چنگیز محمودزاده
اعضاى گروه رنگ پنجم بعد از چهار سال فعالیت، اولین برنامه خود در سال۱۳۸۴ را به نمایشگاهى با عنوان «هم دست» اختصاص دادند كه تا پنجم اردیبهشت در نگارخانه ممیزخانه هنرمندان برپا بود.
در این نمایشگاه علاوه بر ۲۸پوستر اعضاى گروه (ساعد مشكى، بیژن صیفورى، مجید عباسى و علیرضا مصطفى زاده) ۲۰پوستر از آثار لئوناردوسونولى، گرافیست ایتالیایى و مدرس دانشگاه نیز به نمایش گذاشته شد.
گروه رنگ پنجم پیش از این یك نمایشگاه دیگر از آثار اعضاى گروه برپا كرده بود و به غیر از آن، برگزارى نمایشگاههاى بوف كور و مولوى كه به طور اختصاصى به تایپوگرافى مربوط مى شدند و هنرمندان بسیارى نیز در آنها حضور داشتند در كارنامه این گروه به چشم مى خورد. نمایشگاههاى فرانس شرایفبوگل، ۴۰+۴۰ (درترانى) و پنجاه پنجاه (در پالرمو) نیز از فعالیتهاى گروه در خارج از ایران است.
اما این نمایشگاه به آثارى از این گرافیست ها اختصاص داشت كه ویژه این نمایشگاه نبود و در گذشته براى مناسبت هاى گوناگون خلق شده بودند. برخى از آنها نیز پیش از این در نمایشگاههاى دیگر گروه مانند بوف كور مولوى به نمایش درآمده بودند.
با دیدن آثار به نمایش درآمده در هم دست، پنجمین بند از مانیفست گروه به خوبى مشخص مى شود كه در آن تأكید شده است: «رنگ پنجم، یك گروه است اما هر یك از اعضاى آن ، شیوه و دیدگاه خود را دنبال مى كند.»
براى مثال در هفت پوسترى كه از مجید عباسى به نمایش درآمده بود، شیوه خاص او در برخورد با حروف در تایپوگرافى، استفاده از فضاهاى خالى در پوسترهاى «بم میراث پایدار» و «شاهكارهاى نگارگرى ایران» از یك سو و رفتن تا مرز آثارى با حال و هواى انقلابى در اثرى به یادبود كاوه گلستان به چشم مى آید. اماهمین تأكید بر استفاده از حروف در آثار ساعد مشكى به شكلى دیگر نمود پیدا مى كند. همان تجربیاتى كه این هنرمند در خلق طرح روى جلد كتابها و آثار فراوان دیگرى داشت در پوسترهاى او نیز مشخص است.
استفاده از فضاهاى خالى نیز در آثار مشكى وجود دارد. اما این فضاهاى خالى در كارهاى این هنرمند به شیوه خود او نمود پیدا مى كند و همان خطوط منحنى خاص خود را در بخشهایى از این فضاها به چشم مى خورد.
مصطفى زاده نیز با شیوه دیگرى به این فضاها مى پردازد و معمولاً با استفاده از رنگهاى یكدست براى پر كردن آنها استفاده مى كند.
صیفورى، عضو دیگر رنگ پنجم نیز شیوه اى دیگر براى خلق پوستر دارد و فضاهاى خالى در آثارى كه این بار به نمایش گذاشته است به چشم نمى خورد.
صیفورى درباره برپایى این نمایشگاه مى گوید: «رنگ پنجم تاكنون نمایشگاههاى بسیارى در ایران و كشورهاى دیگر داشت كه در بیشتر آنها، ما فقط برگزاركننده بودیم و هنرمندان دیگرى نیز حضور داشتند. این بارتصمیم گرفتیم یك بار دیگر آثار اعضاى گروه را به نمایش بگذاریم كه در كنار آن از یك هنرمند شناخته شده ایتالیایى نیز دعوت كردیم.»
لئوناردو سونولى پیش از این در نمایشگاه «سلف پرتره» كه از سوى رنگ پنجم در نگارخانه الهه برگزار شد نیز با یك اثر حضور داشت.
صیفورى دلایل دعوت از این هنرمند به ایران را اینطور بیان مى كند: «ایجاد ارتباط بین طراح هاى هم نسل، یكى دیگر از اهداف گروه رنگ پنجم است. سونولى نیز یكى از شاخص ترین طراحان هم عصر ما محسوب مى شود. معرفى آثار و سبك كار این هنرمند براى دانشجویان وهنرمند جوان مى تواند بسیار مفید باشد. به همین دلیل یك سخنرانى در دانشگاه تهران براى او ترتیب دادیم. دیدن یك كار از زوایاى گوناگون مى تواندبسیار مفید باشد و شیوه كار این هنرمند در تایپوگرافى بسیار متفاوت است. سبك او بسیار مى نیمال است و به همین دلیل مى تواند مبحث خوبى براى بررسى محسوب شود.»
