عنوان:"کمپین یک میلیون امضا تجسمی واحد از مطالبات حقوقی زنان"
نوشته ی : منصوره شجاعی
منبع: سایت تغییر برای برابری

"آنچه ما در دبستان دشوار زندگی سیاسی جدیدخود آموخته ایم این نکته است که فرهنگ بشری به هیچ روی آن چیز ثابت و مستحکمی که زمانی می پنداشتیم نیست.........همیشه باید آماده زمین لرزه های سخت باشیم که ممکن است جهان فرهنگ ما و نظام اجتماعی ماراازبیخ و بن بلرزانند "(1)
کمپین یک میلیون امضا به عنوان تجسمی واحد از مطالبات حقوقی زنان نیز از آن دست زمین لرزه هایی است که تکانه هایش نه ویرانی که امید آبادانی را به جنبش زنان پیشکش کرده است. جریان حقوقی و اجتماعی کمپین نه به یک باره رخ نمود ، که پیشینه و نطفه های پیدایش آنرا میتوان در تلاش های زنان مشروطه خواه که همپای مردان به مثابه نیرویی تلاشگر در پیکاربا تحجر و بی عدالتی مبارزه می کردند جستجو کرد. و رد آن را در دوران پهلوی اول و دوم در تلاش های هرچند حدودا غیرخودجوش زنان برای دستیابی به حقوق خویش یافت. و پیگیری و پایداری زنان ایرانی پس از پیروزی انقلاب 1357، برای احقاق حقوق ضایع شده و ازدست رفته خویش را نشانه های تکوین آن دانست و سپس حضورپرشور فعالان جنبش زنان در دردهه هفتاد و نیمه دهه اخیر و تا همین خردادهای داغ که جرقه های نه چندان کوته عمر آتش ماندگار کمپین یک میلیون امضا را به پا کردو هم اینک نیز به پاسبانی این آتش مقدس خوش نشسته است. شناخت تریبون هاو فضاهای شهری برای بیان خواستهای عام حقوقی دردوران اخیر از اولین تجمع خیابانی مرکز فرهنگی زنان در سال 1381 آغاز شد. تلاش های پیگیرانه طیف هایی از درون جنبش برای رسیدن به چنین مطالبه ای ، زمینه ایجادنگرش "حق" استفاده از فضاهای شهری برای عموم زنان را فراهم ساخت. حضور گسترده نمایندگانی از نگرش ها و طیف های گوناگون زنان ازسال 82در جلسات " هم اندیشی وتاکید بر نگرش " از آن خوددانستن" شهر واستفاده از فضاهای شهری برای بیان مطالبات حقوقی از سوی اکثریت شرکت کنندگان موجب دلگرمی فعالان زن شد . این ظرف عظیم و مهیا مظروفی در خور را طلب می کرد ؛ تبدیل رویکرد تغییر قوانین تبعیض آمیززنان به رویکرد غالب جمع هم اندیشی متاثر از احساس مالکیت چنین ظرف عظیمی نیز بود.

این تفکر درمیان فعالان جنبش با تکیه بر عمل اجتماعی از طریق حضور در نشست های عمومی وتدوین مقالات متعدد به عنوان روشی برای پیشبرد اهداف جنبش و به عنوان تاکتیکی محقانه همواره از سوی بخشی از فعالان جنبش زنان به بحث گذاشته می شد.

در مقطع انتخابات بهانه ممنوعیت انتخاب زنان به عنوان رئیس جمهور در قانون اساسی سبب شد که جمع " هم اندیشی " در کتابخانه مرکز فرهنگی زنان (2) گرد هم آیندونمایندگان بیش از 20 سازمان غیردولتی زنان ازطیف های مختلف مصمم به برگزاری تجمع اعتراضی زنان نسبت به نقض کلیه حقوق زنان درقانون اساسی شدند ، چراکه با وجود قوانین تبعیض آمیز و تحقیر آمیززنان و موانع و سدهای قانونی بر سرراه دستیابی به مطالبات حقوقی ، رئیس جمهورشدن زنان در همان ساختار موجود حقوقی چکونه می توانست راهگشا باشد و از سد قانون اساسی بگذرد ؟

