رمضان در فرهنگ مردم کاشان
 

بازخوانی آیین های مردم کاشان در ماه رمضان

 رمضان در فرهنگ مردم کاشان

رمضان ماه میهمانی خداست بندگان آن یکتای بی همتا از ماهها قبل خود را برای رفتن به این میهمانی بی منتها مهیا می کنند.ورود به ماه رمضان وکیفیت این میهمانی در شهر های مختلف ایران با آداب و آیین های خاصی همراه است.
رمضان در کاشان با آیین های ویژه ای آغاز می شود که شاید در کمتر جایی نظیر آن برگزار شود. در این نوشتار به صورت گذرا به برخی از این آیین ها که بخشی از فرهنگ عامه مردم کاشان در ماه رمضان است اشاره می کنیم با این توضیح که متاسفانه برخی از این آیین ها به مرور زمان در حال رنگ باختن است و جا دارد مسئولان فرهنگی در راه حفظ واحیاء آن که درحقیقت میراث معنوی این دیار است همت گمارند.

دختران دم بخت وخانه تکانی رمضان

در کاشان رسم بر این است که پیش از ماه رمضان همه کارهای خانه انجام شود تا با ورود به این ماه با فراغ بال به عبادات و روزه داری بپردازند و هیچ چیز باعث کوتاهی در بجای آوردن این فریضه نشود، خانه تکانی رمضان یا نظافت منزل از جمله این کارهاست که مردم کاشان براین باورند که اگر دختران دم بخت درخانه تکانی مشارکت کنند بخت آنها باز می شود این آیین چند روز مانده به ماه رمضان انجام می شود.

به جهت اینکه در روزهای ماه رمضان مسافرت غیر ضروری منع شده است قبل از شروع ماه مبارك رمضان خاصه پنجشنبه و جمعه نزدیك این ماه مردم کاشان به گردش و مسافرت می روند و به تفرج و تفریح می پردازند.قدیمی ها به این روزها؛ روزهای كلوخ اندازی می گفتند.

 یین سحر خوانی در گذشته به منظور اعلام وقت سحر و بیدار شدن مردم برگزار می شد. در هر محله ساعتی مانده به اذان صبح سحرخوانان بربالای ماذنه یا بام مسجد می رفتند و با خواندن اشعاری مردم را از وقت سحر باخبر می کردند برخی سحر خوانی ها همراه با طبل و دهل بود تا دو چند دهه قبل از این که رادیو و تلویزیون گشترش چندانی در ایران نداشت سحر خوانی از رونق با لایی برخوردار بود و سحر خوانان دارای احترام خاصی بودند امروزه به جای موسیقی زیبا و صدای دلنشین سحرخوانان اغلب با تنظیم تایمر بلندگوی مساجد مردم با صدای گوش خراش بلند گو ها به وقت سحر پی می برند. مردم کاشان خاطره بلند شدن در سحر با صدای بوق کارخانه ریسندگی را نیز به یاد دارند.

هدیه دادن سنت پسندیده ای است که رسول خدا (ص) نیز بر آن تاکید داشتند در ماه رمضان هدیه ای خاص از طرف بزرگ خانواده به فردی که برای اولین بار روزه گرفته اهدا می شود که به آن هدیه رمضان می گویند هنگام افطار روزه دار تا هدیه خود را از بزرگتر نگیرد روزه خود را باز نمی كند و بعد از گرفتن هدیه دست و صورت بزرگتر خانواده را می بوسد و بزرگتر برای او دعا می كند.

رسم است در شب دوم ماه رمضان از طرف خانواده عروس؛ داماد و خانواده داماد را به افطاری دعوت می كنند. در این مهمانی از طرف خانواده داماد هدیه ای به عروس خانم تقدیم می شود وسپس عروس خانم روزه خود را افطار می كنند. همچنین خانواده عروس نیز هدیه ای به داماد می دهند . این رسم و مهمانی را روزه واكنی می گویند.

 نیمه گی

رسم دیگری در گذشته رایج بود و هنوز هم در برخی روستا ها ومحلات قدیمی شهر این آیین زنده است و آن اینست که مردان جوانی که نامزد دارند و هنوز همسر خود را به خانه بخت نبرده اند در شب نیمه ماه رمضان بعد از افطار به منزل عروس می روند و هدیه ای تقدیم عروس می کنند همچنین به مادر زن هم یک قواره پارچه هدیه می دهند به این آیین نیم گی یا نیمه می گویند. در گذشته این آیین با برنامه های ویژه و شکوه خاصی برگزار می شد.

از آیین های خوب و پسندیده در ماه رمضان آشتی كنان و حلالیت طلبیدن است. مردمی که از هم کدورتی دارند در روزهای آخر ماه شعبان به ویژه قبل از رویت ماه رمضان به دیدن یکدیگر می روند و حلالیت می طلبند. در گذشته بزرگتر خانواده و یا بزرگتر محله با برپا کردن یک میهمانی و دعوت از كسانیكه در فامیل و بستگان با یكدیگر قهر بودند آنها را آشتی می داد و با روبوسی و حلالیت طلبیدن با شادمانی ماه رمضان را آغاز می کردند.

خانواده های بسیاری نذر می كنند در روز 21 ماه مبارك رمضان برای افطار آش رشته پخته و درب منازل همسایگان و آشنایان توزیع کنند در پای دیگ آش زیارت امیرالمومنین(ع) یا زیارت عاشورا و ... می خوانند سپس در دیگ را برای مدتی می گذارند و آتش زیر آن را خاموش می كنند و اعتقاد بر آن است كه در این هنگاه مولی علی (ع) به این نذری نظرمی افكند.