او در ادامه مى گوید: «اگر یك هنرمند به شكل ایزوله كار كند، حتى اگر بخواهد شیوه او كاملاً ایرانى باشد، نمى تواند ازنتیجه و رشد كار خود آگاه شود. تمایزى كه در این نمایشگاه بین آثار ایرانى و هنرمند ایتالیایى دیده مى شود، نكته اى است كه با توجه به آن مى توان به مسائل بسیارى پى برد و نگاه یك هنرمند غربى به بحث تایپوگرافى را در آن دید.»
این هنرمند و مدرس دانشگاه كار هنرمندان در قالب یك گروه را بسیار مؤثر مى داند: «هر كدام ازاعضاى رنگ پنجم در آتلیه هاى خود مشغول كارهاى شخصى خود هستیم اما توانستیم در قالب یك گروه، نمایشگاههاى موفقى در ایران و خارج از كشور داشته باشیم. در داخل كشور نیز توانستیم با دو نمایشگاه سراسرى و ملى تایپوگرافى به این بحث، تمركز تازه اى بدهیم. تمام این اقدامات در راستاى همان هدفى كه در مانیفست خود براى ایجادتحرك در فضاى گرافیك كشور تعریف كرده ایم انجام مى شود. ما بازتاب این روند را به شكلى بارز در نمایشگاههاى خارج از كشور دیدیم.»
ساعد مشكى نیز در باره نتایج فعالیتهاى گروه رنگ پنجم با توجه به اهدافى كه براى خود تعیین كرده اند، مى گوید: « نمى توان پس از چهار سال كار ، به نتایجى قطعى در این رابطه رسید و مدت زمان بیشترى احتیاج است. اما فكر مى كنم بحث ایجاد تحرك در فضاى گرافیك كشور با دو نمایشگاه تایپوگرافى كه برگزار شد تاحدودى به نتیجه رسیده است. از سوى دیگر ، شاید ما نخستین گروهى باشیم كه در كشور به شكل اختصاصى به گرافیك مى پردازیم ، چهار سال دوام آورده ایم و نمایشگاههاى موفقى نیز در كارنامه خود داریم.»
مشكى نیز هدف اصلى از برپایى نمایشگاه هم دست را آشناكردن دانشجویان با دیدگاه هنرمندان كشورهاى دیگر عنوان مى كند: «هركدام از اعضاى گروه فقط هفت پوستر براى نمایشگاه انتخاب كردند. در واقع مى خواستیم فضاى بیشترى براى نمایش آثار سونولى فراهم شود تا دانشجویان با كارهاى او آشنا شوند. البته در ابتدا چند گرافیست را براى دعوت به ایران در نظر گرفته بودیم اما درنهایت به این نتیجه رسیدیم كه این هنرمند ایتالیایى به دلیل به روز بودن، مطرح بودن در عرصه جهانى و كار تخصصى بر روى تایپ مى تواند بهترین گزینه باشد.»
لئوناردو سونولى در سال ۱۹۶۲ در تریست ایتالیا متولد شد. او پس از دریافت مدرك هنرى از مركز Superiore Industrie Artistiche di urbino به كار در استودیوى تاسینارى وتا پرداخت . یكى از افتخارات این هنرمند برعهده گرفتن مدیریت هنرى پنجاهمین دوسالانه ونیز در سال ۲۰۰۲ است.
پوسترهاى این هنرمند گرافیست هم اكنون در مجموعه هاى موزه لوور، كتابخانه ملى فرانسه، موزه هنرهاى دكوراتیو زوریخ، موزه هنر مدرن سانفرانسیسكو و دانشگاه ایالتى كولورادو نگهدارى مى شوند. آثارى كه ازاین هنرمند در ایران به نمایش در آمدند، بیشتر بر تایپوگرافى تأكید داشتند. درواقع دغدغه اصلى او ، حروف الفبا هستندكه در سخنرانى خود در دانشگاه تهران نیز براین نكته تأكید شد.
سونولى در آثار خود، هر بلایى بر سر حروف الفبا مى آورد؛ آنها را به شكل قطعات فلزى، سنگ نگاره، حروف پانچ تصویر مى كند. یا اینكه با طراحى هریك از حروف به شكل سه بعدى، آنها را در یك جدول تناوبى كه یادآور جدول «مندلیوف» است جاى مى دهد.
این هنرمند، پوسترى براى یك برنامه دركشور چین طراحى كرده بود كه در آن با بریدن بخش هایى از پوستر ، دست به خلق حروف الفبا زد و این كار را در اعتراض به تایپوگرافى هاى بدون مفهوم انجام داد. حتى براى خلق پوسترهایى در یادبود تایپوگراف ها و گرافیست هاى موردعلاقه خود نیز بیش از هرچیز بر روى حروف اسم آنها مانور مى دهد و با نوشتن نام آنها و بازى با حروف، دست به خلق آثار خود مى زند.
یكى از آثار جالب سونولى دراین نمایشگاه، پوسترى بود كه براى تولد دومین فرزند خود دست به خلق آن زد. جذابیت این سوژه باتوجه به شیوه كار هنرمند نشان دهنده نگاه طنز هنرمند است. سونولى با به كاربردن نام خود، همسر و دو فرزندش و نشان دادن ساعت و دقیقه تولد فرزند دوم خود و قد و وزن او در هنگام تولد با عقربه هایى مانند نمایشگر ترازوها دست به خلق پوسترى زده است كه بسیار متفاوت از دیگر آثار او به نظر مى رسد.
