یادداشت نیما حسنی نسب درباره عوامل سازنده فیلم حكم

• مسعود كیمیایى(كارگردان)
شكى نیست كه باید او را مولف اصلى و همه كاره فیلم بدانیم. حكم هم مثل فیلم هاى قبلى این فیلمساز، هر چه دارد و ندارد، آن چه هست و نیست، اوج ها و فرودها، قابلیت ها و كاستى ها و خلاصه اصلاً هویت و حضور و وجودش را از مسعود كیمیایى مى گیرد. در تمام طول چهار دهه فیلمسازى مستمر، كیمیایى چهره اول و ستاره فیلم هایش بوده؛ حتى وقتى با ستاره هاى بزرگ و معتبر هر دوران كار كرده است. به همین دلیل وضعیت و كیفیت فیلم هاى او ارتباط مستقیمى با حال و روز و اوضاع و احوال سازنده شان دارد و افت وخیزهاى فراوان و گاه غیرعادى فیلم هاى او - خصوصاً در سال هاى اخیر- را مى شود مبناى نمودارى براى توصیف و تشریح احوالات كیمیایى در هر سال و دهه اى قرار داد. خوشبختانه این طور به نظر مى رسد كه موقع ساخت حكم اوضاع تا حدود زیادى روبه راه بوده است. كیمیایى پس از چند سال خستگى و تحمل فشارهاى بیرونى و بى حوصلگى، بار دیگر ثابت مى كند كه كارگردان كاربلد و قابلى است. حكم حتى براى آنها كه دوستش ندارند، تجربه بصرى قابل اعتنایى است و كیمیایى با رجوع به دنیاى سینما و الهام از ژانرى كه دلبسته آن است، فیلمى ساخته كه در اغلب صحنه هایش مى شود سلیقه اى سینمایى را پشت نماها و لحظه هایش به جا آورد. این بار هیچ لحظه و نمایى به حال خود رها نشده و كیمیایى قدر موقعیت هاى بالقوه فیلمش را دانسته است. به همین دلیل است كه حكم قبل از همه چیز فیلمى «تماشایى» است كه حاكى از قریحه و تجربه روزهاى پختگى یك فیلمساز باسابقه است؛ كسى كه معلوم نیست گاهى در فیلم هاى ناكام این سال هایش این سلیقه و ذوق و توانایى در اجراى صحنه ها را كجا جا مى گذاشت و گاهى در هر فیلم دو سه بارى بیشتر استفاده اش نمى كرد. این بار در فیلم آخرش از این ویژگى ها استفاده كاملى كرده و فیلم متمایزى ساخته كه شاید چیزهایى كم داشته باشد، اما حس و حال و ذوق و سلیقه سینمایى كم ندارد؛ و این دقیقاً همان چیزهایى است كه دوستداران سینماى كیمیایى هیچ وقت نتوانستند فقدانش را در بعضى از فیلم هاى او با چیز دیگرى عوض كنند.

• مسعود كیمیایى(فیلمنامه نویس)
در حكم، باز هم مثل همیشه، با دو كیمیایى متفاوت سروكار داریم؛ یكى كه فیلمنامه مى نویسد و آن یكى كه این فیلمنامه را مى سازد. تا به حال فقط فیلم هاى معدودى در كارنامه فیلمساز سراغ داریم كه كیمیایى فیلمنامه نویس را هم پا و هم توش و توان كیمیایى كارگردان داشته باشد، و حكم هم از این قاعده كلى مستثنى نیست. اصلاً گاهى انرژى و توان مضاعف كیمیایى كارگردان، صرف پوشاندن كاستى هاى فیلمنامه اى شده كه اصرار بى دلیل بر مولف بودن شاید مهم ترین دلیلش باشد؛ تفكیك فیلمنامه حكم از ترجمه بصرى آن روى پرده به خوبى این موضوع را نشان مى دهد. دیالوگ هاى خاص و منحصربه فرد كیمیایى كماكان در جاى جاى فیلم شنیده مى شود و ابهام روایت و اتكا به كد و رمز و نشانه براى پیشبرد داستان هم هنوز جزء ویژگى هاى اصلى متن است. باید حكم را ببینید تا متوجه شوید كیمیایى چگونه موفق شده فیلمى بسازد كه در آن دیالوگ هاى عجیب و غریب و كم وكسرى ها و ایرادهاى داستان هایش به حسن و امتیاز فیلم تبدیل شود. موفقیتى كه بخش مهمى از آن را مدیون همراهان و عواملى است كه بهترین گروه فیلمسازى كیمیایى در سال هاى اخیر را تشكیل داده اند.

