بسط علم , كاغذ و مركب در چین , مراحل ابتدایی اختراع چاپ , قدیمترین كتابها , پول كاغذی , حروف مجزای چاپی , گلچینها، لغتنامه‌ها , دایرة‌المعارفها

در بحبوحة همة جنگها و انقلابها و تحولات و اصلاحات اداری، زندگی اجتماعی به راه خود می‌رفت. مردم هر ناحیه سر دركار خود داشتند و از حوادث ناحیه‌های دیگر بیخبر می‌ماندند.    

حكومت دودمان سونگ در شمال برافتاد، ولی در جنوب دوام آورد. پایتخت از پی ین لیانگ (كایفنگ كنونی) به لینان (هانگ چو كنونی) انتقال یافت. پایتخت جدید، مانند پایتخت قدیم، غرق تجمل و تزیین شد، و بازرگانان از سراسر جهان برای خرید فراورده‌های بینظیر صناعت و هنر چین، به آن روی می‌آوردند. فغفور هوی تسونگ (1101 – 1125) در وهلة اول هنرمندی پرشور، و در وهلة دوم سلطان كشور بود، و هنگامی كه بربریان به پایتخت او ریختند، به نقاشی اشتغال داشت. بربریان پایتخت را نمایشگاهی زیبا یافتند. مصنوعات مفرغی و تصاویر و دستنوشته‌ها و اشیای یشمی، كه شاهكارهای هنری عصر سونگ به شمار می‌روند، در هر سو به چشم می‌خورد. كتابخانه‌های بزرگ وجود داشت، و دانشمندان و هنر‌آفرینان همواره در كار بودند.

در عصر این دودمان، فن چاپ، انقلابی در حیات ادبی چین به راه انداخت. این فن كه، پس از كتابت، مهمترین اختراع تاریخ انسان محسوب می‌شود، در طی قرنها تكامل یافته بود و در آن عصر به دو شیوه عمل می‌كرد: چاپ با مهرهای ثابت و چاپ با حروف مجزای فلزی.

بر اثر تكامل چاپ، ضرورت یافت كه برای تهیة كتاب چیزی مناسبتر از ابریشم و خیزران به دست آید، زیرا ابریشم گرانبها بود و خیزران سنگین وزن. موتی در سفرهای خویش، برای حمل كتابهای خیزرانی كه تنها مایملك او بود، سه گاری لازم داشت، و شی هوانگ تی ناچار بود هر روز تقریباً به شصت كیلوگرم اسناد حكومتی رسیدگی كند. در حدود سال 105 میلادی، مردی به نام تسای لون به فغفور خبر داد كه ماده‌ای ارزانتر و سبكتر، مركب از پوست درخت و لیف گیاهان و پارچة كهنه، برای كاغذسازی ساخته است. فغفور به او عنوان و مقام مهم داد. اما وی با ملكه دست به توطئه زد و رسوا شد. پس «به خانه رفت، استحمام كرد، موی خود را آراست، و بهترین جامة خود را پوشید و زهر نوشید.» فن جدید بسرعت گسترش یافت. قدیمترین كاغذ موجود در چین، كه به وسیلة اورل ستاین در دیوار بزرگ چین یافت شده است، به صورت سندی است رسمی مربوط به وقایع سالهای 21 – 137 میلادی، و ظاهراً كاغذ آن در پایان این وقایع ساخته شده است. از این رو آن را متعلق به حدود 150 میلادی، یعنی پنجاه سال بعد از اختراع تسای لون، می‌دانند. كاغذهای قدیم چین از پارچه‌های كهنه ساخته می‌شد و به بعضی از كاغذهای پردوام كنونی می‌مانست. چینیان در ساختن كاغذ، سریش و سریشم و خمیر نشاسته به كار می‌بردند تا كاغذ استحكام یابد و مركب را به خود كشد. فن كاغذ سازی چینی، كه در قرن هشتم به وسیلة چینیان به اعراب، و در قرن سیزدهم به وسیلة اعراب به اروپاییان آموخته شد، تقریباً در حد كمال خود بود.

مركب نیز از مشرق زمین به خارج رسید، مصریان قدیم به ساختن كاغذ و مركب توفیق یافتند. ولی چین بود كه ساختن مركب از دودة چراغ را به اروپا یاد داد. آنچه بین ما به «مركب هندی» معروف است، در ابتدا از چین آمد. درگذشته‌های بسیار دور كه به عصر دودمان هان می‌رسد، در چین، از سولفید جیوه، مركب سرخ می‌ساختند و به كار می‌بردند. مركب سیاه از قرن چهارم مرسوم شد، و از آن پس مركب سرخ به مكاتب سلطانی اختصاص یافت. مركب سیاه به پیشرفت و ترویج چاپ كمك كرد، زیرا نقوش و خطوط سیاهی كه به وسیلة مهرهای چوبی روی كاغذ ظاهر می‌شد، دقیق و تمیز بود و مدتها دوام می‌آورد. كاوشگران در آسیای میانه كاغذهای مهرداری یافته‌اند كه مدتها زیر آب مانده و به صورت سنگ درآمده است، با این وصف هنوز نوشته‌های مهرهای آنها خوانده می‌شود.