در همان نشست ، پیشنهاد برگزاری تجمع اعتراض آمیز ازسوی اکثریت آرا تصویب شد . حدود 90 گروه و تشکل زنان ، جوانان ، محیط زیست ، انجمن های اسلامی دانشگاه ها، اعضای دفتر تحکیم وحدت تعداد زیادی از نشریات دانشجویی وجمعی از دانشجویان دانشگاه تهران، تشکل های زنان در تبریز ، کردستان ، اصفهان ، چهارمحال بختیاری ، خراسان ، سیستان و بلوچستان ، لرستان و، کرمانشاه مورد حمایت و استقبال قرار گرفت اما ازمیان شهرستانها فقط زنان کرد سنندج و مریوان برای شرکت در این تجمع به تهران آمدند.(3)

نقدقوانین تبعیض آمیز توسط گروه های وسیع زنان ، دانشجویان ...به طور علنی و مستقیم درصحن مقابل دانشگاه تهران تبدیل به روزی بزرگ در تاریخ جنبش زنان ایران شد. این تجمع عظیم خیابانی خود سبب ساز حرکت های دیگر زنان با استفاده از فضاهای شهری شد که از آن جمله میتوان به تجمع روزجهانی خشونت ، روز جهانی مبارزه با ایدز و.. اشاره کرد.

نقدوبررسی فرایند برگزاری و روش اتخاذ شده و مطالعه بازخوردهای مردمی نسبت به تجمع 22خرداد و بحث هزینه هایی که البته بیش از همه متوجه گروه برگزارکننده شده بود ، رویکردهای مختلفی را در مواجهه با این جریان سبب گشت. و تفکرات گوناگونی حول این ماجرا به ویژه درجمع هم اندیشی زنان شکل گرفت.

ارائه دیدگاه هایی ازنوع دیگر، رویکردهای گوناگون نسبت به روش های مبارزاتی جنبش زنان، بحث برسر تعیین اولویت های موجود در مسیر مبارزه، پذیرش دیگری درفاصله ضرورت وتمدن، عینیت یافتن وپذیرش حضور نسل جدیدی در جنبش زنان با خواست ها و روش های متفاوت در واقع برآیند جریان 22 خرداد 84 بود.

بحث بر سر اولویتها و تعیین شاخصهای عینی در تایید این اولویتها ، بحث بر سر روش و بحث برسر کلیت ساختار حقوقی تبعیض آمیزی که بر زنان تحمیل شده بود ،جدی گرفتن و باور کردن جوانان با تمامی تفاوت هایی که با نسل پیشین داشتند از سوی گروهی ، بیش از پیش و بی پرده تر از هر زمان در میان فعالان جنبش به صراحت طرح می شد و مرزبندی ها را کاملا روشن می ساخت.

کوله باری از تجربه های موفق و ناموفق فعالان جنبش زنان را هرچه بیشتر به سوی حرکت های عمومی و تغییرات متکی بر خواست لایه های درونی و پایینی جامعه و به دوراز ساختارو روابط قدرت رهنمون می ساخت. تغییرات قانونی در جریان انقلاب سفید و اصلاحات از بالا هرچند لایه هایی از جامعه را ازمزایای حقوقی بهره مند ساخته بود اما یک سویه بودن و نادیده گرفتن ضرورت تغییرات بنیادی فرهنگی ولحاظ نکردن نقش توده های گسترده زنان خاطره ای گذرا و ناخوشایند را از خود به جا گذاشته بود.

کمپین یک میلیون امضا با اتکا به حرکت های از پایین و توجه به فرایند ارتباط و آموزش از دل افتراقات و نیز اشتراکات فعالان جنبش زنان رخ نمود. استقلال ، انعطاف پذیری وسیال بودن جریان کمپین زمینه های اعتماد توده های وسیع زنان را فراهم ساخت، این میزان ازاعتماد در تاریخ خیزش های جنبش مستقل زنان ایران کمتربه چشم می خورد.

کمپین زاده تبادل آرا و عقاید نسل های مختلف و رویکردهای متفاوت بود آنچه در 22 خرداد 1385درمیدان هفتم تیرتهران گذشت گرچه تلخ تر از آن است که بتوان به سادگی نقل کرد اما شیرینی تولد کمپین تحمل تلخی های آن را ممکن ساخت.

فشارهای سنگین و گاه تحمل ناپذیر به ویژه نسبت به برگزارکنندگان تجمع 22خرداد ، مانع از توقف حرکتی که از میان لایه های پایینی و عمیق جنبش شکل گرفته بود نشد. . برگزارکنندکان که در روند بحث و بررسی برسراصول و موازین جنبش درجلسات مکررهم اندیشی وطی بحث های طولانی وطاقتفرسا با مخالفان و منتقدان بارها صیقل خورده و به نیرویی کیفی تبدیل شده بودند ،باتکیه بر حضور و استقبال گسترده مردمی وباامید به تاثیر کمپین تغییر قوانین تبعیض آمیزقاطع و استوار پیش می رفتند.