اما در مجموعه آثار او مى توان به ذهنیت هندسى و ریاضى وار هنرمند در برخورد با حروف الفبا پى برد. حتى در برخى موارد در كار بر روى حروف تا آنجا پیش مى رود كه آنها را به شكل پیچ و مهره ها تصویر مى كند. دیدگاههاى مینى مالیستى این گرافیست نیز در آثارى كه به سوى تبدیل حروف به اشكال هندسى پیش مى رود به خوبى قابل مشاهده است.
صیفورى در باره تفاوت آثار سونولى باتایپوگرافى هاى ایرانى معتقد است: «تایپوگرافى ایرانى و غربى از دو آبشخور مجزا سرچشمه مى گیرند. تایپوگرافى ایرانى، فرهنگ و سابقه طولانى خوشنویسى را در پشت سر دارد. خط و خوشنویسى در ایران و نوع نوشتار، اتصالات و نقشى كه نوشتار داشت ، بسیار متفاوت از نقش آن در كشورهاى غربى است. خوشنویسى در ایران حتى گاهى اوقات نقش قدسى و معنوى نیز پیدا مى كند كه در نگارش كتاب مقدس و متون مذهبى كاملاً نمود پیدا مى كند.»
این گرافیست در ادامه مى گوید: «از سوى دیگر آنچه درهنر نقاشى یامجسمه سازى غربى تحت عنوان تجرید معنى پیدا مى كند در ایران در همان قالب خوشنویسى و خط مفهوم مى یابد. به همین دلیل تایپوگرافى ایرانى از منبعى تغذیه مى شود كه مشابه آن در غرب وجودندارد. تایپوگرافى دركشورهاى غربى ، بسیار هندسى است اما در اینجا براساس تلفیقى از قواعد و حس و حال شكل مى گیرد.»
ساعد مشكى نیز دراین باره اعتقاد دارد: «تفاوت اصلى در نمایشگاه هم دست این بود كه سونولى با تایپ لاتین كار مى كند و آثار ما براساس مكتب شرقى است. این تفاوت باتوجه به حضور این هنرمند در شمال ایتالیا و گرایشى كه به مكتب سویس دارد، كاملاً طبیعى است. شیوه تایپ حروف، دغدغه اصلى این هنرمندان محسوب مى شود و با توجه به امكانات بیشترى كه در استفاده از حروف لاتین دارند و برخوردارى از نگرش و سابقه اى طولانى ، حداقل تاكنون از ما جلوتر هستند. اما درهمین نمایشگاه نیز اگر دقت مى كردید ، مشخص بود كه كار تصویرسازى هنرمندان ما بسیار شاخص است.
هربرت لخبر در باره همین تفاوت ها ، زمانى كه نمایشگاه تایپوگرافى بوف كور درخارج از كشور برگزار مى شد، نوشت: «متأسفانه الفباى غیرلاتین در دنیاى تایپوگرافى معاصر نادیده گرفته مى شود. طراحى گرافیك در غرب براساس الفباى لاتین شكل گرفته است كه جزیى از فرهنگ غرب محسوب مى شود و بیانگر حس و حال آن است. در یافتن تفاوت حروف چینى ، ژاپنى و كره اى براى چشمان ما مردمان مغرب زمین دشوار است و همین دشوارى در تمایز الفباى عربى نیز وجود دارد.
تایپوگرافى فارسى به تایپوگرافى عربى نزدیك است اما روند رشد و توسعه اى كاملاً متفاوت دارد. شیوه همنشینى كلمات، نوع نگارش آنها و تاریخ و سنت هنر خوشنویسى در ایران به شكل چشمگیرى متفاوت و مجزا است. نوشته هاى فارسى بر روى ظروف چینى و دست ساخته ها نمونه خوبى براى این تمایز محسوب مى شوند . اما نوشته هایى كه بر روى دیوار ساختمانهاى ایران مشاهده مى شوند، عمومیت فراگیر آن را نشان مى دهند. پایه هاى قدسى این هنر به خلق فرم هاى زیباشناختى یگانه اى كمك مى كند كه از پس گذر قرنها به بازیابى زیبایى چشمگیرى منتهى مى شود. اما این فرم هنرى پرسش هاى مهمى را نیز در باره خود مطرح مى كند: آیا مى توان این نوع سنت را معادل با تایپوگرافى دانست؟ آیا حروفى كه در ماشین هاى تایپ و كامپیوترها استفاده مى شوند،شكل صحیحى از تایپوگرافى محسوب مى شوند؟ آیا مى توان تایپوگرافى ایرانى را با آنچه در غرب وجود داردمقایسه كرد؟ پاسخ این سؤالات هرچه باشد ، آنچه باقى مى ماند، شكلى از ارتباط نوشتارى سحرانگیز است كه با وجود ناآشنابودن آن براى ما با استفاده از هماهنگى و بى نقصى در تصاویر بصرى، چشم انداز تازه اى را به روى ما باز مى كند.»