشد. حضرت رسول اکرم (ص) مى‏فرماید:« راه ‏قرآن‏» را نظیف و پاكیزه كنید. مى‏پرسند: راه قرآن چیست؟ مى‏فرماید: ‏دهان ها‏یتان. مى‏پرسند: چگونه؟ مى‏فرماید: با مسواك.

4- برای رعایت ادب، قاری با سكون و وقار نشسته باشد، یا ایستاده رو به قبله و سر پیش افكنده و تكیه نزده و چهار زانو ننشسته ‏باشد، و پاى خود را دراز نکند. بلكه مانند كسى باشد كه در نزد جلیل الشان ‏مى‏نشیند، یا مى‏ایستد و احترام را رعایت نماید.

5- ترتیل: قرآن را باید شمرده همراه و توأم با تأمل تلاوت كرد: «و رتل القرءان ترتیلاً» (مزمل/4)
تلاوت كننده قرآن نباید در اندیشه ختم سریع آیات و سوره ها باشد. رسول اكرم(ص) می فرماید: «همتتان این نباشد كه زودتر به آخر سوره برسید.» امام صادق(ع) می فرماید: «ترتیل آن است كه در قرائت تأمل و دقت كنی و آن را با صوت نیكو بخوانی»

6- از جمله آداب، آن است كه تلاوت کننده گریه نماید. و اگر او را گریه نیامد، حالت گریه و زاری به خود بگیرد.

7- قاری قرآن را با صدای اندكى بلند بخواند، البته اگر از ریا ایمن باشد.

8- در دستورتلاوت قرآن، صداى خوش سفارش شده است و از قارى خواسته‏اند كه نكات ‏ظریف تلاوت - اعم از كشیدن صدا و یا زیر و بم آن و ترجیع قرائت و غیره - را رعایت كند.
رسول اکرم صلى الله علیه و آله فرمود:«هر چیز زیورى دارد و زیور قرآن، آواز خوش است.‏»

9- حق آیات مراعات شود. بدین نحو كه؛ قاری وقتی به آیه سجده رسد سجده كند. و چون به آیه عذاب رسد به خدا پناه برد. و چون به آیه رحمت و ذكر نعیم بهشت رسد، آن را از خدا مسئلت نماید. و چون به‏ آیه‏اى رسد كه مشتمل بر تسبیح یا تكبیر پروردگار باشد تسبیح و تكبیر او كند. و چون‏ به آیه دعا و استغفار رسد دعا و استغفار نماید.

10- در ابتداى قرائت « اعوذ بالله من الشیطان الرجیم‏» گفته شود.

11- قاری از هر سوره كه فارغ شود بگوید:
«صدق الله العلى العظیم و بلغ رسوله الكریم اللهم انفعنا به و بارك لنا فیه الحمد لله رب العالمین.‏»

12- قرآن با نیت خالص و برای رضای خدا تلاوت شود. تلاوت‏ كننده باید مواظب دام و دانه‏ شیطان باشد و در پُر رنگ كردن اخلاص خود در تلاوت قرآن بكوشد.

13- سكوت وگوش دادن به قرآن هم یكى از آدابى است كه هنگام قرائت قرآن توسط دیگران باید رعایت شود، همانگونه که در قرآن آمده: "واذا قرء القرآن فاستمعوا له وانصتوا لعلكم ترحمون "وچون قرآن خوانده شود پس به آن گوش فرا دهید وساكت باشید باشد که مورد رحمت قرار بگیرید.(اعراف/204)

14- قاری از روى «مصحف‏» تلاوت كند كه نگاه به «مصحف‏» و تلاوت از روى آن، حساب خاصى دارد و در روایات، روى این موضوع تاكید شده است.

15- به هنگام تلاوت قرآن، به چیز دیگرى فكر نكند و متوجه آیات قرآن باشد .