• علیرضا زرین دست (فیلمبردار)
زرین دست بعد از افت وخیزها و كم كارى هاى این چند سال، به فیلمى مثل حكم نیاز داشت تا در كنار فیلمساز باتجربه اى كه جنس و قابلیت تصویر را به خوبى مى فهمد، یكى از بهترین فیلمبردارى هاى سال هاى اخیر را به نام خودش ثبت كند. تنوع بصرى حكم، علاوه بر كارگردانى كیمیایى، بیش از هرچیز و هركس حاصل كار قابل توجه زرین دست است؛ چه آن جا كه باید قاب ها و عكس هاى ثابت و نماهاى درشت صورت بازیگران را بگیرد و چه موقعى كه میزانسن هاى تركیبى و پیچیده فیلمساز را در چند سكانس به بهترین شكلى ثبت و ضبط مى كند. بهترین صحنه ها و لحظه هاى حكم محصول این همكارى موفق است. شاید بشود گفت تكیه بر توان و تجربه زرین دست در یكى از اوج هاى كارش به كیمیایى اجازه داده تا به تصویر كشیدن میزانسن هاى دلخواهش را با خیال راحت به فیلمبردار باتجربه و خوش سلیقه اش بسپارد و خیالش از نتیجه كار راحت باشد. زرین دست هم این بار- برخلاف بعضى كارهاى قبلى- خودش و دوربینش را كاملاً در اختیار كارگردان گذاشته تا دوباره ثابت كند یكى از خلاق ترین و بهترین فیلمبرداران سینماى ایران است.

• جعفر پناهى (تدوین)
همكارى كیمیایى با پناهى به عنوان تدوین گر حكم یكى از خبرسازترین اتفاق هاى دوران تولید فیلم بود. شاید براى اولین بار است كه كارگردانى در عنوان بندى ابتداى فیلم نام یكى از عوامل را با جمله اى توصیفى مى آورد «تدوین: جعفر پناهى (كه به فیلم یارى رساند)». این كه پناهى چطور به آخرین فیلم كیمیایى یارى رسانده، به ضرباهنگ یكدست سكانس ها و انتخاب ساختارى هوشمندانه براى كنار هم گذاشتن آن همه نما و سكانس و موقعیت ظاهراً بى ارتباط معلوم مى شود. كیمیایى البته ریسك بزرگى كرده كه راش هایش را به فیلمسازى از نسل و دنیایى دیگر سپرده و محصول نهایى كار پناهى و ذهنیت و ایده هاى تازه اى كه به ساختمان آشناى همیشگى فیلم هاى كیمیایى آورده، حاصل همین اعتماد است. نسخه اى كه در حال حاضر روى پرده است، تفاوت هایى با نسخه اصلى كار پناهى دارد كه چندان هم به سود او نیست. ایده شكستن ساختار خطى ماجرا- در فیلمى كه توان و جذابیتش را مدیون تصاویر و موقعیت هاى ظاهراً نامرتبط و متنوع است- كمك بزرگى به امروزى تر شدن آخرین ساخته كیمیایى كرده بود. نسخه فعلى طبعاً كمى ساده فهم تر و كلاسیك تر شده و اگر به پسند و رضایت عامه تماشاگران فكر كنیم، باید حق را به تهیه كننده و پخش كننده اى بدهیم كه احتمالاً الگوى مونتاژى نسخه دوم محصول فكر و محاسبات آنها است.

• كیوان مقدم (طراح صحنه و لباس)
فهمیدن این نكته كه طراحى هنرى فیلمى مثل حكم تا چه حد محصول ذهن و سلیقه كارگردان است و چقدرش به كار مستقل طراح صحنه و لباس فیلم برمى گردد، در شرایط فعلى، كار آسانى نیست. كیمیایى در مقام مولف فیلم طبعاً بر تمام اجزاى كارش نظارت و دخالت مستقیمى داشته و حكم با توجه به ارجاع هاى سینمایى متعددش به فیلم هاى محبوب فیلمساز، بخشى از این طراحى را از آن فیلم ها وام گرفته است. صرف نظر از حدس و گمان بى حاصل براى تعیین نقش فیلمساز و طراح هنرى اش در حكم، سلیقه جارى در تك تك نماهاى فیلم امتیازهاى بى چون وچراى آن است. سلیقه و حس زیبایى شناسى قابل توجهى كه در چیدمان صحنه ها، انتخاب لوكیشن و وسایل صحنه و رنگ بندى دكورها و پس زمینه ها به خوبى خودش را نشان مى دهد. غیر از این، لباس هاى فیلم هم نقش مهم و موثرى در خلق دنیاى ویژه حكم برعهده دارند و بخشى از موقعیت ها و شخصیت هاى مختلف داستان با همین لباس ها معنا پیدا مى كنند. تركیب جوان هاى امروزى و مردان قدیمى در حكم خیلى با وضعیت و سن وسال فیلمساز و طراح هنرى اش همخوانى دارد و مى شود نقش ویژه هر كدام را با توجه به همین نكته مشخص كرد.