بازخوردهای مردمی نسبت به این حرکت اهرم ادامه این کارزار بود.دفترچه های کوچکی که در حول وحوش مراسم میان مردم پخش شده بود مورد نقدو نظر عده ای قرار گرفته بود و نیازبه تصحیح داشت. بازنگری دفترچه تنها ازعهده یک حقوقدان که تجربه کاراجتماعی و مردمی داشت بر می آمد.شیرین عبادی بارویی گشاده با ایجادتغییراتی در زبان و بیان ، متن را برای عموم مردم جامع و قابل درک ساخت.

5 شهریور 1385 ، درمقابل درهای بسته "مجتمع رعد" دفترچه های ویرایش شده به همراه بیانیه کمپین بین نزدیک به 200 نفر از افرادی که برای مراسم دعوت شده بودند درخیابان پخش شد. دراین تجمع (لاجرم خیابانی ) اولین امضاهای کمپین یک میلیون امضا جمع آوری شد. 200 امضا برای روز اول بدنبود! انعکاس این خبر دررسانه ها ، اعلام حمایت چهره های آشنای جنبش زنان ، و حضور پرشور و فعالانه جوانان در کنار دیگر نسل ها، کمپین را تبدیل به یک حرکت باورپذیر و برخاسته از آرمان ها و آرزوهای توده های وسیع زنان ایرانی کرد.

اعلام حمایت زنانی که از دیرباز آشنای میدان مبارزات حقوقی و عمل اجتماعی بودند از سراسر جهان موجب دلگرمی شد شیرین عبادی ، مهرانگیز کار ،سیمین بهبهانی ،شهلالاهیجی ، نیره توحیدی ، الهه امانی ، هایده مغیثی ،شهین نوایی ،میهن روستا ودیگرانی که نامشان بر دل ودیده تاریخ جنبش زنان نقش بسته است. تکیه بر تجربه موفق کشور مراکش درحرکتی مشابه، از ابتدا کفه بومی بودن و منطقه ای بودن کمپین را سنگین ساخت و مخالفان را از الصاق برچسب های"غربی بودن"و " فرنگی بودن "برحذرداشت. پراگماتیسم غالب براین تفکرنیز حضور طیف های گوناگون فکری در جنبش زنان را سبب شد وبحران میان گرایش های مختلف فمینیستی را تبدیل به نوعی بحث و نظر پیرامون یک حرکت واحد یعنی کمپین یک میلیون امضا ساخت . تیتر شدن مطالبات حقوقی زنان در تمامی بحث های مخالفان و موافقان کمپین خود بخود حضور مستقل جنبش زنان را فارغ از مصلحت های ساختگی و اولویت های سیاسی در جامعه عینیت بخشید.

نگرش هایی که تا کنون برروی کاغذ و لابلای اوراق متون قطور بدون منازعه در کنار یکدیگر قرار داشتند اینک در انجام حرکتی مشترک می بایست یا با بحران ها و چالشهای عینی کارزار مبارزاتی بدون شرمندگی و تعارف رویاروی می شدند و صراحتا موضع گیری می کردند یا جانب انفعال را گرفته و "کلیشه های سنتی" را بکر ودست نخورده حفظ می کردند وسربلند از این امانتداری به دام "پوپولیسم" (!)حاکم بر روح کمپین نمی افتادند.

سازوکار کمپین

حرکت کمپین یک میلیون امضا از ابتدا حول سه محور آغاز شد : ارتباط مستقیم با توده های وسیع شهری و گاه روستایی ، آموزش و آگاهی های ابتدایی حقوق زنان ، و جمع آوری امضا برای تغییر قوانین تبعیض آمیز. حرکت بر این سه محوربه موازات هم مستلزم حضورگسترده فعالان جنبش فراتر از سازمان ها و تشکلها ی زنان بود. کلیت نگرش های سازمانی و اهداف تشکل های مختلف هیچیک مخالفتی با تغییر قوانین تبعیض آمیز نداشت دیدگاه های متفاوت در انتخاب روش نیزدر مقابل هجمه ای ازنیروهای مشتاق وامیدوارو با نگاه عمیق به شرایط جامعه و توانایی داوطلبان به تفاهمی یکدست رسید. سازو کار یک حرکت جنبشی حضور تمامی فعالان آن را طلب می کرد. ویژگی های این حضوربه استناد متون مربوط به تاریخ جنبش و بااستنادبه تجارب به دست آمده مبتنی بر شش ویژگی یادشده جنبش زنان بود. الیز ساناساریان درکتاب جنبش حقوقی زنان این ویژگی ها را چنین بر می شمرد:"حضور گروهی ناراضی از نظم موجود/که قصد تغییرنظم اجتماعی را دارند/ وبه فعالیت های مستمری برای رسیدن به این تغییرمی پردازند/ مخالفت ها تهدیدها و تهاجم هایی که درمقابل فعالیت آنها وجوددارد/ شبکه ای غیررسمی وسراسری والبته بدون ساختاری سازماندهی شده را ایجادکرده است/ که تعهد و درک مشترکی از اهداف این حرکت اجتماعی دارند". (4)