مهرهای اسم، منشأ اصلی فن چاپ است: هنوز چینیان كلمة «مهر» را در مورد چاپ به كار می‌برند. در آغاز، در چین و همچنین در خاور نزدیك، با این مهرها روی گل اثر می‌گذاشتند، اما بعداً، در حدود قرن پنجم، آنها را به مركب می‌اندودند. در قرن دوم، متون كلاسیك را بر سنگ نقر، و سپس از آنها نسخه‌برداری می‌كردند. در قرن ششم می‌بینیم كه تائوگرایان برای چاپ طلسمها، مهرهای چوبین بزرگ استعمال می‌كنند. در قرن بعد، مبلغان بودایی وسایل گوناگونی مانند مهر و سنگ به كار می‌بردند یا، به تقلید هندیان، به وسیلة پارچه، خطوط و نقوش را منعكس و چاپ می‌كردند. قدیمترین اثر چاپ مهری كه در دست است، یك میلیون طلسم است كه در 770 میلادی به زبان سانسكریت و یا حروف چینی در ژاپن به چاپ رسیده، و نمونه‌ای است برجسته از تفاوت فرهنگها در آسیا. در عهد دودمان تانگ، مهرهای چاپی بسیار ساخته شد، اما ظاهراً همة آنها در آشوب متعاقب دورة مینگ هوانگ نابود گردید. در 1907، اورل ستاین از روحانیون تائوگرای تركستان چین اجازه گرفت كه «غارهای هزار بودا» را در تون هوانگ ببیند. در یك از حجرات این غارها، كه ظاهراً در حدود 1036میلادی مسدود گردیده و تا 1900 گشوده نشده بود، 1130 بسته، و در هر بسته چندین طومار نوشته، وجود داشت. بر روی هم، این بسته‌ها به منزلة كتابخانه‌ای بود مركب از 15000 جلد، كه بخوبی مانده و تو گویی دیروز نوشته شده‌اند! در میان همین دستنوشته‌ها بود كه «الماس سوترا»، یعنی كهنه‌ترین نوشتة چاپی جهان، به دست آمد. در پایان این كتاب چنین مرقوم بود: «در تاریخ [معادل] 11 مه سال 868، به وسیلة وانگ چی یه، برای توزیع مجانی در بین مردم، به یاد و به احترام والدین او به چاپ رسید.» سه كتاب چاپی دیگر هم در میان آن دستنوشته‌ها دیده می‌شد. یكی از اینها برخلاف «الماس سوترا»، شكل طومار نداشت، بلكه كتاب كوچك مجلدی بود كه می‌توان آن را اولین نمونة كتابهای كنونی به شمار آورد. در چین نیز، مانند اروپای قرون وسطی و جامعه‌های اولیة موجود، نخستین بار دین به رواج چاپ كمك كرد، و مؤمنان كوشیدند تا از این راه نیز عقاید خود را ترویج كنند و ادعیه و طلسمها و احادیث را در دسترس همگان قرار دهند. «اوراق بازی» هم از دیرگاه پایاپای كتب دینی به زیور طبع آراسته شد. اوراق بازی در سال 969، و حتی پیش از آن، در چین رواج داشت و در اواخر قرن چهاردهم به اروپا انتقال یافت.این كتابهای نخستین با مهرهای چوبین به چاپ می‌رسید. قدیمترین ذكری كه دربارة چاپ به میان آمده است، در نامه‌ای است به تاریخ 870 میلادی: «روزگاری كه من در سچوان بودم، در یك كتابفروشی دیدم كه یك كتاب دبستانی را با چوب چاپ می‌كردند.» جالب توجه این است كه چاپ در امارات غربی مانند سچوان و تركستان، كه بر اثر تردد مبلغان بودایی هند به تمدن گراییده و چند گاهی از لحاظ فرهنگی از پایتختهای شرقی مستقل بودند، زودتر پیشرفت كرد. در قرن دهم، وزیر اعظم، فنگ تائو، فغفور را برانگیخت كه كتب كلاسیك را به چاپ رساند. پس چاپ مهری به خاور چین راه یافت؛ در ظرف بیست سال، یكصدوسی جلد، كه شامل آثار كلاسیك و تفاسیر آنها بود، به زیور طبع آراسته شد. انتشار این آثار به احیای دانش و تقویت آیین كنفوسیوس در دوران سلاطین سونگ انجامید.

یكی از نخستین وجوه چاپ مهری، چاپ پول كاغذی بود، كه اول بار در قرن دهم در سچوان صورت گرفت و، چون مورد رغبت حكومتهای چین واقع شد، در ظرف یك قرن باعث تورم پولی گردید. در سال 1294، ایران این وسیلة تولید ثروت را از چین فرا گرفت^.1مارکوپولو، در 1297، با حیرت شرح می‌دهد كه این تكه‌های عجیب كاغذ نزد چینیان حرمت بسیار دارند. اما اروپا زودتر از 1656 به این راز پی نبرد و اسكناس انتشار نداد.