 خانواده های بسیاری در شبهای 23 و 27 ماه رمضان که به شب ختم و هفتم امام علی (ع) مشهور است حلوای نذری می پزند و هنگام افطار در منازل پخش می كنند پخت این حلوا مهارت ویژه ای می خواهد که هنر خانم های کاشانی است در قدیم افرادی که در پخت حلوا ماهرتر بودند از چند روز قبل برای این کار دعوت می شدند.

یكی از آیین های پسندیده و انسانی كه از قدیم در ماه مبارك رمضان در كاشان برگزار می شده و امروزه هم کم وبیش برگزار می شود «هوم بابایی» است. این رسم قدیمی توسط بچه ها و جوانها از شب اول ماه رمضان آغاز و تا شب پانزدهم كه مردم كاشان به آن «شب نیمه» می گویند ادامه دارد. هر دسته ی هوم بابایی از چهار تا بیست نفر و گاهی بیشترتشکیل می شود و هر محله برای خود دسته ای دارد. این عده بنا به قول و قراری كه بین خودشان می گذارند بعد از افطار در محل معینی جمع می شوند و از بین خود یك صندوق دار و یك میدان دار انتخاب می كنند. وظیفه صندوق دار جمع آوری پول یا خوراكیهایی مثل برگه زردآلو، برگه قیصی، جوزقند، كلوچه، خرما، گردو و بادام است. میدان دار هم باید خوش صدا باشد و وظیفه اش خواندن ابیات هوم بابایی است.
بقیه جوانها و بچه ها هم باید همصدا میدان دار را همراهی کنند.
پس از انتخاب صندوق دار و میدان دار بچه ها سه صلوات بلند می فرستند تا اگر از افراد گروه کسی جا مانده باشد، حاضر شود. پس از اینکه همه جمع شدند از اولین خانه هوم بابایی را آغاز می کنند. در خانه را می کوبند و پس از شنیدن جواب، میدان دار شروع به خواندن می کند و بقیه جواب می دهند:
میدان دار:امشب، شبِ نیمه است که ما میهمانیم
بچه ها:هوم بابا، هوم بابا
میدان دار:از ما حرجی نیست که ما طفلانیم
بچه ها:هوم بابا، هوم بابا
میدان دار:بشقاب را پر از کلوچه و حلوا کن
بچه ها:هوم بابا، هوم بابا
میدان دار:بردار و بیار به دامن ماها کن
بچه ها:هوم بابا، هوم بابا
بعد از خواندن این اشعار میدان دار شروع می کند به دعا کردن به صاحب خانه و بچه ها آمین می گویند:
میدان دار:حق عمرش بده
بچه ها:آمین
میدان دار:میدان دار:برکتش بده
بچه ها:آمین
میدان دار:سروریش بده
بچه ها:آمین
میدان دار:تاج سرش بده
بچه ها:آمین
در گذشته پول و هدایای جمع شده در هوم بابایی بین افراد نیازمند محل تقسیم می شد در برخی محله ها هم صرف بازسازی آب انبار و دیگر بناهای عام المنفعه می شد.

درگذشته در شب بیست و هفتم ماه رمضان فردی که با چادری سیاه سرتاپای خود را پوشانده به شکلی که به هیچ وجه شناسایی نشود به در خانه ها مراجعه می کرد و با زدن قاشق بر در خانه ها گیسه همراه خود را به صاحب خانه می داد تا نذری خود را در آن بریزد این نذری مقداری نخود ،برنج ،خرما یا مواد غذایی دیگر بود که بین افراد مریض محل به نیت شفا پخش می شد.این رسم هنوز هم در برخی روستا های کاشان اجرا می شود.

عزاداری در ماه رمضان

در ماه رمضان به ویژه در شبهای قدر مراسم ویژه عزاداری و شب زنده داری برپا می شود.از مراسم خاصی که همه ساله در روز بیست ویکم ماه رمضان روز شهادت حضرت علی (ع) برگزار می شود عزاداری در صحن هلال ابن علی (ع) در آران وبیدگل است . مردم کاشان وشهرها و روستاهای اطراف براساس یک سنت دیرینه روز بیست و یکم رمضان برای عرض تسلیت به فرزند امیر المومنین (ع) به این محل می روند و به عزاداری می پردازند.

عید فطر که یکی از دو عید بزرگ مسلمانان است در کاشان و آبادیهای اطراف آن با شکوه خاصی برگزار می شود. بعد از دیدن هلال ماه شوال در شام روز آخر ماه رمضان که نوید دهنده عید فطر در فردای آن است مردم خود را برای نماز عید فطر آماده می کنند و پس از آن بر مزار درگذشتگان حاضر می شوند وبا نثار فاتحه و توزیع نقل و شیرینی آنان را نیز در شکرانه و شادی سلامتی خود شریک می کنند.

در کاشان و مناطق اطراف آن در این ماه آیین های کوچک وبزرگ دیگری نیزبرپا می شود که ذکر آن در این مجال اندک میسر نیست . برخی از این آیین ها عبارتند از: ساخت و به آتش کشیدن شکلک ابن ملجم در شب بیست و هفتم ماه رمضان، دوختن پیراهن مراد، مراسم خوم برداری برای داماد درماه رمضان، دوخت لباس عروس در روز بیست و هفتم رمضان در مسجد، روزه کله گنجشکی و... امید است در فرصتی دیگر به آنها پرداخته شود.