انطباق جوهره حرکت کمپین بانظرات و تعاریف مستنددرباره جنبش ، خوراک نظری جریان عمل کمپین را تا حدودی تامین ساخت. تلاش فعالان کمپین درتدوین مقالات متعدد وتشکیل کارگاه های مباحث نظری وآموزش روش تحقیق به علاقمندانی که شوق نوشتن و مکتوب کردن تجارب خویش را دارند ازسویی و تحقیقات و مطالعاتی که زنان ایرانی خارج از کشور برای تامین خوراک نظری این حرکت عظیم انجام می دهند از سوی دیگر وهمچنین استناد به تجارب موفق کشورهای منطقه ؛ به موازات هم پشتوانه نظری حرکت کمپین را تامین میکند.

این تلاش جمعی با احترام به عقاید و باورهای مذهبی زنان عضوو امضا کننده، و با رویکردی سکولاریستی معتقد به اقدامات مدنی برای تغییر قوانین تبعیض آمیز است. و این خواست عمومی ، تنها در جامعه مدنی متعلق به محیط سیاسی و اجتماعی فعلی ایران قابل تاویل و تعریف خواهد بود.

جامعیت و عمومیت مطالبات حقوقی زنان که دردفترچه کمپین به تفصیل و دربیانیه به اختصارآمده است پتانسیل جذب طیف های گوناگون سنی ، فکری و ایدئولوژیک را فراهم می آورد. حضور گسترده زنان متعلق به گرایشهای گوناگون حول مطالباتی عام و جامع که یکایک اعضا و امضا کنندگان بر آن تاکید دارند ساختار دموکراتیک و دیگر پذیر را برروح کمپین حاکم کرده است و موجب درهم تنیدگی وهمگرایی تفکرات و نسلهای متفاوت گردیده است .همسویی و وحدت نظربرسرخواسته های کمپین پایه های عینی مشارکت عموم زنان را پیرامون این حرکت فراهم آورده است.

جامعیت و عمومیت اهداف کمپین نیز به عنوان خواسته هایی عینی و ملموس فراتر از اهداف و رفتاراین یا آن نهاد سیاسی و اجتماعی توان جذب توده های گسترده مردمی را دارد. جریان کمپین تنها جریان درون جنبش است که ماهیت و اهدافش قابلیت جذب نیروهای گسترده مردمی را داشته است.کمپین نه از عهده استخدام افرادی خاص بر می آید و نه هویتا میتواند به اخراج گروه دیگر اقدام کند کمپین بستری است باز و به دور از گرایشات خاص ایدئولوژیک وسازمانی برای رسیدن به خواست های حقوقی و برحق زنانی که به شهادت تاریخ در صد سال گذشته برای دستیابی به خواست های حقوقی و مطالبات بشری خویش از هیچ کوششی فروگذار نبوده اند .

فشارها و تعارضات از سویی ، و تلاش هاو تفاهمات از سوی دیگرکمپین یک میلیون امضارا در شرایطی که هر صدای آرامی را به بهانه مبارزه با نا آرامی خاموش می سازند پرتوا ن و پر امید به پیش می برد. کمپین که در آغاز با 50 نفر عضو و حامی شروع به کارکرده بود درحال حاضر از شبه ساختاری منسجم بالغ بر بر 500 عضو فعال که در10 کمیته مختلف کاری به فعالیت مشغول هستند برخوردار است و این تعداد تنها شامل افرادی است که از طریق حلقه ارتباطی اولیه گرد هم آمدند وشامل فعالان شهرستان های دور ونزدیک و دوستان خارج ازکشور و افرادی که خود از طریق سایت ها و اخبار رسانه ها در جریان کمپین قرار گرفته و کمپین را از آن خود و خودرامتعلق به کمپین می دانند نیست.