• عزت الله انتظامى (بازیگر)
اولین همكارى آقاى بازیگر با كارگردانى كه در هدایت بازیگران مختلف نسل هاى مختلف كارنامه قابل اعتنایى دارد. انتظامى در نقشى نامتعارف بخشى از پرسوناى همیشگى و آشنا و دوست داشتنى اش را به دنیاى كیمیایى آورده و موفق ترین لحظه هاى بازى اش هم در همین تلاقى و تلفیق شكل مى گیرد؛ آن جا كه گنگستر پیر فیلم با دیالوگ هاى خاص كیمیایى وارش دوباره همان آدم قالتاق تهرونى اصیلى مى شود كه انتظامى بى تردید بهترین بازیگرش در تمام حافظه سینماى ایران بوده و هست. غیر از این، چیزى كه به بازى انتظامى در حكم تشخص مى دهد، حضور احترام برانگیزى است كه كیمیایى خیلى خوب از آن در مسیر خلق شخصیت فیلمش استفاده كرده است. رضا معروفى- درست مثل بازیگرش عزت الله انتظامى- پیشینه اى دارد كه براى انتقالش به مخاطب نیاز چندانى به حرف و كلام و توضیح اضافى نیست. در عین حال رابطه مراد و مریدى و همراهى نسل ها كه از مایه هاى آشناى فیلم هاى كیمیایى است، این جا با حضور انتظامى در كنار چند بازیگر شاخص نسل جوان جنبه اى فرامتنى هم پیدا كرده است. احترام و توجهى كه شخصیت هاى فیلم براى رضا معروفى قائلند، بخشى از احترام همیشگى بازیگرى ایران به یكى از باسابقه ترین و احترام برانگیزترین شمایل هاى بازیگرى است.

• پولاد كیمیایى (بازیگر)
باور این نكته كه پولاد كیمیایى- با سابقه چند حضور معمولى و فاقد جذابیت در فیلم هاى قبلى پدرش- در حكم به ستاره اول فیلم تبدیل شود، تا پیش از تماشاى فیلم كمى دشوار است. پولاد كیمیایى در میان این همه بازیگر و ستاره از نسل هاى مختلف، خیلى از سكانس ها و موقعیت ها را مال خود مى كند و میدان دارى اش بین این جمع اسم و رسم دار اهمیت كارش را دوچندان كرده است. ابزار اصلى پولاد در این موفقیت، در وهله اول نگاه تلخ و باهوش و پرشیطنت و شرارت بارى است كه گاهى بیشتر از همه دیالوگ هاى توصیفى فیلم مى تواند شخصیت محسن را به مخاطب بشناساند. كیمیایى هم كه نشان داده قدر قابلیت چهره و نگاه آدم ها را در فیلم خوب مى فهمد، ذره اى از این استعداد و قابلیت را هدر نكرده است. به نظر مى رسد پولاد كیمیایى پس از حكم از سایه پدر خارج شده و مى تواند بازیگرى را مستقل از نام و ساخته هاى او دنبال كند. تجربه هاى بعدى نشان مى دهد كه درخشش پولاد در حكم تا چه حد از قابلیت هاى بازیگرى اش مى آید و چقدر به شناخت و استفاده درست كارگردان بازیگرسازى برمى گردد كه طبعاً پسر خودش را بیشتر از بقیه مى شناسد.

• لیلا حاتمى (بازیگر)
كارنامه بازیگرى لیلا حاتمى در این سال ها مى تواند الگوى مناسبى براى بازیگران هم نسل او و جوان ترهایى باشد كه بعد از او به این عرصه آمده اند. هیچ كدام از فیلم ها و نقش هایى كه لیلا حاتمى تا به حال بازى كرده، ناكام نمانده و این موضوع در سینمایى كه عواملش با ناكامى خو گرفته اند موفقیتى ویژه و قابل توجه است. شخصیت فروزنده در حكم یكى از خطرناك ترین انتخاب هاى حاتمى بوده كه حاصلش نشان مى دهد محاسبات او این بار هم غلط از كار درنیامده است. سادگى و معصومیتى كه شخصیت فروزنده را در دنیاى سیاه و كابوس زده حكم متمایز و تاثیرگذار مى كند، انگ چهره و رفتار و گفتار حاتمى است و كیمیایى با این انتخاب وجه تازه اى به این شخصیت اضافه مى كند. شكنندگى چهره و صداى حاتمى لازمه خلق شخصیتى است كه در اوج معصومیت ناچار به خشونت مى شود. در واقع عصیان این شخصیت بدون توجه به سادگى كودكانه اى كه ویژگى اصلى شخصیت خود بازیگر است، مى توانست فقط تصویرى از یك شرارت و بزهكارى معمولى باشد، اما حضور لیلا حاتمى به آن ابعاد دیگرى بخشیده كه فیلم و شخصیت براى تمایز و تاثیرگذارى به آن خیلى احتیاج داشتند.