******************** آداب باطنی تلاوت : ******************


1- تعظیم:
شایسته است كه قارى قرآن، در آغاز تلاوت، به عظمت گوینده قرآن توجه كند .قرآن كتاب خدا، كلام خدا و هدیه محبوب است كه برای بشر فرستاده شده است، همانگونه كه محبوب را باید محترم و بزرگ شمرد، هدیه او را نیز باید ارزشمند و عزیز دانست.
پیامبر اكرم(ص) می فرماید: «قرآن پس از خدای متعادل از هر چیزی برتر است، هر كه قرآن را محترم و بزرگ شمرد، خدا را بزرگ شمرده، و هر كس قرآن را محترم و بزرگ نشمارد، حرمت خداوند را سبك شمرده است.»
اولین شرط حضور در محضر قرآن، بزرگ شمردن، برخورد مؤدبانه و همراه با احترام است چرا كه قرآن تجلی خداوند متعال است. امیرمؤمنان علی(ع) می فرماید: فتجلی سبحانه لهم فی كتابه من غیر ان یكونوا رأوه؛ پس خدای سبحان، در كتاب خود، قرآن، بی آن كه او را ببینند خود را به ایشان آشكار گردانده.»


2- طهارت باطنی :
همچنان كه سزاوار نیست كه بى‏طهارت دست‏ بر جلد و ورق و كلمات آن زند، همچنین زبان هاى ناپاك را كه به كلمات ناشایست ‏متكلم مى‏گردند سزاوار نیست كه آن را بخوانند. و دل هاى آلوده به رذایل اخلاقی شایسته نیست كه به حول معانى آن بگردند.


3- تدبر:
بدون تدبر در آیات قرآن، درك حقیقت كلام خدا دست یافتنی نیست. كتاب خدا باید با تدبیر و اندیشه قرائت شود: «كتب انزلنه الیك مبرك لیدبروا ءایته» (ص/29)؛ «افلا یتدبرون القرءان» (محمد/24)
در روایت آمده است اصحاب پیامبر اكرم(ص) ده آیه از قرآن را از پیامبر(ص) می آموختند و پس از فهمیدن آیات و عمل كردن به آن ها ده آیه دیگر را فرا می گرفتند.


4- حضور قلب و ترك حدیث نفس :
مهار ذهن و خوددارى از انحراف ذهن از یك مسئله به مسائل دیگر امرى بس دشوار و نیازمند به تمرین است یعنى آن چه را كه عموم مردم «حواس پرتى» مى دانند به راحتى قابل پیشگیرى نیست . كسى كه قرآن مى خواند، باید به آنچه مى خواند عنایت و توجه داشته باشد و كلمات را بر حسب عادت و چرخش زبان نگوید زیرا قارى قرآن، تنها به مقدارى كه با توجه خوانده است، بهره مى برد و آن چه بى توجه خوانده مى شود مانند آبى است كه هدر مى رود و مزرعه را سیراب نمى كند ، منظور آن است كه هنگام تلاوت، تمام حواس قارى به آیات الهى باشد و هیچ هم و غم دیگرى را به دل راه ندهد.

5- تفهم :
منظور از تفهم آن است كه از هر آیه اى آن چه سزاوار آن است برداشت و استنباط كند (یعنى مراد از تفهم آن است كه براى هر آیه اى، توضیح و شرحى مناسب با موضوع آن، به دست آورد) تفهم در ادامه تدبر است، چه بسا كسى تدبر كند اما حصول نتیجه اى نباشد، یعنى باید آن قدر تدبر كرد تا مفهوم آیه را دریافت. براین اساس آیات قرآن مشتمل بر مطالب گوناگونى است (از صفات آفریدگار گرفته تا صفات آدمیان و...) كه دانستن هر یك چراغى است فرا راه تكامل انسان.


6- ترك موانع فهم :
بعضى از مردم به خاطر اینكه شیطان پرده اى بر فهم آنان افكنده است، از فهم معانى قرآن محروم و از درك اسرار و شگفتى هاى آن بى بهره اند، قارى قرآن بایستى در رفع موانع و حجب شیطانى بكوشد.

مهمترین حجاب هاى فهم چهار مورد است:

حجاب اول: برخى از قاریان تمام تلاش و توجه خویش را صرف تلفظ صحیح كلمات قرآن مى كنند، تا مبادا حرفى را از مخرج نادرست ادا كنند، در چنین وضعیتى دیگر براى توجه به معانى، مجالى باقى نمى ماند. كه این كار به عهده شیطان است كه موكل بر قرآن شده تا با وسوسه مردم را از درك معانى كلام الهى باز داشته و مردم را وادارد كه در ادا به حروف تردید نمایند.