اختراع حروف مجزای قابل تركیب نیز از آنان چینیان است. ولی استعمال این حروف كار تجملی عبثی بود، زیرا خط چینی الفبای معدود منظمی نداشت، بلكه دارای 40000 علامت متفاوت بود. پی شنگ، در 1041، حروف مجزای سفالین ساخت، اما اختراع او در عمل سودی نرسانید. حروف فلزی نخستین بار در 1043 به وسیلة مردم كره ساخته شد. اینان شكل حروف را در چوب سخت حك می‌كردند و سپس، با خمیر چینی سازی، از آنها قالب می‌گرفتند و بدان وسیله حروف فلزی تولید می‌كردند. تسای تسونگ، بزرگترین سلطان كره، بیدرنگ آن اختراع را در خدمت حكومت و تمدن به كار انداخت. این سلطان روشندل می‌گفت: «كسی كه به كار حكومت راغب است، باید با قوانین و كتب اصیل سخت آشنا شود، آنگاه خواهد توانست در بیرون بصواب رفتار كند و در درون بر شخصیتی استوار دست یابد و، بدین شیوه، كشور را از صلح و نظم متنعم سازد. سرزمین شرقی ما در ورای دریاها قرار دارد، و تعداد كتابهایی كه از چین به ما می‌رسد، قلیل است. كتابهایی كه با چاپ مهری فراهم می‌شود، غالباً ناقص است. وانگهی چاپ همة كتب موجود با آن شیوه دشوار است. بنابراین فرمان می‌دهم كه از مفرغ حروف بریزند و هر چه را كه من بر آن دست دارم، بی‌استثنا، به چاپ رسانند تا سنتهای مندرج در این كتب به دیگران برسد. این كار تا ابد به ما بركت خواهد داد. ولی هزینه‌ها را نباید به صورت خراج از مردم ستاند. من و خاندانم، و آن بزرگانی كه بخواهند، مخارج را تعهد خواهیم كرد.»

اختراع حروف مجزا از كره به ژاپن رفت و به چین بازگشت. اما ظاهراً این بازگشت وقتی صورت گرفت كه گوتنبرگ در اروپا فن چاپ را كشف كرده بود. حروف مجزا تا دو قرن در كره مورد استفاده بود و پس از آن منسوخ شد. چینیان، كه حروف مجزا را گاه به گاه به كار می‌بردند، سرانجام فن چاپ اروپایی را به میانجی بازرگانان و مبلغان مغرب زمین اقتباس كردند. بدین شیوه، اروپا هدیة كهن چین را باز پس داد. چینیان با آنكه، از زمان فنگ تائو تا ایام لی هونگ چانگ، برای نگارش زبان خود تنها از چاپ مهری استفاده كردند، باز توانستند تودة عظیمی از كتاب در دسترس مردم بگذارند. بین سالهای 994 و 1063 تاریخ دودمانها در صدها جلد به چاپ رسید. در سال 972، چاپ تمام قوانین بودایی در پنج هزار جلد به پایان آمد. بر اثر چاپ، سلاح بیسابقه‌ای به دست نویسندگان چین افتاد: دیگر روی سخن آنان با اشراف نبود، بلكه طبقات متوسط و قسمتی از طبقات پایین نیز به آثار آنان دسترس یافتند. پس ادبیات رنگی مردمیتر به خود گرفت و تنوع بیشتر یافت. از این رو باید گفت كه فن چاپ مهری در ایجاد روح تازه‌ای كه در عصر سونگ در كالبد چین دمیده شد، مؤثر بوده است.

به بركت اختراع چاپ، ادب چینی چون سیلی بیسابقه به جنبش درآمد. چین دویست سال پیش از ایتالیا مشعل نهضت «مردم گرایی» (اومانیسم) را برافروخت. آثار دیرین كلاسیك دهها بار تدوین و منتشر شد و صدها بار مورد تفسیر قرار گرفت. مورخان دانشمند به زندگی گذشته پرداختند و برای میلیونها خواننده كتابها نوشتند. گلچینهای ادبی بزرگ و لغتنامه‌های عظیم و دایرة‌المعارفهای قطور به وجود آمدند. یكی از دایرة‌المعارفهای بزرگ به وسیلة وو شو (947 – 1002) تدوین شد. چون الفبای منظمی نبود، وی مطالب دایرة‌المعارف را بر اساس موضوع رده‌بندی كرد. در 977 میلادی تای تسونگ، فغفور دودمان سونگ، به تنظیم دایرة‌المعارف بزرگتری فرمان داد. این دایرة‌المعارف از مطالب 1690 كتاب موجود، در سی و دو جلد تنظیم شد، ولی چون هزینة چاپ آن بسیار سنگین بود، به صورت دستنوشته باقی ماند و، در سال 1900، به هنگام «شورش بوكسرها»، همة جلدهای آن جز یكصد و شصت جلد، به آتش سوخت. اهل علم در هیچ عصری مانند این عصر صاحب سلطه نبوده است.