عنوان مقاله
| عنوان مقاله | بروز رسانی | |
|---|---|---|
|
1
|
5 خرداد 1391 | |
|
2
|
28 اردیبهشت 1391 | |
|
3
|
5 اردیبهشت 1391 | |
|
4
|
5 اردیبهشت 1391 | |
|
5
|
1 اردیبهشت 1391 | |
|
6
|
1 اردیبهشت 1391 | |
|
7
|
25 فروردین 1391 | |
|
8
|
23 فروردین 1391 | |
|
9
|
22 فروردین 1391 | |
|
10
|
18 فروردین 1391 |
علیرضا خلعتبری - 07:32 1390/02/25
منابع حقوق انسانی در دوره ساسانی
دکتر پدرام جم
اجتماع دوره ساسانی را تركیب متنوعی از مردمان با فرهنگها، آداب و رسوم و سنن و همینطور ادیان گوناگون تشكیل میداد. همه مردمان آزاد بومی قلمرو ساسانی، صرف نظر از دین و فرهنگ، اتباع شاهنشاهی بودند و اصطلاحا «بنده شاه شاهان»1 نامیده میشدند. مردان آزاد با رسیدن به 15 سالگی، به لحاظ حقوقی واجد تمام حقوق و مسوولیتهای مدنی شمرده میشدند. برای مثال، یك مرد بالغ میتوانست اقامه دعوی كند، شهادت او در دادگاه نافذ بود و در مقام سرپرست2 خانواده خود، مسوول اعمال افراد تحت سرپرستی خود بود. در مقابل مردمان آزاد، بردگان3 قرار داشتند كه به لحاظ نظری، شیء پنداشته میشدند. اگرچه نمیتوان گروه اخیر را كاملا محروم از تمامی حقوق مدنی دانست اما میزان برخورداری ایشان از این حقوق بسیار اندك بود. شهادت یك برده به طور كل در دادگاه جایز نبود، مگر آن كه اختلاف بر سر مالكیت همان برده بود. همچنین ممكن بود یك فرد به نسبتی آزاد و به نسبتی برده باشد.4
به جز «آزادی»، جنسیت و سن عوامل دیگری بودند كه بر وضعیت افراد اثرگذار بودند. در مقایسه با مردان آزاد، زنان معمولا محدودیتهای حقوقی مشخصی داشتند. سنت كهن، شهادت زنان را جایز نمیدانست اما مواردی وجود داشته كه شهادت یك مرد و یك زن و حتی شهادت 2زن پذیرفته شده است. زنی كه تحت سرپرستی قرار داشت، تنها با اجازه سرپرست خود میتوانست مستقلا به كسب و كار بپردازد و درآمد خود را در اختیار بگیرد. زنان پیش از ازدواج به طور معمول تحت سرپرستی پدر و پس از ازدواج تحت سرپرستی شوهر قرار داشتند. پیچیدگی ازدواج و انواع گوناگون آن در دوره ساسانی ممكن بود وضعیتهای حقوقی مختلفی را برای زنان به وجود بیاورد. مثلا ممكن بود زن حتی پس از ازدواج، تحت سرپرستی پدرش بماند یا اینكه به جای شوهر واقعی زن، سرپرستی وی به فرد دیگری (و حتی برادر متوفی زن) منتقل شود.
كودكان معمولا تحت سرپرستی پدر و در نبود او، تحت سرپرستی پدربزرگ خود بودند. تمامی هزینههای مربوط به دادرسی افراد تحت سرپرستی نیز به عهده سرپرست بود.
از روزگاران بسیار كهن، مجموعهای از قوانین عمومی، روابط فیمابین اركان حكومت و نیز حكومت و مردمان گوناگون تابعه را تنظیم میكرد و اصطلاحا «قانون شاهی» نامیده میشد. احتمالا وضعیتی نسبتا مشابه در دوره ساسانی نیز وجود داشت. در دوران ساسانی، پیروان ادیان گوناگون، جوامع ایمانی مختلفی را تشكیل میدادند. دین زرتشت غلبه داشت و از حمایت رسمی حكومت نیز برخوردار بود اما اغلب این امكان نیز وجود داشت كه اتباع غیرزرتشتی ساسانی نیز به مقامهای نسبتا بالا گمارده شوند، بخصوص در آن نواحی كه غلبه با پیروان دیگر ادیان بود. منابع بسیار اندكی در رابطه با این حیطه حقوقی وجود دارد.