حجاب دوم: اینكه تلاوت كننده در مسائل، متقلد نظریه اى باشد كه به تقلید آن را یادگرفته و نسبت به آن جمود و تعصب داشته باشد این چنین اعتقاد و تعصبى مانع از ارتقإ است و به او اجازه نمى دهد كه غیر از مورد اعتقادش به مطلب دیگرى بیندیشد.

حجاب سوم: این است كه قارى و تلاوت كننده قرآن بر گناهى اصرار ورزد و یا متكبر و یا مبتلا به هواى نفس باشد. این گناهان سبب تاریكى دل مى گردد و مانند غبار بر آیینه قلب نشسته، از تجلى حق جلوگیرى مى كند و این بزرگترین حجاب دل است و بیشتر مردم به این حجاب گرفتارند.

حجاب چهارم: این است كه تفسیر ظاهرى آیه را بخواند و بپذیرد كه كلمات قرآن در معانى خود منحصر به آن است كه از ابن عباس و مجاهد و امثال آنها نقل شده است و بقیه تفسیر به رأى است و این خود از حجاب هاى بزرگ فهم قرآن است.


7- تأثیر :
یعنی قرائت كننده قرآن از آیات گوناگون كلام الهى متأثر شود وبه حسب مضمون هر آیه حالت حزن و اندوه یا نشاط و شادى برایش حاصل گردد . قارى باید به تناسب معناى آیه حالتى مناسب در دل احساس كند، اگر به آیه عذاب مى رسد احساس وحشت نماید و اگر به آیه مغفرت مى رسد، شاداب باشد.


8- تبری :
یعنی هر گاه به آیه‏اى رسد كه مشتمل بر وعد و مدح نیكان باشد خود را از زمره ایشان نبیند. و از اهل آن وعده نشمارد، بلكه اهل صدق و یقین را از اهل آن وعده شمارد و آرزو نماید كه خدا او را به ایشان ملحق سازد. و چون به آیه‏اى رسد كه مشتمل بر مذمت‏ گناهكاران و مقصرین باشد خود را به نظر در آورد و چنان تصور نماید كه خود مخاطب‏ به این آیه است.


9- ترقی : یعنى این كه تلاوت كننده قرآن به مرحله اى ارتقإ یابد كه گویا كلام را از خداوند مى شنود .

قرائت سه درجه دارد :

الف- قاری خود را چنان تصور كند كه در حضور پروردگار ایستاده و قرآن مى‏خواند و خداى متعال به او نظر مى‏كند و كلام او را مى‏شنود. و در این وقت، حال او تملق و سؤال و تضرع و ابتهال است.

ب- چنان در قلب خود مشاهده نماید كه گویا خداوند عظیم به لطف و كرم خود به او خطاب مى‏كند و سخن مى‏گوید و امر و نهى مى‏كند. و مقام او در این وقت، مقام ‏هیبت و حیا و گوش دادن و شنیدن است.

ج- مطلقاً متوجه خود و تلاوت خود نباشد، بلكه همه همّت او توجه بر صاحب كلام باشد. و فكر او منحصر در او باشد . به نحوى كه گویا مستغرق مشاهده‏ جمال او است و او را پرواى غیر او نیست.

و این، درجه «مقربین‏» و«صدیقین‏» است. و دو درجه سابق، درجه «اصحاب‏ یمین‏» است. و آنچه غیر اینها باشد درجات غافلین است.

روایت است كه « حضرت امام جعفر صادق علیه السلام را در نماز، حالتى روى ‏داد كه بیهوش بر زمین افتاد، و چون به هوش آمد از سبب آن پرسیدند فرمود: آیه ای را مكرر خواندم تا این که گویا آن را از صاحب كلام شنیدم و چشمم را طاقت دیدن قدرت او نماند.» (23)

و اگر كسى به این درجه رسید بهجت او بى ‏حد، و لذت و حلاوت تلاوت او بى‏پایان مى‏گردد.

--------------------------------------

برگرفته از سایتهای شهید آوینی ، بلاغ ، تبیان و الشیعه