چنان چون فریدون فرخ نژاد
برین مهرگان، تاج بر سر نهاد (شاهنامه فردوسی)

مهرگان بعد از نوروز مهمترین جشن ایرانیان در طول تاریخ بوده است. روز شانزدهم مهرماه که به نام ایزد مهر، نام گذاری شده است هنگام برگزاری این جشن بزرگ است.
در مورد پیدایش این جشن نظرات مختلفی وجود دارد. بیرونی میگوید که چون در این روز آفتاب بر عالمیان پیدا شد، این روز را مهرگان (هنگامه خورشید) نامیدند. پادشاهان ساسانی در این روز تاجی به شکل خورشید بر سر می گذاشتند و آن را به با شکوه ترین وجهی جشن می گرفتند. اما مشهور ترین روایت در مورد این جشن آن است که در این روز فریدون بر ضحاک پیروز شد و او را در کوه دماوند به بند کشید.

مهرگان، جشن فریدون است و او را حرمتست
آذری نو باید و مِی خوردنی بی آذرنگ (منوچهری)

این جشن نیز مانند نوروز شش روز بوده و از 16 مهر شروع شده و تا 21 مهرماه به طول می کشیده است؛ که مهرگان بزرگ نامیده می شده و اشو زرتشت همگان را به بزرگداشت آن فرا خوانده است.
بر اساس روایت دیگر مهرگان سالروز قیام کاوه بر علیه ضحاک مار دوش است که از شروع تا پایان این قیام 6 روز به طول انجامیده و سرانجام در 21 مهرماه پیروزی بر ضحاک به دست می آید.
این جشن از قدیمی ترین جشن های بشری و بدون شک مربوط به آیین های پیش از زرتشت است که در دین زرتشتی هم به گرامی داشت آن تاکید شده است.

ملکا! جشن مهرگان آمد
جشن شاهان و خسروان آمد (رودکی)

با توجه به این که آیین مهری در زمان هخامنشیان رواج زیادی داشته است؛ می توان متصور بود که این جشن در آن هنگام با شکوه زیادی برگزار می شده و مورخین یونانی به این امر اشاره کرده اند.
مهرگان از جمله جشن هایی بود که همراه نوروز به اسلام راه یافت و ایرانیان پس از اسلام نیز آن را با شکوه فراوان برگزار می کرده اند. مردم در این روز لباس نو می پوشیدند و به شادمانی می پرداختند و به هم هدیه (عیدی) می دادند. این جشن از زمان عباسیان با شکوه هر چه تمام تر توسط دربارها برگزار می شد و تا زمان حمله مغول نیز از اهمیت آن کاسته نشد.

بندگان مهربان از بهر جشن مهرگان
تحفه ها آرند پیش خسروان روزگار (امیر معزی)

اما امروزه این جشن بیش از همه در میان زرتشتیان برگزار می شود و در ایران این روز برای آنان تعطیل رسمی است. زرتشتیان در این روز در آتشکده ها حاضر می شوند و به قربانی کردن می پردازند و شادمانی کرده و به هم هدیه می دهند.

منابع:
anobanini
فارسنامه ابن بلخی
التفهیم؛ قانون مسعودی و آثار الباقیه. هر سه از ابوریحان بیرونی
لغتنامه دهخدا
آیین ها و جشنهای کهن در ایران امروز؛ محمود روح الامینی
جشن های ایرانیان؛ عسکر بهرامی
جشن های ملی ایرانیان؛ ذبیح الله صفا
دیوان اشعار، امیر معزی
دیوان اشعار، رودکی سمرقندی
دیوان اشعار، منوچهری دامغانی
شاهنامه فردوسی