تحولات نوین جهانی و شرایط متفاوت ایران ،جنبش زنان رانیز به واسطه پویایی و سیال بودن خویش دستخوش تغییراتی کرده است که شاید مهم ترین آن در هم تنیدگی ایدئولوژ یهای موجود و تشکیل بدنه ای واحد و تجسمی یک دست ازمطالبات زنان درقالب کمپین تغییر برای برابری است، که به نسبت تاثیری که بر موقعیت خاص سیاسی و اجتماعی پیرامون خویش می کذارد ارزیابی می گردد.

برخی از شاخص های ارزیابی کمپین

تاثیر کمپین در جامعه ای که تحت فشارهای بیرحمانه اقتصادی ، سیاسی ، فرهنگی واجتماعی به سوی نومیدی و رکود سوق داده می شود از طریق برخی شاخص ها قابل ارزیابی است .:

1. . اقبال عمومی نسبت به ماهیت ومطالبات کمپین بدون پرس و جو در باره بدعت گزاران ویا اعضای آن

2. حضور فعالانه و مستقل از ساختار سلسله مراتبی جوانان در پیشبرد برنامه ها و اهداف کمپین.

3. پیوستن بیش از پیش داوطلبان برای کمک رسانی به کمیته های مختلف کاری

4. افزایش تقاضا برای برگزاری کارگاه های آموزشی به ویژه در شهرستانها

5. افزایش سایت ها و وبلاگ هایی که به درج اخبار کمپین می پردازند

6. . حضور اخبار کمپین در میان اخبار رسمی جهانی از طریق رسانه های عمومی و رسمی

7. افزایش تعداد امضاکنندگان بیانیه های مختلف برای اعتراض به دستگیری اعضای کمپین

8. افزایش جمع آوری کنندگان امضا خارج ازحلقه آشنایان واعضای همیشگی جنبش زنان.

9. درخواست روزافزون داوطلبان برای تکثیر و چاپ دفترچه های "تاثیر قوانین برزندگی زنان"

تاثیر کمپین بر بخشی دیگر از جامعه و حاکمیت نیز با شاخص هایی برجسته قابل ارزیابی است: .

1. آغازجریاناتی برای بازبینی قوانین مربوط به زنان در مجلس

2. ترویج چند همسری و تشویق ازدواج موقت از سوی برخی از مسئولان حکومتی برای مقابله با کمپین

3. حملات جدی و خشونت باربه زنان به بهانه حجاب و با هدف خانه نشین کردن کمپین.

4. . تعیین مجازات های سنگین برای فعالان جنبش و اعضای کمپین.

5. . ادامه روند احضارها وبازجویی ها ازفعالان جنبش و اعضای کمپین

6. .فشار روزافزون برانجمن های صنفی و دانشجویی که خود از اعضا و حامیان کمپین هستند

نشان ازدو کس دارد این نیک پی

آغاز هر حرکت اعتراضی نوین جدید در میان فعالان جنبش زنان برخوردهایی از سوی حاکمیت را سبب می شود. شدت و حدت این برخوردها به نسبت چگونگی انجام این حرکت ، عمق و گستردگی آن در جامعه ، تاثیرو انعکاس آن در جهان ، نگاه های از بیرون و از درون ، ونیزشرایطی که کشور در موازنه قدرت ها و ارتباطات جهانی در آن به سر می برد تعیین می شود.کمپین یک میلیون امضا هم به دلیل عمق وگستردگی در جامعه و هم به دلیل گستره انعکاسی آن در جهان باتوجه به شرایط ویژه ایران مورد توجه خاص شدت ها و حدت ها قراردارد. به گفته ستوده حکیم فردوسی : " نشان از دو کس دارد این نیک پی "....

1. ارنست کاسیرر. افسانه دولت . ترجمه نجف دریابندری. تهران : خوارزمی، 1362. ص. 375.

2. این کتابخانه از اسفند ماه 1385 مستقل از مرکز فرهنگی زنان باهیئت امنا و هیئت مدیره جدید با همکاری " نشر روشنگران " و به نام "کتابخانه صدیقه دولت آبادی" فعالیت می کند.

3. . برای اطلاع از چگونگی برگزاری این تجمع ، نیروها و افراد شرکت کننده وحامیان رجوع کنید به : نامه زن :خبرنامه داخلی مرکز فرهنگی زنان . ویژه نامه سالگرد 22خرداد 1384. شماره 5، خرداد1385.

4..جنبش حقوقی زنان درایران / الیزساناساریان ؛ترجمه نوشین احمدی خراسانی . تهران : اختران ،1384.صص.40-41