در حیطه حقوق خصوصی، مجموعه قوانین مستقلی، احوالات و روابط حقوقی اعضای هر یك از جوامع ایمانی را تنظیم میكرد. این مجموعه قوانین، ممكن بود اشتراكات فراوانی در بعضی حیطههای مختلف حقوق خصوصی(همچون حقوق قراردادها) داشته باشند، اما در حیطه حقوق خانواده و اموال، وجوه افتراق نسبتا فراوانی وجود داشت. به این لحاظ، منابع حقوق دوره ساسانی دارای خاستگاه چندگانهای است: منابع حقوقی مربوط به اتباع زرتشتی، یهودی، مسیحی، بودایی و دیگر جوامع دینی تابعه شاهنشاهی.
منابع حقوقی زرتشتی
به سبب غلبه دین زرتشتی در دوران ساسانی، بررسی مواد حقوقی مرتبط با زرتشتیان دارای اهمیت بیشتری است. در میان این نوع منابع، متن پهلوی «مادیان هزاردادِستان» جایگاهی یگانه دارد.
مادیان هزاردادِستان: این اثر تنها متن به جای مانده پهلوی است كه تقریبا به طور انحصاری به مسائل حقوقی میپردازد. خبر وجود چنین اثری در سال 1896 میلادی به آگاهی همگان رسید. در آن سال، ادوارد وست5 در مجلد نخست بنیان فقهاللغه ایرانی6 از در اختیار گرفتن بخشی از دستنویسی خبر داد كه آن را به عنوان مجموعه حقوق اجتماعی پارسیان در زمان ساسانی7 توصیف كرد.8 5 سال بعد(1901) در بمبئی بخش بزرگتر این اثر تحتعنوان: Mâdigân-i Hazâr Dâdîstân با مقدمهای از جیوانجی جمشیدجی مودی9 از روی دستنویسی متعلق به كتابخانه مانوكجی لیمجی هوشنگ هاتاریا10 به صورت فاكسیمیله11 منتشر شد. 20 برگ دیگر از همین دستنویس نیز در سال 1912 در بمبئی و توسط تهمورث دینشاه انكلساریا12 با عنوان:
The Social Code of the Parsis in Sasanian Times or Mādigān i Hazār Dādistān. Part II
انتشار یافت. بخشهای منتشر شده در حقیقت زمانی متعلق به یك دستنویس بزرگتر بودهاند، كه متاسفانه دیگر بخشهای آن از بین رفته است.
زمان نگارش مادیان به طور دقیق مشخص نیست. آخرین پادشاهی كه در مادیان ذكر نام وی رفته، خسرو هرمزدان(628 ـ591 م)، یا همان خسروپرویز است. در محل نامبرده، صحبت از تنظیم پرسشنامهای در سال بیست و ششم فرمانروایی این پادشاه است، بنابراین زمان تنظیم مادیان نمیتواند قدیمیتر از سال 617 میلادی باشد. از طرفی از آنجا كه در مادیان نمیتوان از اعراب و تهاجم ایشان یا از وضعیتی كه ممكن است نظام حقوقی زرتشتیان در دوره استیلای اعراب پیدا كرده باشد اثری یافت، بنابراین زمان تنظیم این اثر باید آخرین دهههای فرمانروایی ساسانیان در قرن 7 میلادی دانسته شود. چنانچه گردآوری این مطالب در زمان متاخرتری نیز صورت گرفته باشد، مواد حقوقی گردآوری شده، مربوط به دورهای است كه نظام حقوقی ساسانی بهطور كامل مراعات و اجرا میشده است.13
مقدمه كتاب مادیان هزاردادستان در تنها دستنویس باقیمانده با كاستیها و افتادگیهای بسیار همراه است و به همین دلیل، فهم دقیق آن امكانپذیر نیست. به همین سبب هدف و منظور فراهمآورنده این كتاب به طور دقیق مشخص نیست. مؤلف كتاب كه خود را فَرُّخمَرد وَهرامان14 معرفی كرده، این اثر را اینگونه معرفی كرده است: «این كتاب را هزار دادِستان مینامند»15 بنابراین نام كتاب را باید «هَزار دادِستان»16 دانست و نه «مادیان هزار دادِستان.»
بخش عمدهای از مطالب این كتاب به حقوق مدنی مربوط میشود17 اما مطالب مرتبط با حقوق عمومی، همچون مسائل مربوط به حقوق جزا و نیز رویه قضایی نیز بخشهای دیگری از مطالب این متن را تشكیل میدهند.