• بهرام رادان (بازیگر)
تصور این كه بهرام رادان چنین نقشى را بدون توجه به نام و اعتبار سازنده فیلم پذیرفته باشد، كمى دور از ذهن است. شخصیت سهند روى كاغذ نقشى خنثى و بى خاصیت است كه فقط قرار است با حضورش یكى از آكسسوارهاى اصلى صحنه باشد یا در بهترین حالت با رفتار و توصیف هایش به جلوه كردن شخصیت هاى دیگر فیلم كمك كند. رادان در كمال تعجب با حضورش توانسته نقشى با این اوصاف را از بى خاصیتى و حاشیه اى بودن نجات بدهد و در كنار دیگر شخصیت هاى تاثیرگذار و اصلى فیلم سهم و نقشى بیش از آنچه روى كاغذ مى شد تصورش را كرد به آن ببخشد. هر چند صحنه هاى حذف شده حكم بر حاشیه اى بودن شخصیتش تاثیر گذاشته، اما در نهایت سهند فیلم حكم به هیچ شكلى نمى توانست شخصیتى موثر و به یادماندنى باشد. همین كه بهرام رادان توانسته خودش و نقش را از این بى كاركردى نجات بدهد و به تماشاگر تحمیل كند، براى بازیگرش امتیاز خوبى به همراه دارد. حكم آن قدر آدم جورواجور و موقعیت متنوع و تماشایى دارد كه سهند مى توانست در هیاهوى حضورشان به كلى گم و ناپیدا شود؛ در فیلمى كه روى پرده است، خوشبختانه این اتفاق نیفتاده.

• خسرو شكیبایى (بازیگر)
خسرو شكیبایى با قبول نقشى كوتاه در فیلم آخر كیمیایى نسبت به كاشفش در سینما اداى دین مى كند. موقعیت طنزآمیز و نگاه هجوآلود كیمیایى به دنیاى تاریك و زیرزمینى تبهكارى در حكم باعث شده كه شكیبایى از اغراق و برون گرایى خاصى كه مشخصه آشناى بازیگرى اوست، براى به بار نشستن این وجه فیلم استفاده مناسبى ببرد. وضعیت هجوآمیز این شخصیت ها كه اوجش در سكانس عروسى آخر فیلم است، با حذف نماهایى از آن در نسخه فعلى كمرنگ شده و این موضوع تا حدودى به جنس اجراى شخصیت حد میثاق هم لطمه زده است. شكیبایى در همان چند صحنه حضورش كاریكاتورى مى سازد كه در تناقض با حرفه پر از خشونت و جدیتش موقعیت هاى بامزه و رقت انگیزى را شكل داده است. حد میثاق با بازیگرى غیر از شكیبایى مى توانست خیلى جدى تر از این باشد كه الان در فیلم مى بینیم؛ جدیتى كه با نگاه تحقیرآمیز فیلمساز و مضحكه اى كه این آدم ها در آن غرق شده اند به كلى منافات داشت.

• رضا یزدانى (موسیقى)
حاشیه صوتى حكم همان طور كه از سلیقه و شناخت خوب كیمیایى از موسیقى انتظار داریم، كمك زیادى به كامل شدن دنیاى مصنوع فیلم كرده است. تنوع صوتى و ترانه هاى فیلم، لذت بصرى حاصل از تماشاى حكم را كامل تر مى كند و بخش عمده اى از این تركیب مناسب به صداى خاص و اجراى ارژینال یزدانى مربوط است. ترانه لاله زار با شعر خوب یغما گلرویى در طول فیلم و روى تیتراژ پایانى تاثیرى دارد كه نشان مى دهد كیمیایى تا چه حد به نقش و كاركرد ترانه در فیلمش اشراف داشته و انتخاب رضا یزدانى هم حاصل همین شناخت و اشراف است. بعد از دیدن و شنیدن آن همه موقعیت و شخصیت تازه و نامتعارف و پس از سكانس تاثیرگذار انتهایى فیلم، شنیدن متن كامل ترانه لاله زار با صداى رضا یزدانى بدرقه مناسبى براى تماشاگران فیلم است؛ البته اگر ماموران وظیفه شناس و تماشاگران عجول سالن هاى سینما بگذارند.