اهمیت این اثر در این است كه بسیاری از مطالب آن به هیچ عنوان در دیگر متون پهلوی نیامده و تنها منبع موجود برای مطالعه بیشتر موضوعات حقوقی در اواخر دوره ساسانی به شمار میرود. این اثر احتمالا نوعی كتابچه راهنما برای حقوقدانان دوره ساسانی به شمار میرفته است. نحوه ارائه مطالب این اثر به شیوه نقل و بیان موردی است و تعریف یا توصیفی از مفاهیم و اصطلاحات حقوقی را نمیتوان در آن مشاهده كرد. مؤلف جابهجا به ذكر نظرات و آرای حقوقی گوناگون میپردازد و گاهی برای موردی واحد، نظرات كاملا متضاد را كنار یكدیگر نقل میكند.
به غیر از مادیان هزار دادستان، متون حقوقی دیگری نیز وجود دارد كه از آنها میتوان در بررسی مسائل حقوقی دوره ساسانی یاری جست. این دسته از متون حقوقی پهلوی عمدتا در سدههای سوم و چهارم هجری تدوین شدهاند. در بهرهگیری از این منابع، همواره باید به مساله تغییر و تحولاتی كه اوضاع حقوقی جامعه زرتشتی در جریان سیطره اعراب به خود دید و شرایطی كه این جامعه رو به تحلیل در رویارویی با جامعه اسلامی داشت، توجه كرد.
منابع حقوقی این دوره
روایت آذرفرنبغ فرخزادان: شامل 148 پاسخ آذرفرنبغ پسر فرّخزاد، پیشوای زرتشتیان در قرن سوم هجری به پرسشهای معاصران خود است. این رساله به مسائلی كه زرتشتیان در جامعه اسلامی با آنها روبهرو بودهاند، میپردازد.
روایت امید اشوهشتان: مجموعهای است از 44 پاسخی كه امید پسر اشوهشت به پرسشهای مطرح شده از سوی آذرگشسپ پسر مهرآتش داده است. زمان زندگانی امید اشوهشتان قرن 4 هجری بوده و مطالب این اثر از جهت حقوق مدنی زرتشتیان دارای اهمیت زیادی است. در عین حال این اثر مسائل و مشكلات فقهی ـ حقوقی را كه جامعه زرتشتی با جامعه مسلمان داشته، نشان میدهد.
دادستان دینی: این اثر دربرگیرنده پاسخهای منوچهر پسر جوانجم به 92 پرسشی است كه مهرخورشید پسرآذرماه و دیگران از وی داشتهاند. مطالب دادستان دینی متنوع است.
چند متن دیگر پهلوی نیز وجود دارد كه ضمن شرح و بحث مسائل دینی، گهگاه به مسائلی كه جنبههای حقوقی نیز دارند، اشاره میكنند. اهم این متون عبارتند از: دینكرت هشتم، روایت پهلوی، شایست ناشایست و متمم شایست ناشایست.
در دیگر متون پهلوی به ندرت میتوان شاهدی یافت كه بتوان از آنها در بررسی حقوقی دوره ساسانی استفاده كرد. با این حال ممكن است این متون نیز دارای مطالبی باشد كه در شناخت بهتر جامعهای كه حقوق آن موضوع بررسی است، سودمند باشد و بهطور غیرمستقیم به درك بهتر اوضاع حقوقی اواخر دوره ساسانی كمك كند.
منابع مربوط به دیگر جوامع تابعه دولت ساسانی
جامعه یهود: مهمترین منبع در ارتباط با جامعه یهود ساكن قلمرو ساسانی، تلمود بابلی است. تلمود مجموعهای است مركب از میدراش و میشنا كه در حدود سده 5 میلادی گردآوری شده است.
جامعه مسیحی: در میان مجموعه متون به جای مانده از مسیحیان، بخصوص مجموعه بختیشوع كه در اصل به زبان پهلوی بوده اما تنها از طریق برگردان سریانی آن به جای مانده، دارای اهمیت بسیار است. این منبع اطلاعات ارزشمندی در رابطه با جامعه مسیحی نسطوری ایران در اختیار ما میگذارد.
جامعه بودایی و دیگر جوامع شرق ایران: كشف مجموعهای از پوستنوشتههای باكتریایی در شمال افغانستان در دهه 1990 به افزایش شگفتانگیز آگاهیها در مورد تمدن كوشانیان و قلمرو كوشانشاهان انجامید. ساسانیان در سده سوم میلادی موفق شدند قلمرو كوشانیان را تحت نفوذ خود درآورند و از آن پس نمایندهای از سوی دستگاه مركزی حكومت ساسانی كه اغلب شاهزادهای ساسانی بود، امور آن سرزمین را تحت نظارت داشت. متون حقوقی كه اغلب سند قرارداد و مواردی از آن قبیل هستند، محدوده زمانی نسبتا گستردهای از سده 4 تا سده 9 میلادی را در برمیگیرند.
99
کامنت بنویسید...